Sarga 58
सुन्दरकाण्डे अष्टपञ्चाशः सर्गः — हनुमद्वृत्तान्तकथनम्, सीताभिज्ञान-प्रदानम्, लङ्कादाह-वर्णनम्
सुन्दरकाण्ड
महेंद्र पर्वताच्या शिखरावर वानरसेना आनंदित होते. जांबवान हनुमंतास विधिवत् संपूर्ण वृत्तांत सांगण्यास सांगतो—काय उघड सांगावे आणि काय युक्तीने लपवावे. हनुमान समुद्रलांघनातील प्रसंग सांगतो—सुरसेची परीक्षा, सिंहिकेचा घात; नंतर लंकेत गुप्त प्रवेश करून अशोकवनिकेत राक्षसींच्या पहाऱ्यात असलेल्या सीतेचे दर्शन. तो रावणाची धमकी व दबाव, सीतेची अढळ धर्मनिष्ठा, त्रिजटाचे शुभ स्वप्न-उपदेश, आणि इक्ष्वाकुवंशाचे स्मरण करून संवाद सुरू करण्याची रीतीही निवेदतो. यानंतर परस्पर अभिज्ञान होते—हनुमान सीतेला प्रणाम करून रामाची मुद्रिका ओळखचिन्ह म्हणून देतो; सीता रामासाठी अमूल्य रत्न देऊन “राम लवकर येईल असेच सांग” असे बजावते आणि दोन महिन्यांची मर्यादा स्मरवते. पुढे हनुमान योग्य ती तीव्रता दाखवून उपवन उद्ध्वस्त करतो, राक्षसदलांना पराभूत करतो, अक्षाचा वध करतो; शेवटी इंद्रजिताच्या ब्रह्मास्त्राने बांधला जातो. विभीषणाच्या हस्तक्षेपाने दूतधर्मावर विचार होतो, तरी दंड म्हणून शेपटीला आग लावली जाते—आणि त्याच अग्नीने लंकेचा दाह होतो. सीतेच्या सुरक्षिततेबद्दलची हनुमानाची चिंता शुभ लक्षणे व दिव्य वाणीने निवळते—सीता अबाधित आहे. मग तो वानरांकडे परत येऊन वृत्तांत पूर्ण करतो आणि पुढील रणनितीसाठी सर्वांना उद्युक्त करतो.
Shlokas
Verse 1
ततस्तस्य गिरेः शृङ्गे महेन्द्रस्य महाबलाः।हनुमत्प्रमुखाः प्रीतिं हरयो जग्मुरुत्तमाम्।।।।
त्यानंतर महेंद्र पर्वताच्या शिखरावर हनुमानाच्या नेतृत्वाखाली ते महाबलवान वानर श्रेष्ठ आनंदास प्राप्त झाले।
Verse 2
तं ततः प्रीतिसंहृष्टः प्रीतिमन्तं महाकपिम्।जाम्बवान्कार्यवृत्तान्तमपृच्छदनिलात्मजम्।।।।
तेव्हा प्रीतीने हर्षित झालेल्या जांबवानाने स्नेहपूर्वक अनिलपुत्र महाकपी हनुमंतास कार्याचा सर्व वृत्तांत विचारला.
Verse 3
कथं दृष्टा त्वया देवी कथं वा तत्र वर्तते।तस्यां वा स कथंवृत्तः क्रूरकर्मा दशाननः।।।।
तू देवी सीतेला कशी पाहिलीस? ती तिथे कशी आहे? आणि क्रूरकर्मा दशानन तिच्याशी कसा वागतो? जे घडले ते सर्व आम्हाला सांग.
Verse 4
तत्त्वतस्सर्वमेतन्नः प्रब्रूहि त्वं महाकपे।श्रुतार्थाश्चिन्तयिष्यामो भूयः कार्यविनिश्चयम्।।।।
“हे महाकपे! जे काही घडले ते सर्व सत्यतेने व सविस्तर आम्हाला सांग. ते ऐकून आम्ही पुन्हा विचार करून पुढील कार्याचा निर्णय करू.”
Verse 5
यश्चार्थस्तत्त्र वक्तव्यो गतैरस्माभिरात्मवान्।रक्षितव्यं च यत्तत्र तद्भवान्व्याकरोतु नः।।।।
आम्ही परत आल्यावर, आपण—विवेकी व आत्मसंयमी—तेथे काय सांगणे योग्य आहे ते आम्हांस सांगा; आणि जेथे गुप्त ठेवून जपणे आवश्यक आहे, तेही आम्हांस नीट उलगडून सांगा।
Verse 6
स नियुक्तस्ततस्तेन सम्प्रहृष्टतनूरुहः।प्रणम्य शिरसा देव्यै सीतायै प्रत्यभाषत।।।।
त्याने नियुक्त केल्यावर, आनंदाने अंगावर रोमांच उठलेला तो (हनुमान) देवी सीतेला शिरसा प्रणाम करून तिच्याशी बोलू लागला।
Verse 7
प्रत्यक्षमेव भवतां महेन्द्राग्रात्खामाप्लुतः।उदधेर्दक्षिणं पारं काङ्क्षमाण स्समाहितः।।।।
तुम्ही प्रत्यक्ष पाहिले आहे—महेन्द्राच्या शिखरावरून आकाशात उडी मारून, मन एकाग्र ठेवून, समुद्राच्या दक्षिण तीराला गाठण्याच्या इच्छेने मी निघालो।
Verse 8
गच्छतश्च हि मे घोरं विघ्नरूपमिवाभवत्।काञ्चनं शिखरं दिव्यं पश्यामि सुमनोहरम्।।।।
मी पुढे जात असता माझ्यासमोर जणू विघ्नाचे साकार रूप असे भयंकर काहीसे प्रकट झाले; मी दिव्य, सुवर्णमय, अत्यंत मनोहर पर्वतशिखर पाहिले।
Verse 9
स्थितं पन्धानमावृत्य मेने विघ्नं च तं नगम्।उपसङ्गम्य तं दिव्यं काञ्चनं नगसत्तमम्।।।।कृता मे मनसा बुद्धिर्भेत्तव्योऽयं मयेति च।
माझा मार्ग आडवून तो पर्वत जणू विघ्न ठरला. त्या दिव्य, सुवर्णमय श्रेष्ठ पर्वताजवळ जाऊन मी मनाशी निश्चय केला—“हा पर्वत मला भेदूनच जावे लागेल.”॥
Verse 10
प्रहतं च मया तस्य लाङ्गूलेन महागिरेः।।।।शिखरं सूर्यसङ्काशं व्यशीर्यत सहस्रधा।
माझ्या शेपटीच्या प्रहाराने त्या महागिरीचे सूर्यप्रभ शिखर सहस्र तुकड्यांत चुरडून गेले।
Verse 11
व्यवसायं च तं बुद्ध्वा स होवाच महागिरिः।।।पुत्त्रेति मधुरां वाणीं मनः प्रह्लादयन्निव।
त्याचा निर्धार ओळखून तो महागिरी मधुर वाणीने ‘पुत्रा’ असे म्हणाला, जणू मनाला आनंद देत होता।
Verse 12
पितृव्यं चापि मां विद्धि सखायं मातरिश्वनः।।।।मैनाकमिति विख्यातं निवसन्तं महोदधौ।
मलाही पितृव्याप्रमाणे जाण; मी मातरिश्वा (वायू) याचा सखा, ‘मैनाक’ म्हणून विख्यात, महोदधीत वसणारा आहे।
Verse 13
पक्षवन्तः पुरा पुत्त्र बभूवुः पर्वतोत्तमाः।।।।छन्दतः पृथिवीं चेरुर्बाधमानाः समन्ततः।
हे पुत्रा! प्राचीन काळी श्रेष्ठ पर्वतांना पंख होते. ते स्वेच्छेने सर्व दिशांनी पृथ्वीवर संचार करून सर्वांना बाधा देत.
Verse 14
श्रुत्वा नगानां चरितं महेन्द्रः पाकशासनः।।।।चिच्छेद भगवान् पक्षान्वज्रेणैषां सहस्रशः।
पर्वतांचे कृत्य ऐकून, पाकशासन महेंद्र भगवंताने आपल्या वज्राने त्यांच्या पंखांना सहस्रशः छेदून टाकले.”
Verse 15
अहं तु मोक्षितस्तस्मात्तव पित्रा महात्मना।।।।मारुतेन तदा वत्स प्रक्षिप्तोऽस्मि महार्णवे।
परंतु त्या संकटातून तुझ्या महात्मा पित्याने—मारुताने—मला वाचविले. मग, वत्सा, त्या वेळी मला विशाल समुद्रात फेकून दिले.
Verse 16
रामस्य च मया साह्ये वर्तितव्यमरिन्दम।।।।रामो धर्मभृतां श्रेष्ठो महेन्द्रसमविक्रमः।
हे अरिंदम! मला रामाच्या साहाय्यात व सेवेत अवश्य प्रवृत्त व्हावे लागेल; कारण राम धर्मधारकांमध्ये श्रेष्ठ असून त्यांचा पराक्रम महेंद्रासमान आहे.
