Sarga 63
दधिमुख-विज्ञापनम् / Dadhimukha Reports the Madhuvana Incident
सुन्दरकाण्ड
या सर्गात वानर-राज्यातील दरबारी-न्यायविचाराचा प्रसंग उभा राहतो. मधुवनाचा नियुक्त रक्षक दधिमुख सुग्रीवाच्या चरणी लोटांगण घालून निवेदन करतो की, शोधकार्यावरून परतलेले अंगदप्रमुख वानर संरक्षित मधुवनात घुसून मधु व फळे खाऊन टाकली आणि पहारेकऱ्यांना बलपूर्वक परतवून लावले. लक्ष्मण दधिमुखाच्या व्याकुळतेचे कारण विचारतात. तेव्हा सुग्रीव युक्तिनिर्णय करतो—असा आनंदोत्सवाचा मर्यादाभंग निष्फळतेनंतर होत नाही; नक्कीच सीतेचा ठाव लागला आहे. विशेषतः हनुमानानेच सीतेचे दर्शन घेतले असावे, कारण त्याच्यात साधनसामर्थ्य, दृढ निश्चय, बुद्धी आणि सिद्ध पराक्रम हे सर्व प्रस्थापित आहेत. अशा रीतीने शिस्तभंगाला कर्तव्यसिद्धीचे लक्षण मानून सुग्रीव राम-लक्ष्मणांना आनंदित करतो. मग तो आज्ञा देतो की हनुमानासह सर्व प्रमुखांना त्वरित आणावे, जेणेकरून सीतेच्या शोधाचा वृत्तांत प्रत्यक्ष ऐकता येईल.
Shlokas
Verse 1
ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः।दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह।।।।
तेव्हा वानरश्रेष्ठ सुग्रीवाने मस्तक भूमीला लावून पायाशी पडलेला तो वानर पाहताच हृदय व्याकुळ होऊन हे वचन उच्चारले।
Verse 2
उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात्त्वं पादयोः पतितो मम।अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम्।।।।
उठ, उठ; तू माझ्या पायांवर का पडला आहेस? हे वीर, तुला अभय असो; जे काही आहे ते सर्व यथावत सांग।
Verse 3
स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना।उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखोऽब्रवीत्।।।।
महात्मा सुग्रीवाने विश्वास दिल्याने, अतिप्रज्ञ दधिमुख उठून हे वचन बोलला।
Verse 4
नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना।वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः।।।।
हे राजन्! न ऋक्षराजाच्या काळी, न तुमच्या काळी, न वालिच्या काळीही हे वन कधी मुक्तप्रवेशासाठी सोडले गेले नव्हते; तरी वानरांनी ते खाऊन उध्वस्त केले आहे।
Verse 5
एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः।मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च।।।।
वनरक्षकांनी त्यांना बळाने रोखण्याचा प्रयत्न केला, तरी ते वानर आमची पर्वा न करता मधु खात आणि पित राहिले।
Verse 6
शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथापरे।निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रुवो वै दर्शयन्ति हि।।।।
काही उरलेले अन्न दूर फेकतात, तर काही तसेच खात राहतात; रोखले असता ते सर्व भुवया उंचावून आपला दर्प व उद्धटपणा दाखवितात।
Verse 7
इमे हि संरब्धतरास्तथा तैस्सम्प्रधर्षिताः।वारयन्तो वनात्तस्मात्क्रुद्धैर्वानरपुङ्गवैः।।।।
ते वानर आधीच अधिक संतप्त होते; पहारेकऱ्यांनी धक्का दिल्याने त्यांचा रोष वाढला। त्या उपवनातून त्यांना अडवून हाकलण्याचा प्रयत्न होताच, क्रुद्ध वानरश्रेष्ठांनी प्रतिकार करून पहारेकऱ्यांना त्रास दिला।
Verse 8
ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभ।संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः।।।।
हे वानरश्रेष्ठ! मग क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेल्या अनेक वीर वानरांनी रोषाने पहारेकऱ्यांना हुसकावून लावले।
Verse 9
पाणिभिर्निहताः केचित्केचिज्जानुभिराहताः।प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः।।।।
काहींना हातांनी मार बसला, काहींना गुडघ्यांनी धक्का लागला। काहींना मनासारखे ओढत नेले गेले आणि लज्जास्पद अपमानही सहन करावा लागला।
Verse 10
