Mantra 49

Rishi: Yājñavalkya-tradition (school attribution)

Devata: Devīr Dvāraḥ (Divine Doors), with Aśvins and Sarasvatī; oriented toward Indra’s empowerment

Chandas: Tr̥ṣṭubh-like cadence (yajus-style verse)

Samhita Patha (Devanagari)

दे॒वीर्द्वारो॑ अ॒श्विना॑ भि॒षजेन्द्रे॒ सर॑स्वती । प्रा॒णं न वी॒र्यं॒ न॒सि द्वारो॑ दधुरिन्द्रि॒यं व॑सु॒वने॑ वसु॒धेय॑स्य व्यन्तु॒ यज॑

Transliteration

devī́r dvā́ro aśvínā bhiṣájéndre sárasvatī | prāṇáṃ ná vīryàṃ ná asi dvā́ro dadhur indriyáṃ vasúvane vasudhéyasya vyantu yája

Translation

देवी द्वारे—अश्विन (भिषज्, वैद्य) आणि सरस्वती—इंद्रासाठी (उघडी होवोत). जसे प्राण तसेच वीर्य, तसे तू आहेस. द्वारांनी इंद्रिय (इंद्र-शक्ती) स्थापन केली आहे. धनप्राप्तीत, निधी-स्थापनेसाठी, ती द्वारे रुंद उघडोत—यजन कर.

Padapatha (Word Analysis)

देवीः । द्वारः । अश्विना । भिषजा । इन्द्रे । सरस्वती । प्राणम् । न । वीर्यम् । न । असि । द्वारः । दधुः । इन्द्रियम् । वसुवने । वसुधेयस्य । व्यन्तु । यज

Word by Word

देवीःgoddesses

द्वारःdoors; gateways

अश्विनाO Aśvins (dual)

भिषजाO physicians (healers)

इन्द्रेO Indra

सरस्वतीSarasvatī

प्राणम्breath; life-force

नlike; as

वीर्यम्strength; vigor

नसिyou are

द्वारःthe doors

दधुःthey have placed; they have bestowed

इन्द्रियम्power; faculty; vigor

वसुवनेin the winning of wealth; in the wealth-gaining (rite)

वसुधेयस्यof the wealth-bestowal; of the gift of wealth

व्यन्तुlet them weave/spread out; let them pervade/extend

यजsacrifice; worship

Entities Mentioned

Devīr Dvāraḥ (Divine Doors)

Aśvinau (Aśvins)

Sarasvatī

Indra

Ritual Context

Viniyoga (Ritual Application)

Commentary Summary

Philosophical Concepts

Vedic Cosmology

Academic Analysis

Cross References

Yogic Application

Chanting Notes