Verse 17
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।।।कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम।तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।।।
त्या महात्मा मैनाकाचे वचन ऐकून मी पर्वतास माझे कार्य आणि पुढे जाण्याचा दृढ निश्चय निवेदिला; तेव्हा त्या महात्मा मैनाकाने मला प्रस्थानाची अनुमती दिली.
Verse 18
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य मैनाकस्य महात्मनः।।5.58.17।।कार्यमावेद्य तु गिरेरुद्यतं च मनो मम।तेन चाहमनुज्ञातो मैनाकेन महात्मना।।5.58.18।।
महात्मा मैनाकाचे ते वचन ऐकून मी त्या गिरिराजास माझे कार्य आणि पुढे जाण्याचा दृढ निश्चय निवेदन केला. तेव्हा महात्मा मैनाकाने मला पुढे जाण्याची आज्ञा दिली.
Verse 19
स चाप्यन्तर्हितः शैलो मानुषेण वपुष्मता।शरीरेण महाशैलः शैलेन च महोदधौ।।।।
तो महाशैल मानुषरूप धारण करून पुन्हा अंतर्हित झाला; आणि आपल्या शैल-देहासह महोदधीत लपूनच राहिला.
Verse 20
उत्तमं जवमास्थाय शेषं पन्थानमास्थितः।ततोऽहं सुचिरं कालं वेगेनाभ्यागमं पथि।।।।
मग मी उत्तम वेग धारण करून उरलेला मार्ग धरला आणि वाटेत वेगाने बराच काळ पुढे जात राहिलो.
Verse 21
ततः पश्याम्यहं देवीं सुरसां नागमातरम्।समुद्रमध्ये सा देवी वचनं मामभाषत।।।।
तेव्हा मी समुद्राच्या मध्यभागी नागमाता देवी सुरसा हिला पाहिले; त्या देवीने मला हे वचन सांगितले.
Verse 22
मम भक्षः प्रदिष्टस्त्वममरैर्हरिसत्तम।अतस्त्वां भक्षयिष्यामि विहितस्त्वं चिरस्य मे।।।।
हे हरिश्रेष्ठा! अमरांनी तुला माझ्या भक्ष्यरूपाने नेमले आहे; म्हणून दीर्घकाळानंतर माझ्या वाट्याला आलेला तू—मी तुला भक्षण करीन।
Verse 23
एवमुक्त स्सुरसया प्राञ्जलिः प्रणतः स्थितः।विवर्णवदनो भूत्वा वाक्यं चेदमुदीरयम्।।।।
सुरसेने असे म्हटल्यावर मी हात जोडून नम्रपणे उभा राहिलो; माझा चेहरा फिक्का पडला आणि मी हे वचन उच्चारले।
Verse 24
रामो दाशरथिः श्रीमान् प्रविष्टो दण्डकावनम्।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च परन्तपः।।।।
दशरथनंदन श्रीमान् परंतप राम, भाऊ लक्ष्मण आणि सीता हिच्यासह दंडकारण्यात प्रविष्ट झाला।
Verse 25
तस्य सीता हृता भार्या रावणेन दुरात्मना।तस्या स्सङ्काशं दूतोऽहं गमिष्ये रामशासनात्।।।।
त्याची पत्नी सीता दुरात्मा रावणाने हरण केली. रामाच्या आज्ञेने मी दूत म्हणून तिच्याकडे जात आहे।
Verse 26
कर्तुमर्हसि रामस्य साहाय्यं विषये सती।अथवा मैथिलीं दृष्ट्वा रामं चाक्लिष्टकारिणम्।।।।आगमिष्यामि ते वक्त्रं सत्यं प्रतिशृणोमि ते।
तू रामाच्या प्रदेशात वास करतेस; म्हणून रामाच्या कार्यात साहाय्य करणे तुला योग्य आहे. अन्यथा मी मैथिलीला पाहून आणि अक्लिष्टकारी रामाला वृत्त सांगून परत येईन व तुझ्या मुखात प्रवेश करीन—हे सत्य मी तुला वचन देतो।
Verse 27
एवमुक्ता मया सा तु सुरसा कामरूपिणी।5.58.27।।अब्रवीन्नातिवर्तेत कश्चिदेष वरो मम।
मी असे बोलताच कामरूपिणी सुरसा म्हणाली— “माझ्या वरदानाप्रमाणे कोणीही मला ओलांडून जाऊ शकत नाही.”
Verse 28
एवमुक्तस्सुरसया दशयोजनमायतः।।।।ततोर्थगुणविस्तारो बभूवाहं क्षणेन तु।
सुरसा असे म्हणताच मी—दहा योजन लांब—क्षणातच माझ्या प्रयोजनानुसार अधिक विस्तार पावलो।
Verse 29
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।।।तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः।तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।।।
तिने माझ्या प्रमाणानुसार तोंड मोठे करून उघडले.
Verse 30
मत्प्रमाणानुरूपं च व्यादितं च मुखं तया।।5.58.29।।तद्दृष्ट्वा व्यादितं चास्यं ह्रस्वं ह्यकरवं वपुः।तस्मिन्मुहूर्ते च पुनर्बभूवाङ्गुष्ठमात्रकः।।5.58.30।।
तिचे तोंड असे उघडेलेले पाहून मी त्वरित देह लहान केला; आणि त्याच क्षणी पुन्हा अंगठ्याएवढा झालो.
Verse 31
अभिपत्याशु तद्वक्त्रं निर्गतोऽहं ततः क्षणात्।अब्रवीत्सुरसा देवी स्वेन रूपेण मां पुनः।।।।
मी वेगाने तिच्या मुखात शिरलो आणि क्षणातच पुन्हा बाहेर आलो। तेव्हा देवी सुरसा आपल्या स्व-रूपात येऊन मला पुन्हा म्हणाली॥
Verse 32
अर्थसिद्ध्यै हरिश्रेष्ठ गच्छ सौम्य यथासुखम्।समानय च वैदेहीं राघवेण महात्मना।।।।सुखी भव महाबाहो प्रीताऽस्मि तव वानर।
हे हरिश्रेष्ठा! कार्यसिद्धीसाठी, सौम्या, निर्धास्तपणे यथासुख जा. महात्मा राघवाजवळ वैदेहीला घेऊन ये. हे महाबाहो वानरा! सुखी हो—मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे॥
Verse 33
ततोऽहं साधु साध्विति सर्वभूतैः प्रशंसितः।।।।ततोऽन्तरिक्षं विपुलं प्लुतोऽहं गरुडो यथा।
तेव्हा ‘साधु! साधु!’ असे म्हणत सर्व प्राण्यांनी माझी प्रशंसा केली. त्यानंतर मी गरुडाप्रमाणे विशाल आकाशात झेपावलो॥
Verse 34
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।।।सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्।न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।।।
तेव्हा माझी छाया पकडली गेली आणि मला काहीच दिसेना॥
Verse 35
छाया मे निगृहीता च न च पश्यामि किंचन।।5.58.34।।सोऽहं विहतवेगस्तु दिशो दश विलोकयन्।न किञ्चित्तत्र पश्यामि येन मेऽपहृता गतिः।।5.58.35।।
माझा वेग थांबल्यावर मी दहा दिशांकडे पाहिले; पण माझी गती कोणी हिरावली हे कळेल असे काहीच तिथे दिसले नाही॥
Verse 36
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना किन्नाम गगने मम।ईदृशो विघ्न उत्पन्नो रूपं यत्र न दृश्यते।।5.58.36।।
तेव्हा माझ्या मनात विचार उत्पन्न झाला—“माझ्या आकाशमार्गात हा कोणता असा विघ्न उद्भवला आहे, ज्याचे रूप दिसत नाही?”
Verse 37
अधोभागेन मे दृष्टि श्शोचता पातिता मया।ततोऽद्राक्षमहं भीमां राक्षसीं सलिलेशयाम्।।।।
असे चिंतित होऊन मी माझी नजर खाली टाकली; तेव्हा पाण्यात वास करणारी एक भयंकर राक्षसी मला दिसली.
Verse 38
प्रहस्य च महानादमुक्तोऽहं भीमया तया।अवस्थितमसम्भ्रान्तमिदं वाक्यमशोभनम्।।।।
त्या भयंकरिणीने हसत मोठ्या आवाजात मला संबोधले; मी स्थिर व न डगमगता उभा असता तिने मला हे अशोभनीय वचन सांगितले.
Verse 39
क्वासि गन्ता महाकाय क्षुधिताया ममेप्सितः।भक्षः प्रीणय मे देहं चिरमाहारवर्जितम्।।।।
“अरे महाकाय! तू कुठे चालला आहेस? माझ्या भुकेचा इच्छित भक्ष्य तूच आहेस. माझे शरीर फार काळ अन्नाविना आहे; तू माझे अन्न होऊन ते तृप्त कर.”