एवमेते हताश्शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि।कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते।।।।
हे स्वामी! तू भर्ता असताना देखील त्या वीरांनी रक्षकांना परास्त करून आपल्या इच्छेप्रमाणे संपूर्ण मधुवनाचा उपभोग घेतला आहे।
Verse 11
एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम्।अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा।।।।
अशा रीतीने निवेदन होत असलेल्या वानरश्रेष्ठ सुग्रीवाला महाप्राज्ञ, पराक्रमी शत्रुवीरसंहारक लक्ष्मणाने विचारले।
Verse 12
किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः।कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत्।।।।
हे राजन्! हा वानर—वनाचा रक्षक—तुझ्यासमोर का आला आहे? दुःखी होऊन तो कोणत्या विषयाचा निर्देश करून बोलत आहे?
Verse 13
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः।।।।
महात्मा लक्ष्मणाने असे सांगितल्यावर वाक्यविशारद सुग्रीवाने लक्ष्मणास प्रत्युत्तर देत हे वचन उच्चारले।
Verse 14
आर्य लक्ष्मण सम्प्राह वीरो दधिमुखः कपिः।अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः।।।।विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः।
आर्य लक्ष्मण, वीर कपि दधिमुखाने सांगितले आहे की दक्षिण दिशेचा शोध घेऊन परत आलेले अङ्गद-प्रमुख वीर वानर—ते हरिश्रेष्ठ—मधु भक्षण करून बसले आहेत।
Verse 15
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।।।आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः।धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।।।
त्यांचे कार्य सिद्ध झाल्याशिवाय त्यांच्याकडून असा उपक्रम घडला नसता।
Verse 16
नैषामकृत्यानामीदृशस्स्यादुपक्रमः।।5.63.15।।आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः।धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः।।5.63.16।।
परत आलेल्या त्या वानरांनी मधुवन जणू मथून काढले; संपूर्ण वन धर्षित झाले आणि वानरांनी उपभोगलेही।
Verse 17
वनं यदाऽभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः।दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता।।।।
ते ज्या प्रकारे त्या वनात प्रविष्ट झाले, त्यावरून वानरांचे कार्य निश्चयच साध्य झाले आहे। यात संशय नाही—देवीचे दर्शन झाले आहे, आणि ते अन्य कुणी नव्हे, हनुमानानेच॥
Verse 18
न ह्यन्यस्साधने हेतुः कर्मणोऽस्य हनूमतः।कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन्वानरपुङ्गवे।।।।व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम्।
या कार्याच्या साधनेला दुसरा कोणीही खरा हेतु नाही; हनुमानच समर्थ आहे। त्या वानरपुंगवामध्ये कार्यसिद्धी, उत्तम मती, दृढ उद्योग, पराक्रम आणि परीक्षित सामर्थ्य हे सर्व ठामपणे प्रतिष्ठित आहे॥
Verse 19
जाम्बवान्यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः।।।।हनुमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा।
जिथे जाम्बवान नेता असतो, महाबली अंगद साथ देतो आणि हनुमान अधिष्ठाता असतो, तिथे यशाव्यतिरिक्त दुसरी गती होऊ शकत नाही॥
Verse 20
अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल।।5.63.20।।वारयन्तश्च सहितास्तदा जानुभिराहताः।
असे म्हणतात की अंगदप्रमुख वीरांनी मधुवन उद्ध्वस्त केले. आणि रक्षकांनी एकत्र येऊन अडवू पाहिले तेव्हा त्यांना गुडघ्यांच्या प्रहाराने पराभूत करण्यात आले॥
Verse 21
एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह।।।।नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः।
याच कारणासाठी हा मधुरवाणी वानर येथे सांगायला आला आहे—दधिमुख नावाचा, पराक्रमाने प्रसिद्ध॥
Verse 22
दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः।।।।अभिगम्य तथा सर्वे पिबन्ति मधु वानराः।
