Sarga 27
त्रिजटास्वप्नवर्णनम् (Trijata’s Dream-Omens and the Rakshasis’ Reversal)
सुन्दरकाण्ड
सीतेच्या ठाम प्रतिवचनानंतर काही क्रुद्ध राक्षसी रावणाकडे जाऊन वृत्त सांगतात, तर काही परत येऊन तिला तात्काळ हिंसेची धमकी देऊ लागतात. तेव्हा वृद्धा राक्षसी त्रिजटा मध्ये पडून त्यांना थांबवते आणि भयावह पण शुभसूचक स्वप्न सांगून उग्रता शांत करते. स्वप्नात राम-लक्ष्मण तेजस्वी श्वेतवर्णात दिव्य वाहनांनी येताना दिसतात—प्रथम हंसजोडलेल्या दंतमय पालखीत, नंतर पुष्पक विमानात. वैदेही सीता रामाशी पुनर्मिलन पावून महान हत्तीवर आरूढ दिसते; चंद्र-सूर्याला स्पर्श करतेय असे तिचे क्रीडारूप दर्शन धर्मव्यवस्थेच्या पुनर्स्थापनेचे संकेत देते. यानंतर स्वप्न रावणासाठी अशुभ दृश्ये दाखवते—तो तेलाने माखलेला, मद्यधुंद, पुष्पकातून पडलेला, दक्षिण दिशेला (यममार्गे) ओढला जातो; कधी वराह, कधी गाढव अशा नीच वाहनांवर बसलेला, मलिनता व अंधारात बुडाल्यासारखा दिसतो. हे अपशकुन कुंभकर्ण व रावणपुत्रांपर्यंत पसरते; परंतु विभीषण एकटाच शुभ श्वेत वस्त्र-आभूषणांनी युक्त, चतुर्दंत हत्तीवर उंचावलेला, वाद्यघोष व मंगलध्वनींमध्ये तेजस्वी दिसतो. त्रिजटा या निमित्तांचा अर्थ सांगते—वैदेहीचे शीघ्र कल्याण, रावणाचा नाश आणि रामाचा विजय; म्हणून ती राक्षसींना क्रौर्य सोडून क्षमा मागण्यास व सौम्य, समेटाचे शब्द बोलण्यास प्रवृत्त करते. अध्यायाच्या शेवटी सीतेच्या अंगी शुभ लक्षणे प्रकट होतात—डोळा/अंग फडफडणे, मांडी थरथरणे—आणि एक पक्षी मधुर स्वरात वारंवार कूजन करून जणू आनंदाची सूचना देतो. अशा रीतीने कथा दडपशाहीपासून दूर जाऊन, धर्मफल जवळ येत असल्याने निर्माण झालेल्या उत्तरदायित्वाकडे वळते.
Shlokas
Verse 1
इत्युक्तास्सीतया घोरं राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः।काश्चिज्जग्मुस्तदाख्यातुं रावणस्य तरस्विनः।।5.27.1।।
सीतेने असे कठोर बोलताच त्या भयानक राक्षसी क्रोधाने मूर्च्छित झाल्या. त्यांपैकी काही जणी ती गोष्ट वेगवान रावणाला सांगायला निघाल्या.
Verse 2
ततः सीतामुपागम्य राक्षस्यो घोरदर्शनाः।पुनः परुषमेकार्थमनर्थार्थमथाब्रुवन्।।5.27.2।।
तेव्हा घोरदर्शन राक्षसी सीतेजवळ येऊन पुन्हा कठोर वचन बोलल्या—एकाच हेतूने, अनर्थ सूचित करणारी धमकी देत।
Verse 3
अद्येदानीं तवानार्ये सीते पापविनिश्चये।राक्षस्यो भक्षयिष्यन्ति मांसमेतद्यथासुखम्।।5.27.3।।
अगं अनार्या सीते, पापविनिश्चयी! आजच, आत्ताच, या राक्षसी तुझे हे मांस आपल्या सुखाप्रमाणे भक्षतील।
Verse 4
सीतां ताभिरनार्याभिर्दृष्टवा सन्तर्जितां तदा।राक्षसी त्रिजटा वृद्धा शयाना वाक्यमब्रवीत्।।5.27.4।।
तेव्हा त्या अनार्य राक्षसींनी सीतेला धमकावीत आहेत असे पाहून, वृद्ध राक्षसी त्रिजटा तेथेच शय्यास्थ असता हे वचन बोलली।
Verse 5
आत्मानं खादतानार्या न सीतां भक्षयिष्यथ।जनकस्य सुतामिष्टां स्नुषां दशरथस्य च।।5.27.5।।
अरे अनार्यांनो! खायचेच असेल तर स्वतःलाच खा; पण जनकाची प्रिय कन्या आणि दशरथाची सून सीतेला तुम्ही भक्षण करू शकणार नाही।