Verse 40
बाढमित्येव तां वाणीं प्रत्यगृह्णामहं ततः।अस्यप्रमाणादधिकं तस्याः कायमपूरयम्।।।।
तेव्हा मी तिचे वचन “बाढम्—तथास्तु” असे म्हणून स्वीकारले आणि तिच्या मापापेक्षाही अधिक असा आपला देह विस्तारला।
Verse 41
तस्याश्चास्यं महद्भीमं वर्धते मम भक्षणे।न च मां साधु बुबुधे मम वा विकृतं कृतम्।।।।
मला भक्षण करण्यासाठी तिचे विशाल, भीषण तोंड अधिकाधिक वाढत गेले; पण मी स्वेच्छेनेच विकराळ रूप धारण केले आहे हे तिला नीट कळले नाही।
Verse 42
ततोऽहं विपुलं रूपं संक्षिप्य निमिषान्तरात्।तस्या हृदयमादाय प्रपतामि नभ:स्थलम्।।।।
मग मी क्षणार्धात आपले विशाल रूप संकुचित केले, तिचे हृदय उपटून घेतले आणि आकाशात झेपावलो।
Verse 43
सा विसृष्टभुजा भीमा पपात लवणाम्भसि।मया पर्वतसङ्काशा निकृत्तहृदया सती।।।।
ती भीषण राक्षसी, हात सैल सोडून, खाऱ्या समुद्रात कोसळली—पर्वतासारखी ती, जिचे हृदय मी उपटून टाकले होते।
Verse 44
शृणोमि खगतानां च सिद्धानां चारणैस्सह।राक्षसी सिंहिका भीमा क्षिप्रं हनुमता हता।।।।
तेव्हा मी आकाशचारी सिद्ध व चारणांसह खगांना असे म्हणताना ऐकले—“भीषण राक्षसी सिंहिका हनुमानाने शीघ्रच वधिली.”
Verse 45
तां हत्वा पुनरेवाहं कृत्यमात्ययिकं स्मरन्।गत्वा चाह महध्वानं पश्यामि नगमण्डितम्।।।।दक्षिणं तीरमुदधेर्लङ्का यत्र च सा पुरी।
तिला वध करून मी पुन्हा अत्यावश्यक कर्तव्याचे स्मरण करीत, त्या महान् मार्गाने पुढे गेलो आणि पर्वतांनी शोभित समुद्राचा दक्षिण तीर पाहिला—जिथे लंकेची नगरी आहे।
Verse 46
अस्तं दिनकरे याते रक्षसां निलयं पुरम्।।5.58.46।।प्रविष्टोऽहमविज्ञातो रक्षोभिर्भीमविक्रमैः।
सूर्य अस्ताला गेल्यावर मी राक्षसांचे निवासस्थान असलेल्या त्या नगरीत, भीषण पराक्रमी राक्षसांच्या नकळत, गुप्तपणे प्रवेश केला।
Verse 47
तत्र प्रविशतश्चापि कल्पान्तघनसन्निभा।।5.58.47।।अट्टहासं विमुञ्चन्ती नारी काप्युत्थिता पुरः।
तेथे मी प्रवेश करताच, कल्पान्तकाळच्या मेघासारखी काळी एक स्त्री समोर उभी राहिली आणि भयानक अट्टहास करू लागली।
Verse 48
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।।।सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्।प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।।।
तेव्हा अग्नीसारखे ज्वलंत केस असलेली ती अत्यंत भयानक स्त्री मला मारण्यासाठी धावून आली। मी डाव्या मुष्टीच्या प्रहाराने तिला पराजित केले आणि तिच्या भयप्रदर्शनास न जुमानता संध्याकाळी नगरात प्रवेश केला।
Verse 49
जिघांसन्तीं ततस्तां तु ज्वलदग्निशिरोरुहाम्।।5.58.48।।सव्यमुष्टिप्रहारेण पराजित्य सुभैरवाम्।प्रदोषकाले प्रविशं भीतयाऽहं तयोदितः।।5.58.49।।
तेव्हा अग्नीसारखे ज्वलंत केस असलेली ती अतिभयानक स्त्री मला मारण्यासाठी आली। मी डाव्या मुष्टीच्या प्रहाराने तिला पराजित करून, तिने निर्माण केलेल्या भयास न जुमानता प्रदोषकाळी नगरात प्रवेश केला।
Verse 50
अहं लङ्कापुरी वीर निर्जिता विक्रमेण ते।यस्मात्तस्माद्विजेतासि सर्वरक्षांस्यशेषतः।।।।
हे वीरा! मी लंकापुरीची अधिष्ठात्री शक्ती आहे; तुझ्या पराक्रमाने मी जिंकली गेली आहे. म्हणून तू सर्व राक्षसांना निरवशेष जिंकशील।
Verse 51
तत्राहं सर्वरात्रं तु विचिन्वन् जनकात्मजाम्।रावणान्तःपुरगतो न चापश्यं सुमध्यमाम्।।।।
तेथे रावणाच्या अंतःपुरात प्रवेश करून मी सारी रात्र जनकनंदिनीचा शोध घेत राहिलो; तरी ती सुमध्यमा मला दिसली नाही।
Verse 52
तत स्सीतामपश्यंस्तु रावणस्य निवेशने।शोकसागरमासाद्य न पारमुपलक्षये।।।।
मग रावणाच्या निवासात सीता न सापडल्याने मी शोकसागरात पडून गेलो; त्याचा पार, म्हणजे अंत, मला दिसेना।
Verse 53
शोचता च मया दृष्टं प्राकारेण समावृतम्।काञ्चनेन विकृष्टेन गृहोपवनमुत्तमम्।।।।
शोकाकुल असताना मला तेथे एक उत्तम गृहउपवन दिसले, जे लांबवर पसरलेल्या सुवर्ण प्राकाराने वेढलेले होते।
Verse 54
स प्राकारमवप्लुत्य पश्यामि बहुपादपम्।अशोकवनिकामध्ये शिंशुपापादपो महान्।।।।तमारुह्य च पश्यामि काञ्चनं कदलीवनम्।
तो प्राकार ओलांडून मी अनेक प्रकारच्या वृक्षांनी भरलेली अशोक-वाटिका पाहिली. तिच्या मध्यभागी एक महान शिंशुपा-वृक्ष होता; त्यावर चढून मी सुवर्णप्रभेने उजळलेले कदळी-वन पाहिले.