हे महाबाहु सौमित्रा! तत्त्वतः पाहा—सीतेचे दर्शन झाले आहे; म्हणून सर्व वानर परत येऊन मधु पित आहेत।
Verse 23
न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ।।।।वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः।
हे पुरुषश्रेष्ठ! वैदेहीचे दर्शन न होता, कीर्तिमान वनवासी वरदानाने प्राप्त झालेले ते दिव्य वन धाडसानेही भंग केले नसते।
Verse 24
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।।।श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्।प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।।।
तेव्हा सुग्रीवाच्या मुखातून निघालेली कानांना सुखावणारी वाणी ऐकून धर्मात्मा राघव राम लक्ष्मणासह अत्यंत हर्षित झाला; महाबली लक्ष्मणही फार आनंदित झाला।
Verse 25
ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणस्सह राघवः।।5.63.24।।श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम्।प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः।।5.63.25।।
हे राजन्! न ऋक्षराजाच्या काळी, न तुमच्या काळी, न वालिच्या काळीही हे वन कधी मुक्तप्रवेशासाठी सोडले गेले नव्हते; तरी वानरांनी ते खाऊन उध्वस्त केले आहे।
Verse 26
श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्सम्प्रहृष्य च।वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत।।।।
दधिमुखाचा हा वृत्तांत ऐकून सुग्रीव अत्यंत आनंदित झाला आणि पुन्हा वनपालास उद्देशून उत्तर देऊ लागला।
Verse 27
प्रीतोऽस्मि सोऽहं यद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः।मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम्।।।।
मी प्रसन्न आहे की कृतकार्य त्या वानरांनी या वनाचा उपभोग केला. कृतकार्यांचे असे वर्तन क्षम्य आहे; मी ते क्षमिले आहे, आणि ते क्षमा करण्यास योग्यच आहे।
Verse 28
इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मृगराजदर्पान्।द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम्।।5.63.28।।
मला त्वरितच हनुमान्-प्रधान ते शाखामृग वानर—सिंहासारख्या दर्पाने युक्त, कृतार्थ—पाहावयास आहेत; आणि दोन्ही राघवांसह बसून सीतेच्या शोध-प्राप्तीसाठी त्यांनी केलेला प्रयत्नही ऐकावयाचा आहे।
Verse 29
प्रीतिस्फीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा।अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सोऽतिमात्रं ननन्द।।।।
लक्ष्यसिद्धीने प्रीतिभरल्या नेत्रांनी उल्लसित झालेले राम-लक्ष्मण हे दोघे कुमार पाहून वानरांचा राजा जाणला की कार्यसिद्धी जवळ आली आहे. अंगांगात रोमांच उठून तो अत्यंत आनंदित झाला।
Frequently Asked Questions
A protected royal grove (Madhuvana) is violated by returning vanaras, and the guards are assaulted. The dilemma is whether to punish the breach as indiscipline or interpret it as a mission-sign; Sugriva chooses a dharma-based royal discretion—pardon—because the conduct indicates accomplished duty.
Competence and success leave discernible marks: leaders should read outcomes, not only infractions. The sarga teaches that governance balances rule-enforcement with contextual judgment, and that exceptional tasks require recognizing the one most fit (Hanuman) without diminishing the collective.
Madhuvana is the key cultural landmark: a boon-protected, regulated grove associated with royal authority and communal resources (honey/fruit). The “southern direction” search context frames the episode as the return-point of the expedition that sought Sita.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.