Verse 6
स्वप्नो ह्यद्य मया दृष्टो दारुणो रोमहर्षणः।राक्षसानामभावाय भर्तुरस्या भवाय च।।5.27.6।।
आज मी एक भयंकर, अंगावर काटा आणणारा स्वप्न पाहिला—तो राक्षसांच्या नाशाचा आणि तिच्या पतीच्या कल्याण-विजयाचा सूचक आहे।
Verse 7
एवमुक्तास्त्रिजटया राक्षस्यः क्रोधमूर्छिताः। सर्वा एवाब्रुवन्भीतास्त्रिजटां तामिदं वचः।।5.27.7।।
त्रिजटेन असे सांगितल्यावर त्या राक्षसी क्रोधाने मूर्च्छित झाल्या; तरी भयभीत होऊन सर्वांनी त्रिजटेला हे वचन सांगितले।
Verse 8
कथयस्व त्वया दृष्टः स्वप्नोऽयं कीदृशो निशि।तासां श्रुत्वा तु वचनं राक्षसीनां मुखाच्युतम्।।5.27.8।।उवच वचनं काले त्रिजटा स्वप्नसंश्रितम्।
“सांग, रात्री तू कोणता, कसा स्वप्न पाहिलास?” राक्षसींचे मुखातून पडलेले वचन ऐकून त्रिजटाने योग्य वेळी स्वप्नाधारित वचन सांगितले।
Verse 9
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्।।5.27.9।।युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः।शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।।5.27.10।।
राघव (श्रीराम) स्वतः गजदंतमय दिव्य, आकाशगामी शिबिकेवर आरूढ झाले; ती सहस्र हंसांनी युक्त होती. श्वेत माळा व श्वेत वस्त्रे धारण करून ते लक्ष्मणासह आले।
Verse 10
गजदन्तमयीं दिव्यां शिबिकामन्तरिक्षगाम्।।5.27.9।।युक्तां हंससहस्रेण स्वयमास्थाय राघवः।शुक्लमाल्याम्बरधरो लक्ष्मणेन सहागतः।।5.27.10।।
हंसांच्या हजारो जोड्यांनी युक्त पालखीत स्वतः आरूढ होऊन राघव आले—शुभ्र माळा व शुभ्र वस्त्रे धारण करून—आणि लक्ष्मणही त्यांच्या संगतीला होता.
Verse 11
स्वप्ने चाद्य मया दृष्टा सीता शुक्लाम्बरावृता।सागरेण परिक्षिप्तं श्वेतं पर्वतमास्थिता।।5.27.11।।
आज स्वप्नात मी सीतेला शुभ्र वस्त्रांनी आच्छादित पाहिले—समुद्राने वेढलेल्या शुभ्र पर्वतावर ती आरूढ होती।
Verse 12
रामेण सङ्गता सीता भास्करेण प्रभा यथा।राघवश्च मया दृष्टश्चतुर्दष्ट्रं महागजम्।।5.27.12।।आरूढ श्शैलसङ्काशं चचार सहलक्ष्मणः।
जशी सूर्याशी प्रभा संयुक्त असते, तशीच सीता रामाशी संयुक्त होती। मी राघवालाही लक्ष्मणासह पाहिले—पर्वतासारख्या, चार दातांच्या महागजावर आरूढ होऊन तो पुढे चालला होता।
Verse 13
ततस्तौ नरशार्दूलौ दीप्यमानौ स्वतेजसा।।5.27.13।।शुक्लमाल्याम्बरधरौ जानकीं पर्युपस्थितौ।
मग ते दोघे नरशार्दूल, स्वतेजाने दीप्त, शुभ्र माळा व शुभ्र वस्त्रे धारण करून, जानकीजवळ येऊन उभे राहिले।
Verse 14
ततस्तस्य नगस्याग्रे ह्याकाशस्थस्य दन्तिनः।।5.27.14।।भर्त्रा परिगृहीतस्य जानकी स्कन्धमाश्रिता।
मग त्या पर्वताच्या अग्रभागी, आकाशात स्थित असलेल्या त्या गजाचा—पतीने ज्याला सावरून धरले होते—जानकीने त्याच्या खांद्याचा आश्रय घेतला।
Verse 15
भर्तुरङ्कात्समुत्पत्य ततः कमललोचना।।5.27.15।।चन्द्रसूर्यौ मया दृष्टा पाणिना परिमार्जती।
त्यानंतर कमललोचना देवी पतीच्या मांडीवरून उठून, हाताने हलकेच परिमार्जन करीत असल्याप्रमाणे मला चंद्र व सूर्य दिसले।
Verse 16