Verse 55
अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।।।श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।।।शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।।।मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
शिंशुपा-वृक्षाजवळच मला वरवर्णिनी सीता दिसली—श्यामवर्णा, कमलनयना, उपवासाने कृश झालेला मुख. ती एकाच वस्त्राने आच्छादित होती, तिचे केस धुळीने मळलेले होते; शोक व संतापाने दीन झालेल्या अंगांनीही ती पतीच्या हितासाठी अढळ होती. विकृत, क्रूर, मांस-शोणितभक्षी राक्षसींनी तिला वेढले होते—जणू व्याघ्रींमध्ये अडकलेली हरिणी।
Verse 56
अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।।श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।।शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।।मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
मी तिला पाहिले—श्यामवर्णा, कमलपत्रनयना, उपवासाने कृश झालेला मुख; एकाच वस्त्राने आच्छादित, धुळीने मळलेले केस असलेली।
Verse 57
अदूरे शिंशुपावृक्षात्पश्यामि वरवर्णिनीम्।।5.58.55।।श्यामां कमलपत्राक्षीमुपवासकृशाननाम्।तदेकवासस्संवीतां रजोध्वस्तशिरोरुहाम्।।5.58.56।।शोकसन्तापदीनाङ्गीं सीतां भर्तृहिते स्थिताम्।राक्षसीभिर्विरूपाभिः क्रूराभिरभिसंवृताम्।।5.58.57।।मांसशोणितभक्षाभिर्व्याघ्रीभिर्हरिणीमिव।
सीता शोक व संतापाने दीन झालेल्या अंगांनीही पतीच्या हितासाठी स्थिर होती; विकृत, क्रूर, मांस-शोणितभक्षी राक्षसींनी तिला वेढले होते—जणू व्याघ्रींमध्ये हरिणी।
Verse 58
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
मी पाहिले—ती राक्षसींच्या मध्ये वारंवार धमकावली जात होती।
Verse 59
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
एकवेणी धारण करून, दीन होऊन, पतीच्या चिंतेत पूर्ण निमग्न ती भूमीवरच शयन करीत होती; तिचे अंगवर्ण फिकट झाले होते—जणू हेमंतागमनी कमलिनी म्लान होते।
Verse 60
सा मया राक्षसीमध्ये तर्ज्यमाना मुहुर्मुहुः।।5.58.58।।एकवेणीधरा दीना भर्तृचिन्तापरायणा।भूमिशय्या विवर्णाङ्गी पद्मिनीव हिमागमे।।5.58.59।।रावणाद्विनिवृत्तार्था मर्तव्यकृतनिश्चया।कथञ्चिन्मृगशाबाक्षी तूर्णमासादिता मया।।5.58.60।।
रावणापुढे झुकण्याची आशा पूर्णतः सोडून, मृत्यूचा निश्चय करून बसलेली ती मृगशावक-नेत्रा देवी—कशातरी प्रकारे—मला त्वरेने सापडली।
Verse 61
तां दृष्ट्वा तादृशीं नारीं रामपत्नीं यशस्विनीम्।तत्रैव शिंशुपावृक्षे पश्यन्नहमवस्थितः।।।।
रामाची यशस्विनी पत्नी त्या अवस्थेत पाहून, मी तिथेच शिंशुपा वृक्षावर थांबून पाहत राहिलो।
Verse 62
ततो हलहलाशब्दं काञ्चीनूपुरमिश्रितम्।शृणोम्यधिकगम्भीरं रावणस्य निवेशने।।।।
त्यानंतर रावणाच्या निवासात, कांचीनं व नूपुरांच्या झंकारासह मिसळलेला, अत्यंत गभीर ‘हलहला’ असा कोलाहल मला ऐकू आला।
Verse 63
ततोऽहं परमोद्विग्नः स्वं रूपं प्रत्यसंहरम्।अहं तु शिंशुपावृक्षे पक्षीव गहने स्थितः।।।।
तेव्हा मी अत्यंत व्याकुळ होऊन आपले रूप संकुचित करून लहान झालो आणि शिंशुपा-वृक्षाच्या दाट पानांत पक्ष्यासारखा लपून राहिलो।
Verse 64
ततो रावणदाराश्च रावणश्च महाबलः।तं देशं समनुप्राप्ता यत्र सीताऽभवत् स्थिता।।।।
मग महाबली रावण आपल्या स्त्रियांसह त्या ठिकाणी आला, जिथे सीता स्थिर होती।
Verse 65
तं दृष्ट्वाथ वरारोहा सीता रक्षोगणेश्वरम्।सङ्कुच्योरूस्तनौ पीनौ बाहुभ्यां परिरभ्य च।।।।
राक्षसगणांचा अधिपती रावण दिसताच वरारोहा सीता भयाने आकसली; तिने मांड्या घट्ट जोडल्या आणि बाहू वाकवून आपल्या भरदार स्तनांना झाकले।
Verse 66
वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः।त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।।।तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्।अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।।।
सीता भयभीत व अत्यंत व्याकुळ होऊन सर्व दिशांकडे पाहत होती; तिला कुठलीही शरण दिसत नव्हती आणि तपस्विनी असून थरथरत होती. तेव्हा दशग्रीव रावणाने मान झुकवून त्या परम दुःखित सीतेस म्हटले— “माझ्यावर विश्वास ठेव, मला मान दे.”
Verse 67
वित्रस्तां परमोद्विग्नां वीक्षमाणां ततस्ततः।त्राणं किञ्चिदपश्यन्तीं वेपमानां तपस्विनीम्।।5.58.66।।तामुवाच दशग्रीवस्सीतां परमदुःखिताम्।अवाक्चिराः प्रपतितो बहुमन्यस्व मामिति।।5.58.67।।
(दक्षिणी पाठात पुनरुक्ती) सीता भयभीत व अत्यंत व्याकुळ होऊन सर्वत्र पाहत होती; तिला कोणतीही शरण दिसत नव्हती आणि ती थरथरत होती. तेव्हा दशग्रीव रावणाने मान झुकवून त्या दुःखित सीतेस म्हटले— “माझ्यावर विश्वास ठेव, मला मान दे.”
Verse 68
यदि चेत्त्वं तु दर्पान्मां नाभिनन्दसि गर्विते।द्वौ मासावन्तरं सीते पास्यामि रुधिरं तव।।।।
हे गर्विष्ठे! जर तू दर्पामुळे मला स्वीकारत नाहीस, तर हे सीते, दोन महिन्यांच्या आत मी तुझे रक्त पाहीन।
Verse 69
एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य रावणस्य दुरात्मनः।उवाच परमक्रुद्धा सीता वचनमुत्तमम्।।।।
त्या दुरात्मा रावणाचे वचन ऐकून, परम क्रोधाने संतप्त झालेली सीता उत्तम वचन बोलली।
Verse 70
राक्षसाधम रामस्य भार्याममिततेजसः।इक्ष्वाकुकुलनाथस्य स्नुषां दशरथस्य च।।।।अवाच्यं वदतो जिह्वा कथं न पतिता तव।
हे राक्षसाधमा! मी अमिततेजस्वी रामाची पत्नी, इक्ष्वाकुकुलनाथ दशरथाची सून आहे. अवाच्य बोलताना तुझी जीभ कशी काय पडली नाही?
Verse 71
किञ्चिद्वीर्यं तवानार्य यो मां भर्तुरसन्निधौ।।।।अपहृत्याऽऽगतः पाप ते नादृष्टो महात्मना।
अरे अनार्य पाप्या! तुझ्यात किंचितही पराक्रम नाही—माझा पती नसताना मला पळवून तू आला आहेस, आणि महात्मा रामाला तू दिसलासही नाहीस।
Verse 72
न त्वं रामस्य सदृशो दास्येऽप्यस्य न युज्यसे।।।।यज्ञीय स्सत्यवादी च रणश्लाघी च राघवः।
तू रामासारखा नाहीस; त्याच्या दास्यालाही योग्य नाहीस. राघव यज्ञास योग्य, सत्यवचनी आणि रणपराक्रमाने प्रसिद्ध आहे.
Verse 73
जानक्या परुषं वाक्यमेवमुक्तो दशाननः।।।।जज्वाल सहसा कोपाच्चितास्थ इव पावकः।
जानकीचे असे परुष वचन ऐकून दशानन रावण सहसा क्रोधाने भडकला—जसा चितेवरील अग्नी प्रज्वलित होतो तसा।
Verse 74
विवृत्य नयने क्रूरे मुष्टिमुद्यम्य दक्षिणम्।।।।मैथिलीं हन्तुमारब्ध: स्त्रीभिर्हाहाकृतं तदा।
क्रूर डोळे विस्फारून आणि उजवी मुठ उगारून तो मैथिलीला मारायला धावला; तेव्हा तेथील स्त्रिया ‘हाय! हाय!’ असे आक्रोश करू लागल्या.
Verse 75
स्त्रीणां मध्यात्समुत्पत्य तस्य भार्या दुरात्मनः।।।।वरा मन्दोदरी नाम तया स प्रतिषेधितः।
तेव्हा स्त्रियांच्या मधून उठून त्या दुरात्म्याची पत्नी, श्रेष्ठा मंदोदरी नावाची, पुढे आली आणि तिने त्याला आवरले.
Verse 76
उक्तश्च मधुरां वाणीं तया स मदनार्दितः।।।।सीतया तव किं कार्यं महेन्द्रसमविक्रमः।
कामाने व्याकुळ झालेल्या त्या रावणाला मंदोदरीने मधुर वाणीने म्हटले—‘महेन्द्रासमान पराक्रमी! तुला सीतेची काय गरज?’
Verse 77
देवगन्धर्वकन्याभिर्यक्षकन्याभिरेव च।।।।सार्धं प्रभो रमस्वेह सीतया किं करिष्यसि।
हे प्रभो! देव-गंधर्वकन्या तसेच यक्षकन्यांसह येथे रमण करावे; सीतेचा घेऊन तरी तू काय करशील?
Verse 78
ततस्ताभिस्समेताभिर्नारीभिस्स महाबलः।।।।प्रसाद्य सहसा नीतो भवनं स्वं निशाचरः।
मग त्या सर्व स्त्रिया एकत्र होऊन त्या महाबली निशाचरास प्रसन्न करून त्यास तात्काळ त्याच्या स्वभवनात घेऊन गेल्या.
Verse 79
याते तस्मिन् दशग्रीवे राक्षस्यो विकृताननाः।।5.58.79।।सीतां निर्भर्त्सयामासुर्वाक्यैः क्रूरैस्सुदारुणैः।
तो दशग्रीव निघून गेल्यावर विकृतमुखी राक्षसींनी सीतेस अत्यंत क्रूर व अतिभयंकर वचनांनी धिक्कारू व धमकावू लागल्या.
Verse 80
तृणवद्भाषितं तासां गणयामास जानकी।।।।गर्जितं च तदा तासां सीतां प्राप्य निरर्थकम्।
जानकीने त्यांच्या बोलण्याला तृणासमान तुच्छ मानले; आणि सीतेला उद्देशून केलेले त्यांचे गर्जन-धमकीही तेव्हा व्यर्थ ठरले.
Verse 81
वृथागर्जितनिश्चेष्टा राक्षस्यः पिशिताशनाः।।।।रावणाय शशंसुस्ताः सीताध्यवसितं महत्।
गर्जना-धमक्या व्यर्थ ठरल्याने निष्फळ प्रयत्न करणाऱ्या त्या मांसभक्षी राक्षसींनी सीतेच्या महान दृढनिश्चयाची वार्ता रावणास सांगितली.
Verse 82
ततस्तास्सहितास्सर्वा निहताशा निरुद्यमाः।।।।परिक्षिप्य समन्तात्तां निद्रावशमुपागताः।
तेव्हा त्या सर्व राक्षसी एकत्र—आशा मावळून व प्रयत्न सोडून—सीतेला सर्व बाजूंनी वेढून निद्राधीन झाल्या।
Verse 83
तासु चैव प्रसुप्तासु सीता भर्तृहिते रता।।5.58.83।।विलप्य करुणं दीना प्रशुशोच सुदुःखिता।
त्या राक्षसी झोपल्यावर, पतीच्या हितात रत असलेली सीता करुण विलाप करीत, दीन व अत्यंत दुःखी होऊन सतत शोक करू लागली।
Verse 84
तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।।।आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति।जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।।।
त्यांच्या मधून उठून त्रिजटा म्हणाली—“हवे असल्यास मला लवकर खा; सीता नष्ट होणार नाही. ती जनकाची साध्वी कन्या आणि दशरथाची सून आहे.”
Verse 85
तासां मध्यात्समुत्थाय त्रिजटा वाक्यमब्रवीत्।।5.58.84।।आत्मानं खादत क्षिप्रं न सीता विनशिष्यति।जनकस्यात्मजा साध्वी स्नुषा दशरथस्य च।।5.58.85।।
पुन्हा त्यांच्या मधून उठून त्रिजटा म्हणाली—“हवे असल्यास मला त्वरित खा; सीता विनष्ट होणार नाही. ती जनकाची साध्वी कन्या आणि दशरथाची सून आहे.”
Verse 86
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः।रक्षसां च विनाशाय भर्तुरस्या जयाय च।।।।
आज मी एक स्वप्न पाहिला—अतिशय दारुण व रोमांचकारी—जो राक्षसांच्या विनाशाचा आणि हिच्या पतीच्या विजयाचा सूचक आहे॥
Verse 87
अलमस्मात्परित्रातुं राघवाद्राक्षसीगणम्।अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।।।।
राघवापासून राक्षसीगणाचे रक्षण करण्यासाठी इतकेच पुरे—आपण वैदेहीकडे क्षमा मागू; हेच मला योग्य वाटते॥
Verse 88
यस्या ह्येवंविधस्स्वप्नो दुःखितायाः प्रदृश्यते।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता सुखमाप्नोत्यनुत्तमम्।।।।प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।
जी दुःखी स्त्री असा स्वप्न पाहते, ती विविध दुःखांतून मुक्त होऊन अनुपम सुख प्राप्त करते। जनकनंदिनी मैथिली तर प्रणिपातपूर्वक विनंती केली असता प्रसन्न होते॥
Verse 89
ततस्सा ह्रीमती बाला भर्तुर्विजयहर्षिता।।।।अवोचद्यदि तत्तथ्यं भवेयं शरणं हि वः।
तेव्हा लज्जाशील तरुणी सीता, पतीच्या विजयाच्या विचाराने हर्षित होऊन म्हणाली—“जर ते खरे ठरले, तर मी नक्कीच तुमची शरण होईन.”॥
Verse 90
तां चाहं तादृशीं दृष्ट्वा सीताया दारुणां दशाम्।चिन्तयामास विक्रान्तो न च मे निर्वृतं मनः।।।।
सीतेची अशी दारुण अवस्था पाहून मी, पराक्रमी असूनही, चिंतेत मग्न झालो; माझ्या मनाला कणभरही शांती लाभली नाही।
Verse 91
सम्भाषणार्थं च मया जानक्याश्चिन्तितो विधिः।।।।इक्ष्वाकूणां हि वंशस्तु ततो मम पुरस्कृतः।
जानकीशी संभाषण सुरू करण्यासाठी मी एक उपाय ठरविला; म्हणून प्रथम इक्ष्वाकु वंशाची महिमा पुढे करून स्तुती केली।
Verse 92
श्रुत्वा तु गदितां वाचं राजर्षिगणपूजिताम्।।।।प्रत्यभाषत मां देवी बाष्पैः पिहितलोचना।
राजर्षींच्या वंदनेने पावन झालेली माझी वाणी ऐकून, अश्रूंनी झाकलेल्या नेत्रांची देवी मला प्रत्युत्तर देऊ लागली।
Verse 93
कस्त्वं केन कथं चेह प्राप्तो वानरपुङ्गवः।।।।का च रामेण ते प्रीतिस्तन्मे शंसितुमर्हसि।
“हे वानरश्रेष्ठ! तू कोण आहेस? कोणत्या कारणाने आणि कशा प्रकारे इथे आलास? आणि रामाशी तुझी कोणती प्रीती-मैत्री आहे? ते मला सविस्तर सांग।”
Verse 94
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।।।देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः।सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।।।
तिचे वचन ऐकून मीही म्हणालो—“देवि! तुमच्या स्वामी रामांचे एक सहाय्यक आहेत, भीषण पराक्रमी; सुग्रीव नावाचे ते महाबली वानरराज आहेत।”
Verse 95
तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा ह्यहमप्यब्रुवं वचः।।5.58.94।।देवि रामस्य भर्तुस्ते सहायो भीमविक्रमः।सुग्रीवो नाम विक्रान्तो वानरेन्द्रो महाबलः।।5.58.95।।
तिचे वचन ऐकून मीही म्हणालो—हे देवी, तुझ्या पती श्रीरामांचे सहाय्यक भीषण पराक्रमी सुग्रीव नावाचे महाबली वानरराज आहेत.
Verse 96
तस्य मां विद्धि भृत्यं त्वं हनुमन्तमिहागतम्।भर्त्राहं प्रेषितस्तुभ्यं रामेणाक्लिष्टकर्मणा।।।।
मला त्यांचा सेवक समज—मी हनुमान येथे आलो आहे. अथक कर्म करणाऱ्या तुझ्या पती श्रीरामांनी मला तुझ्याकडे पाठविले आहे.
Verse 97
इदं च पुरुषव्याघ्रः श्रीमान् दाशरथिः स्वयम्।अङ्गुलीयमभिज्ञानमदात्तुभ्यं यशस्विनि।।।।
आणि ही अंगठी—ओळखचिन्ह—पुरुषव्याघ्र, श्रीमान दाशरथि श्रीरामांनी स्वतः तुझ्यासाठी दिली आहे, हे यशस्विनी।
Verse 98
तदिच्छामि त्वयाऽऽज्ञप्तं देवि किं करवाण्यहम्।रामलक्ष्मणयोः पार्श्वं नयामि त्वां किमुत्तरम्।।।।
हे देवी, तुझी आज्ञा मला कळू दे—मी काय करू? तुला राम-लक्ष्मणांच्या जवळ घेऊन जाऊ का? तुझे उत्तर काय?
Verse 99
एतच्छ्रुत्वा विदित्वा च सीता जनकनन्दिनी।आहरावणमुत्साद्य राघवो मां नयत्विति।।।।
हे ऐकून व विचार करून जनकनंदिनी सीता म्हणाली—“राघवांनी आधी रावणाचा संहार करावा, मग मला घेऊन जावे.”