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यामास्थित: स गजोत्तमः।।5.27.16।।सीतया च विशालाक्ष्या लङ्काया उपरिस्थितः।
मग तो त्या दोन कुमारांनी आणि विशालाक्षी सीतेने आरूढ झालेला तो श्रेष्ठ गजराज लंकेच्या वर उभा राहिला।
Verse 17
पाण्डुरर्षभयुक्तेन रथेनाष्टयुजा स्वयम्।।5.27.17।।इहोपयातः काकुत्स्थ स्सीतया सह भार्यया।
आठ पांढऱ्या वृषभांनी जोडलेल्या रथावर आरूढ होऊन काकुत्स्थ स्वतः आपल्या भार्या सीतेसह येथे आला।
Verse 18
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।।5.27.18।।आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्।उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः।।5.27.19।।
पराक्रमी पुरुषोत्तम श्रीराम, भ्राता लक्ष्मण व सीतेसह, सूर्यसन्निभ दिव्य पुष्पक विमानावर आरूढ झाले आणि उत्तर दिशेकडे पाहून प्रस्थान केले।
Verse 19
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह वीर्यवान्।।5.27.18।।आरुह्य पुष्पकं दिव्यं विमानं सूर्यसन्निभम्।उत्तरां दिशमालोक्य जगाम पुरुषोत्तमः।।5.27.19।।
पराक्रमी पुरुषोत्तम श्रीराम, भ्राता लक्ष्मण व सीतेसह, सूर्यसन्निभ दिव्य पुष्पक विमानावर आरूढ झाले आणि उत्तर दिशेकडे पाहून प्रस्थान केले।
Verse 20
एवं स्वप्ने मया दृष्टो रामो विष्णुपराक्रमः।लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया सह राघवः।।5.27.20।।
अशा प्रकारे स्वप्नात मी राघव श्रीरामांना—विष्णुसमान पराक्रमी—भ्राता लक्ष्मण व सीतेसह पाहिले।
Verse 21
न हि रामो महातेजाश्शक्यो जेतुं सुरासुरैः।राक्षसैर्वापि चान्यैर्वा स्वर्गः पापजनैरिव।।5.27.21।।
महातेजस्वी श्रीरामाला देव-असुरही, राक्षस वा इतर कोणीही जिंकू शकत नाही; जसे पापजनांना स्वर्ग प्राप्त होत नाही।
Verse 22
रावणश्च मया दृष्टः क्षितौ तैलसमुक्षितः।रक्तवासाः पिबन्मत्तः करवीरकृतस्रजः।।5.27.22।।
मी रावणाला भूमीवर तेलाने माखलेला पाहिले—लाल वस्त्रे परिधान केलेला, मद्यपानाने मत्त, आणि करवीरफुलांची माळ घातलेला।
Verse 23
विमानात्पुष्पकादद्य रावणः पतितो भुवि।कृष्यमाणः स्त्रिया दृष्टो मुण्डः कृष्णाम्बरः पुनः।।5.27.23।।
पुन्हा आज मी रावणाला पुष्पक विमानातून भूमीवर पडलेला पाहिले—एका स्त्रीकडून ओढला जात, मुंडण केलेला, आणि काळी वस्त्रे परिधान केलेला।
Verse 24
रथेन खरयुक्तेन रक्तमाल्यानुलेपनः।पिपंस्तैलं हसन्नृत्यन् भ्रान्तचित्ताकुलेन्द्रियः।।5.27.24।।
तो गाढवांनी जोडलेल्या रथावर होता, रक्तवर्ण माळा व लेपनांनी विभूषित। तेल पित, हसत-नाचत—चित्त भ्रमित व इंद्रिये व्याकुळ झालेली।
Verse 25
गर्दभेन ययौ शीघ्रं दक्षिणां दिशमास्थितः।पुनरेव मया दृष्टो रावणो राक्षसेश्वरः।।5.27.25।।पतितोऽ वाक्चिरा रा भूमौ गर्दभाद्भयमोहितः।
पुन्हा मी राक्षसेश्वर रावणाला पाहिले—तो गाढवावर बसून वेगाने दक्षिण दिशेकडे गेला. आणि त्या गाढवाच्या भयाने मोहग्रस्त होऊन तो मस्तक खाली घालून भूमीवर कोसळला।
Verse 26