Verse 100
प्रणम्य शिरसा देवीं महमार्यामनिन्दिताम्।राघवस्य मनोह्लादमभिज्ञानमयाचिषम्।।।।
मी शिर नतमस्तक करून त्या अनिंद्य महाआर्या देवीला प्रणाम केला आणि राघवाच्या हृदयाला आनंद देईल असे अभिज्ञान मागितले।
Verse 101
अथ मामब्रवीत्सीता गृह्यतामयमुत्तमः।मणिर्येन महाबाहू रामस्त्वां बहुमन्यते।।।।
तेव्हा सीता मला म्हणाली—“हा उत्तम मणी घे; यामुळे महाबाहू राम तुला ओळखून तुला फार मान देईल।”
Verse 102
इत्युक्त्वा तु वरारोहा मणिप्रवरमद्भुतम्।प्रायच्छत्परमोद्विग्ना वाचा मां सन्दिदेशह।।।।
असे बोलून ती वरारोहा अत्यंत व्याकुळ होऊन तो अद्भुत श्रेष्ठ मणी मला देऊन, वाणीने आपला संदेशही सांगून दिला।
Verse 103
ततस्तस्यै प्रणम्याहं राजपुत्र्यै समाहितः।प्रदक्षिणं परिक्राममिहाभ्युद्गतमानसः।।।।
मग मी मन संयत ठेवून त्या राजकन्येला प्रणाम केला आणि अंतःकरण उन्नत करून भक्तिभावाने तिची प्रदक्षिणा घातली।
Verse 104
उक्तोऽहं पुनरेवेदं निश्चित्य मनसा तया।हनुमन्मम वृत्तान्तं वक्तुमर्हसि राघवे।।5.58.104।।
पुन्हा तिने मनाशी निश्चय करून मला सांगितले— “हनुमान, माझा सर्व वृत्तान्त राघव श्रीरामांना सांगणे तुला योग्य आहे।”
Verse 105
यथा श्रुत्वैव न चिरात्तावुभौ रामलक्ष्मणौ।सुग्रीवसहितौ वीरावुपेयातां तथा कुरु।।।।
“अशा रीतीने सांग की ऐकताच ते दोन्ही वीर—राम व लक्ष्मण—सुग्रीवासह विलंब न करता येथे येऊन पोहोचतील; तसेच कर।”
Verse 106
यद्यन्यथा भवेदेतद्द्वौ मासौ जीवितं मम।न मां द्रक्ष्यति काकुत्स्थो म्रिये साहमनाथवत्।।।।
“जर हे अन्यथा घडले, तर माझे आयुष्य फक्त दोन महिने उरेल। काकुत्स्थ श्रीराम मला पुन्हा पाहू शकणार नाहीत; मी अनाथेसारखी मरेन।”
Verse 107
तच्छ्रुत्वा करुणं वाक्यं क्रोधो मामभ्यवर्तत।उत्तरं च मया दृष्टं कार्यशेषमनन्तरम्।।।।
तिचे करुण वचन ऐकून माझ्या अंतःकरणात क्रोध उसळला; आणि तत्क्षणी उत्तररूपाने पुढे उरलेले कार्य मी स्पष्टपणे पाहिले।
Verse 108
ततोऽवर्धत मे कायस्तदा पर्वतसन्निभः।युद्धकाङ्क्षी वनं तच्च विनाशयितुमारभे।।।।
तेव्हा माझे शरीर पर्वतासारखे विशाल झाले. युद्धाची आस धरून मी त्या उपवनाचा विनाश करायला सुरुवात केली.
Verse 109
तद्भग्नं वनषण्डं तु भ्रान्तत्रस्तमृगद्विजम्।प्रतिबुद्धा निरीक्षन्ते राक्षस्यो विकृताननाः।।।।
ते भग्न झालेले वनखण्ड पाहून, भयाने गोंधळलेले मृग व पक्षी इकडे-तिकडे पळत होते; विकृतमुखी राक्षसी जाग्या होऊन ते दृश्य पाहू लागल्या।
Verse 110
मां च दृष्ट्वा वने तस्मिन् समागम्य ततस्ततः।ता स्समभ्यागताः क्षिप्रं रावणायाचचक्षिरे।।5.58.110।।
त्या वनात मला पाहताच त्या इकडून-तिकडून जमल्या आणि त्वरेने रावणाकडे जाऊन ते वृत्त सांगून टाकले।
Verse 111
राजस्वनमिदं दुर्गं तव भग्नं दुरात्मना।वानरेण ह्यविज्ञाय तव वीर्यं महाबल।।।।
हे महाबलवान राजन्! तुझे दुर्गम असे हे वन दुरात्म्या वानराने उद्ध्वस्त केले आहे; तुझ्या पराक्रमाची जाणीव नसल्यानेच त्याने हे केले.
Verse 112
दुर्बुद्धेस्तस्य राजेन्द्र तव विप्रियकारिणः।वधमाज्ञापय क्षिप्रं यथासौ विलयं व्रजेत्।।।।
हे राजेन्द्र! तुझ्या अहित करणाऱ्या त्या दुर्बुद्धीचा वध त्वरेने आज्ञापित कर, जेणेकरून तो लवकरच विनाशाला जाईल।
Verse 113
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रेण विसृष्टा भृशदुर्जयाः।राक्षसाः किङ्करा नाम रावणस्य मनोनुगाः।।।।
हे ऐकून राक्षसेंद्र रावणाने आपल्या मनाप्रमाणे चालणारे, अत्यंत दुर्जय ‘किंकर’ नावाचे राक्षस पाठविले।
Verse 114
तेषामशीतिसाहस्रं शूलमुद्गरपाणिनाम्।मया तस्मिन्वनोद्देशे परिघेण निषूदितम्।।।।
शूल व मुद्गर धारण करणाऱ्या त्यांपैकी ऐंशी हजारांना मी त्या वनप्रदेशात परिघ (लोखंडी दंड) घेऊन ठार केले।
Verse 115
तेषां तु हतशेषा ये ते गत्वा लघुविक्रमाः।निहतं च महत्सैन्यं रावणायाचचक्षिरे।।।।
त्यांतील जे हतशेष उरले—अल्प पराक्रमी—ते जाऊन रावणाला सांगून आले की मोठे सैन्य मारले गेले आहे।
Verse 116
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना चैत्यप्रासादमाक्रमम्।तत्रस्थान्राक्षसान् हत्वा शतं स्तम्भेन वै पुनः।।।।ललामभूतो लङ्कायास्स वै विध्वंसितो मया।
मग माझ्या मनात युक्ती उत्पन्न झाली—चैत्यप्रासादावर आक्रमण करावे। तेथे असलेल्या राक्षसांपैकी मी पुन्हा स्तंभावरून शंभरांना ठार केले आणि लंकेचा अलंकार असलेला तो प्रासाद मी उद्ध्वस्त केला।
Verse 117
ततः प्रहस्तस्य सुतं जम्बुमालिनमादिशत्।।5.58.117।।राक्षसैर्बहुभिस्सार्धं घोररूपैर्भयानकैः।
त्यानंतर रावणाने प्रहस्ताचा पुत्र जंबुमालिन् याला आज्ञा दिली की तो भयानक रूपाच्या अनेक राक्षसांसह जावा।
Verse 118
तं महाबलसम्पन्नं राक्षसं रणकोविदम्।।।।परिघेणातिघोरेण सूदयामि सहानुगम्।
तो महाबलसंपन्न, रणकुशल राक्षस मी अत्यंत घोर परिघाने (लोखंडी गदेने) त्याच्या अनुचरांसह ठार केला।
Verse 119
तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्तु मन्त्रिपुत्त्रान्महाबलान्।।।।पदातिबलसम्पन्नान् प्रेषयामास रावणः।
हे ऐकून राक्षसेंद्र रावणाने पायदळबळाने संपन्न असे महाबली मंत्रिपुत्र पाठविले।
Verse 120
परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।।।मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्।पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।।।
परिघानेच मी त्या सर्वांना यमसदनी पाठवितो। समरात अलघु पराक्रमी मंत्रिपुत्र मारले गेले हे ऐकून रावणाने सेनाग्रभागातील पाच शूर अग्रगामी नायक पाठविले।
Verse 121
परिघेणैव तान् सर्वान्नयामि यमसादनम्।।5.58.120।।मन्त्रिपुत्त्रान्हतान्च्छृत्वा समरेऽलघुविक्रमान्।पञ्च सेनाग्रगाच्छ्रूरान्प्रेषयामास रावणः।।5.58.121।।
परिघानेच मी त्या सर्वांना यमसदनी पाठवितो। समरात दुर्धर्ष पराक्रमी मंत्रिपुत्र मारले गेले हे ऐकून रावणाने सेनाग्रभागातील पाच शूर अग्रनायक पाठविले।
Verse 122
तानहं सहसैन्यान्वै सर्वानेवाभ्यसूदयम्।ततः पुनर्दशग्रीवः पुत्रमक्षं महाबलम्।।।।बहुभी राक्षसैस्सार्धं प्रेषयामास रावणः।
मी त्या सर्वांना त्यांच्या सैन्यासह निश्चयाने ठार केले. मग दशग्रीव रावणाने पुन्हा अनेक राक्षसांसह आपला महाबली पुत्र अक्ष याला पाठविले.
Verse 123
तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।।।सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्।चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।।।
परंतु मन्दोदरीचा तो पुत्र—रणकौशल्यात निपुण कुमार—तो सहसा आकाशात उडी घेताच मी त्याचे दोन्ही पाय धरले; आणि त्या शस्त्रधारी वीराला शंभरदा फिरवून जमिनीवर आपटून चिरडून टाकले.
Verse 124
तं तु मन्दोदरीपुत्त्रं कुमारं रणपण्डितम्।।5.58.123।।सहसा खं समुत्क्रान्तं पादयोश्च गृहीतवान्।चर्मासिनं शतगुणं भ्रामयित्वा व्यपेषयम्।।5.58.124।।
तो सहसा आकाशात उडी घेताच मी त्याचे दोन्ही पाय धरले; मग त्या योद्ध्याला शंभरदा फिरवून जमिनीवर आपटून चिरडून टाकले.
Verse 125
तमक्षमागतं भग्नं निशम्य स दशाननः।तत इन्द्रजितं नाम द्वितीयं रावणस्सुतम्।।।।व्यादिदेश सुसंकृद्धो बलिनम् युद्धदुर्मदम्।
अक्षाचा पराभव झाला हे ऐकून दशानन रावण प्रचंड क्रुद्ध झाला. तेव्हा त्याने आपल्या दुसऱ्या पुत्राला—इन्द्रजित नावाच्या—त्या बलवान, युद्धमदाने उन्मत्त वीराला आज्ञा दिली.
Verse 126
तच्चाप्यहं बलं सर्वं तं च राक्षसपुङ्गवम्।।।।नष्टौजसं रणे कृत्वा परं हर्षमुपागमम्।
आणि मी त्या सर्व सैन्याला तसेच त्या राक्षसश्रेष्ठालाही रणात तेजहीन करून परास्त केले; तेव्हा मला परम हर्ष प्राप्त झाला.
Verse 127
महतापि महाबाहुः प्रत्ययेन महाबलः।।।।प्रेषितो रावणेनैव सह वीरैर्मदोत्कटैः।
तेव्हा महाबाहू तो महाबली, दृढ प्रत्ययाने युक्त, रावणानेच मदोन्मत्त वीरांसह पाठविला।
Verse 128
सोऽविषह्यं हि मां बुद्ध्वा स्वं बलं चावमर्दितम्।।।।ब्राह्मणास्त्रेण स तु मां प्राबध्नाच्छातिवेगितः।
मी अविषह्य आहे असे जाणून आणि आपले बळ दाबले गेलेले पाहून, त्याने अतिवेगाने ब्रह्मास्त्राने मला बांधले।
Verse 129
रज्जुभिश्चाभिबध्नन्ति ततो मां तत्र राक्षसाः।।।।रावणस्य समीपं च गृहीत्वा मामुपानयन्।
मग तेथील राक्षसांनी दोऱ्यांनीही मला घट्ट बांधले; मला धरून रावणाच्या समीप नेले।
Verse 130
दृष्ट्वा सम्भाषितश्चाहं रावणेन दुरात्मना।।।।पृष्टश्च लङ्कागमनं राक्षसानां च तं वधम्।
मला पाहून दुरात्मा रावण माझ्याशी बोलला आणि माझे लंकेत आगमन व त्या राक्षसांचा वध याविषयी विचारले।
Verse 131
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।।।अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो।मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।।।
हे पुत्रा! प्राचीन काळी श्रेष्ठ पर्वतांना पंख होते. ते स्वेच्छेने सर्व दिशांनी पृथ्वीवर संचार करून सर्वांना बाधा देत.
Verse 132
तत्सर्वं च मया तत्र सीतार्थमिति जल्पितम्।।5.58.131।।अस्याहं दर्शनाकाङ्क्षी प्राप्तस्त्वद्भवनं विभो।मारुतस्यौरसः पुत्रो वानरो हनुमानहम्।।5.58.132।।
तेथे मी सर्व स्पष्ट सांगितले—‘हे सर्व सीतेसाठी आहे. हे विभो! तिच्या दर्शनाची आकांक्षा धरून मी तुमच्या भवनात आलो आहे. मी वानर हनुमान, मारुताचा औरस पुत्र आहे.’
Verse 133
रामदूतं च मां विद्धि सुग्रीवसचिवं कपिम्।सोऽहं दूत्येन रामस्य त्वत्सकाशमिहागतः।।।।
मला रामाचा दूत व सुग्रीवाचा सचिव असा कपि समजा. रामाच्या दूतकार्यानेच मी येथे तुमच्याकडे आलो आहे.
Verse 134
सुग्रीवश्च महातेजास्सत्वां कुशलमब्रवीत्।धर्मार्थकामसहितं हितं पथ्यमुवाच च।।।।
महातेजस्वी सुग्रीव तुमची कुशलता विचारतो. तो धर्म-अर्थ-काम यांस अनुरूप, हितकारक व पथ्य असा उपदेशही सांगतो.
Verse 135
वसतो ऋश्यमूके मे पर्वते विपुलद्रुमे।राघवो रणविक्रान्तो मित्त्रत्वं समुपागतः।।।।
विपुल वृक्षांनी शोभलेल्या ऋश्यमूक पर्वतावर मी राहत होतो; तेव्हा रणपराक्रमी राघवाने आमच्याशी मैत्री केली.
Verse 136
तेन मे कथितं राज्ञा भार्या मे रक्षसा हृता।तत्र साहाय्यमस्माकं कार्यं सर्वात्मना त्वया।।।।
तेव्हा राजाने मला सांगितले—“माझी पत्नी एका राक्षसाने हरण केली आहे. त्या कार्यात तू सर्वात्मभावे आमची मदत करावी.”
Verse 137
मया च कथितं तस्मै वालिनश्च वधं प्रति।तत्र साहाय्यहेतोर्मे समयं कर्तुमर्हसि।।।।
आणि मीही त्याला वालिवधाचा वृत्तान्त सांगितला. परस्पर साहाय्यासाठी तू माझ्याशी करार करणे योग्य आहे.”
Verse 138
वालिना हृतराज्येन सुग्रीवेण महाप्रभुः।चक्रेऽग्निसाक्षिकं सख्यं राघवस्सह लक्ष्मणः।।।।
वालिने ज्याचे राज्य हिरावले त्या सुग्रीवाबरोबर महाप्रभू राघवाने लक्ष्मणासह अग्नीला साक्षी ठेवून सख्य केले.”
Verse 139
तेन वालिनमुत्पाट्य शरेणैकेन संयुगे।वानराणां महाराजः कृतस्स प्लवतां प्रभुः।।।।
मग त्याने रणांगणात एका बाणानेच वालिला पाडले आणि सुग्रीवाला वानरांचा महाराज—प्लवंगमांचा अधिपती—केले.”
Verse 140
तस्य साहाय्यमस्माभिः कार्यं सर्वात्मना त्विह।तेन प्रस्थापितस्तुभ्यं समीपमिह धर्मतः।।।।
म्हणून येथे आम्ही सर्वात्मभावे त्यास साहाय्य करणे आवश्यक आहे। त्या कारणास्तव धर्मानुसार मला तुझ्या समीप पाठविले आहे।
Verse 141
क्षिप्रमानीयतां सीता दीयतां राघवाय च।यावन्न हरयो वीरा विधमन्ति बलं तव।।।।
सीतेला त्वरित आणून राघवाला अर्पण कर; तोवरच, नाहीतर वीर वानर तुझे सैन्य उद्ध्वस्त करतील।
Verse 142
वानराणां प्रभावो हि न केन विदितः पुरा।देवतानां सङ्काशं च ये गच्छन्ति निमन्त्रिताः।।।।
पूर्वी वानरांचा पराक्रम कोणास अज्ञात होता? निमंत्रण मिळताच ते देवतुल्य होऊन साहाय्यासाठी पुढे येतात।
Verse 143
इति वानरराजस्त्वामाहेत्यभिहितो मया।मामैक्षत ततः क्रुद्धश्चक्षुषा प्रदहन्निव।।।।
मी म्हणालो—‘वानरराजाने तुझ्या हितासाठी हा संदेश पाठविला आहे।’ तेव्हा क्रुद्ध रावण मला असा पाहू लागला, जणू नेत्रांनीच जाळून टाकील।
Verse 144
तेन वध्योऽहमाज्ञप्तो रक्षसा रौद्रकर्मणा।मत्प्रभावमविज्ञाय रावणेन दुरात्मना।।।।
माझा खरा प्रभाव न जाणता, रौद्रकर्मा दुरात्मा रावणाने राक्षसांना आज्ञा केली—मला वध करा।
Verse 145
ततो विभीषणो नाम तस्य भ्राता महामतिः।तेन राक्षसराजोऽसौ याचितो मम कारणात्।।।।
त्यानंतर त्याचा भाऊ, महामती विभीषण, माझ्या कारणास्तव त्या राक्षसराजास विनयाने विनंती करू लागला।
Verse 146
नैवं राक्षसशार्दूल त्यज्यतामेष निश्चयः।राजशास्त्रव्यपेतो हि मार्गः संसेव्यते त्वया।।।।
असे नव्हे, हे राक्षसशार्दूल! हा निश्चय सोडून दे. तू जो मार्ग धरला आहेस तो राजशास्त्रापासून दूर आहे; तो सेवण्यास योग्य नाही.
Verse 147
दूतवध्या न दृष्टा हि राजशास्त्रेषु राक्षस।दूतेन वेदितव्यं च यथार्थं हितवादिना।।।।
हे राक्षसा! राजशास्त्रांत दूतवध कधीच मान्य नाही. हितवचन बोलणाऱ्या दूताला यथार्थ गोष्ट सांगू द्यावी.
Verse 148
सुमहत्यपराधेऽपि दूतस्यातुलविक्रमः।विरूपकरणं दृष्टं न वधोऽस्तीति शास्त्रतः।।।।
हे अतुल पराक्रमी! दूताने जरी फार मोठा अपराध केला तरी शास्त्रानुसार शिक्षा फक्त विरूप करणे; वध नाही.
Verse 149
विभीषणेनैवमुक्तो रावणस्सन्दिदेश तान्।राक्षसानेतदेवास्य लाङ्गूलं दह्यतामिति।।।।
विभीषणाने असे सांगितल्यावर रावणाने त्या राक्षसांना आज्ञा दिली— “एवढेच करा, याचे शेपूट जाळा.”
Verse 150
ततस्तस्य वचः श्रुत्वा मम पुच्छं समन्ततः।वेष्टितं शणवल्कैश्च जीर्णैः कार्पासजैः पटैः।।।।
त्याचे वचन ऐकून त्यांनी माझ्या शेपटीला सर्व बाजूंनी शणवल्कांच्या पट्ट्यांनी व जीर्ण कापसाच्या चिंध्यांनी वेढून बांधले.
Verse 151
राक्षसाः सिद्धसन्नाहास्ततस्ते चण्डविक्रमाः।तदाऽदह्यन्त मे पुच्छं निघ्नन्त: काष्ठमुष्टिभिः।।।।बद्धस्य बहुभिः पाशैर्यन्त्रितस्य च राक्षसैः।
मग सिद्धसन्नाह व चंडविक्रम राक्षसांनी काष्ठदंडांनी व मुष्ट्यांनी मला मारत मारत माझ्या शेपटीला आग लावली. अनेक पाशांनी मला बांधून व जखडून त्यांनी शेपटी जाळली.
Verse 152
ततस्ते राक्षसाश्शूरा बद्धं मामग्निसंवृतम्।।।।अघोषयन्राजमार्गे नगरद्वारमागताः।
मग ते शूर राक्षस मला बांधून, अग्नीने वेढलेला करून, राजमार्गावर मोठ्याने घोषणा करीत नगरद्वारापाशी घेऊन आले.
Verse 153
ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।।।विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः।आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।।।
मग मी माझे अतिविशाल रूप संकुचित करून, तो बंधनातून सुटलो आणि पुन्हा स्वाभाविक सामर्थ्यात स्थिर झालो. लोखंडी परिघ हातात घेऊन मी त्या राक्षसांचा संहार केला.
Verse 154
ततोऽहं सुमहद्रूपं संक्षिप्य पुनरात्मनः।।5.58.153।।विमोचयित्वा तं बन्धं प्रकृतिस्थः स्थितः पुनः।आयसं परिघं गृह्य तानि रक्षांस्यसूदयम्।।5.58.154।।
त्यानंतर मी माझे अतिविशाल रूप संकुचित केले, त्या बंधनातून मुक्त होऊन स्वाभाविक पराक्रमात पुन्हा स्थिर झालो। लोखंडी परिघ हातात घेऊन मी त्या राक्षसांचा संहार केला॥
Verse 155
ततस्तन्नगरद्वारं वेगेनाप्लुतवानहम्।पुच्छेन च प्रदीप्तेन तां पुरीं साट्टगोपुराम्।।।।दहाम्यहमसंभ्रान्तो युगान्ताग्निरिव प्रजाः।
मग मी वेगाने त्या नगरद्वारावर उडी मारून पोहोचलो। जळत्या शेपटीने अट्टालिका व महागोपुरांसह त्या पुरीला मी न घाबरता जाळू लागलो—जसा युगांताग्नी प्रजांना भस्म करतो॥
Verse 156
विनष्टा जानकी व्यक्तं न ह्यदग्धः प्रदृश्यते।।5.58.156।।लङ्कायां कश्चिदुद्धेशः सर्वा भस्मीकृता पुरी।
खचितच जानकी नष्ट झाली आहे—लंकामध्ये न जळलेला असा कोणताही भाग दिसत नाही। सारी पुरी भस्मसात झाली आहे॥
Verse 157
दहता च मया लङ्कां दग्धा सीता न संशयः।।।।रामस्य हि महत्कार्यं मयेदं वितथीकृतम्।
मी लंका जाळीत असताना सीताही दग्ध झाली असणार—यात संशय नाही। माझ्याच कृत्याने रामांचे महान कार्य निष्फळ झाले॥
Verse 158
इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।।।अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्।जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।।।
असे म्हणत शोकाने व्याकुळ होऊन मी चिंतेत पडलो। तेव्हा चारणांची शुभ वाणी माझ्या कानावर आली—विस्मयकारक वार्ता सांगणारी: “जानकी दग्ध झालेली नाही।”
Verse 159
इति शोकसमाविष्टश्चिन्तामहमुपागतः।।5.58.158।।अथाहं वाचमश्रौषं चारणानां शुभाक्षराम्।जानकी न च दग्धेति विस्मयोदन्तभाषिणाम्।।5.58.159।।
अशा रीतीने शोकाने व्याकुळ होऊन मी चिंतेत बुडालो. तेव्हा चारणांची शुभाक्षरी वाणी माझ्या कानांवर पडली—ते विस्मयकारक वार्ता सांगत होते की “जानकी दग्ध झाली नाही.”
Verse 160
ततो मे बुद्धिरुत्पन्ना श्रुत्वा तामद्भुतां गिरम्।अदग्धा जानकीत्येवं निमित्तैश्चोपलक्षिता।।।।
मग ती अद्भुत वाणी ऐकून माझ्या बुद्धीत निश्चय उत्पन्न झाला—“जानकी दग्ध नाही.” अशा निमित्तांनी मी हे शुभ संकेत म्हणून ओळखले.
Verse 161
दीप्यमाने तु लाङ्गूले न मां दहति पावकः।हृदयं च प्रहृष्टं मे वातास्सुरभिगन्धिनः।।।।
लांगूल जळत असतानाही अग्नी मला दग्ध करू शकला नाही. माझे हृदय आनंदाने प्रफुल्लित झाले आणि वारे सुगंधित झाले.
Verse 162
तैर्निमित्तैश्च दृष्टाथै: कारणैश्च महागुणैः।ऋषिवाक्यैश्च सिद्धार्थैरभवं हृष्टमानसः।।।।
सत्य ठरलेल्या त्या शुभ निमित्तांनी, त्या उत्तम कारणांनी आणि ऋषींच्या सिद्धार्थ वचनांनी माझे मन अत्यंत हर्षित झाले.
Verse 163
पुनर्दृष्ट्वा च वैदेहीं विसृष्टश्च तया पुनः।ततः पर्वतमासाद्य तत्रारिष्टमहं पुनः।।5.58.163।।प्रतिप्लवनमारेभे युष्मद्धर्शनकांक्षया।
वैदेहीचे पुनः दर्शन घेऊन आणि तिच्याकडून पुन्हा निरोप मिळाल्यावर मी अरिष्ट पर्वतास पोहोचलो. मग तुम्हा सर्वांच्या दर्शनाची उत्कंठा बाळगून मी परतीच्या प्रतिप्लवनास आरंभ केला.
Verse 164
ततः पवनचन्द्रार्कसिद्धगन्धर्वसेवितम्।।।।पन्थानमहमाक्रम्य भवतो दृष्टवानिह।
त्यानंतर पवनदेव, चंद्र, सूर्य, सिद्ध व गंधर्व यांनी सेविलेल्या त्या मार्गाने मी चालत येऊन येथे तुमच्या दर्शनासाठी आलो आहे.
Verse 165
राघवस्य प्रभावेण भवतां चैव तेजसा।।।।सुग्रीवस्य च कार्यार्थं मया सर्वमनुष्ठितम्।
राघवाच्या प्रभावाने, तुमच्या तेजाने, आणि सुग्रीवाच्या कार्यसिद्धीसाठी मी सर्व काही यथावत् पार पाडले आहे.
Verse 166
एतत्सर्वं मया तत्र यथावदुपपादितम्।।।।अत्र यन्न कृतं शेषं तत्सर्वं क्रियतामिति।
तेथे मी हे सर्व यथाविधी करून ठेवले आहे. आता येथे जे काही शेष राहिले आहे, ते सर्व केले जावे.
Frequently Asked Questions
The sarga explicitly stages the rājaśāstra dilemma of whether an emissary may be killed: Vibhīṣaṇa argues that dūta-vadha is prohibited and that at most mutilation is prescribed, leading Rāvaṇa to order the burning of Hanumān’s tail rather than execution.
Knowledge must be made reliable through recognition (abhijñāna) and disciplined speech: Hanumān secures trust via tokens and truthful narration, while Sītā’s steadfastness and time-bound warning convert emotion into urgent, dharma-consistent action.
Mahendra’s summit frames the debrief; the oceanic midspace hosts Surasā and Siṃhikā; Laṅkā’s royal streets, city gate, Aśokavanikā, and the ornate caitya-prāsāda map the urban and ritual-political landscape in which diplomacy, punishment, and conflagration unfold.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.