सहसोत्थाय संभ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।।5.27.26।।उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु।दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।।5.27.27।।मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः।
रावण सहसा उठला—गोंधळलेला, भयाने पीडित व मदाने व्याकुळ। उन्मत्तासारखा दिगंबर होऊन तो अनेक दुर्वचने बडबडू लागला। मग दुर्गंधीयुक्त, असह्य, घोर, नरकासारख्या अंधारात धावून जाऊन तो मल-पंकात शिरला आणि तिथेच बुडून गेला।
Verse 27
सहसोत्थाय संभ्रान्तो भयार्तो मदविह्वलः।।5.27.26।।उन्मत्त इव दिग्वासा दुर्वाक्यं प्रलपन्बहु।दुर्गन्धं दुस्सहं घोरं तिमिरं नरकोपमम्।।5.27.27।।मलपङ्कं प्रविश्याशु मग्नस्तत्र स रावणः।
रावण सहसा उठला—गोंधळलेला, भयाने पीडित व मदाने व्याकुळ। उन्मत्तासारखा दिगंबर होऊन तो अनेक दुर्वचने बडबडू लागला। मग दुर्गंधीयुक्त, असह्य, घोर, नरकासारख्या अंधारात धावून जाऊन तो मल-पंकात शिरला आणि तिथेच बुडून गेला।
Verse 28
कण्ठे बद्ध्वा दशग्रीवं प्रमदा रक्तवासिनी।।5.27.28।। काली कर्दमलिप्ताङ्गी दिशं याम्यां प्रकर्षति।
रक्तवस्त्र परिधान केलेली एक स्त्री—काळसर वर्णाची, चिखलाने माखलेली अंगे असलेली—दशग्रीवाला गळ्यात बांधून यमाच्या दक्षिण दिशेकडे ओढीत होती।
Verse 29
एवं तत्र मया दृष्टः कुम्भकर्णो निशाचरः।।5.27.29।।रावणस्य सुतास्सर्वे दृष्टास्तैलसमुक्षिताः।
अशाच प्रकारे तिथे मी निशाचर कुंभकर्णाला पाहिले; आणि रावणाचे सर्व पुत्रही पाहिले—त्यांची शरीरे तेलाने माखलेली होती।
Verse 30
वराहेण दशग्रीवश्शिंशुमारेण चेन्द्रजित्।।5.27.30।।उष्ट्रेण कुम्भकर्णश्च प्रयाता दक्षिणां दिशम्।
दशग्रीव (रावण) वराहावर आरूढ झाला, इंद्रजित् शिंशुमारावर, आणि कुंभकर्ण उंटावर—ते सर्व दक्षिण दिशेकडे प्रस्थानास निघाले।
Verse 31
एकस्तत्र मया दृष्टः श्वेतच्छत्रो विभीषणः।।5.27.31।।शुक्लमाल्याम्बरधरः शुक्लगन्धानुलेपनः।
तेथे मला एकटाच विभीषण दिसला—श्वेत छत्राच्या छायेखाली; तो शुभ्र माळा व वस्त्रे धारण करून, शुभ्र चंदनलेपनाने अनुलिप्त होता।
Verse 32
शङ्खदुन्धुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः।।5.27.32।।आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिस्स्वनम्।चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः।।5.27.33।।चतुर्भिस्सचिवैः सार्थं वैहायसमुपस्थितः।
तो शंख व दुंदुभीच्या निनादाने सत्कृत झाला, आणि नृत्य-गीतांनी अलंकृत होऊन सन्मानित झाला।
Verse 33
शङ्खदुन्धुभिनिर्घोषैर्नृत्तगीतैरलङ्कृतः।।5.27.32।।आरुह्य शैलसङ्काशं मेघस्तनितनिस्स्वनम्।चतुर्दन्तं गजं दिव्यमास्ते तत्र विभीषणः।।5.27.33।।चतुर्भिस्सचिवैः सार्थं वैहायसमुपस्थितः।
पर्वतासारख्या विशाल, मेघगर्जनेसारखा नाद करणाऱ्या दिव्य चतुर्दंत गजावर आरूढ होऊन विभीषण चार सचिवांसह तेथे उपस्थित झाला आणि आकाशमार्गे उडाला।
Verse 34
समाजश्च मया दृष्टो गीतवादित्रनिःस्वनः।।5.27.34।। पिबतां रक्तमाल्यानां रक्षसां रक्तवाससाम्।
गीत-वाद्यांच्या गजराने गोंगाटलेला राक्षसांचा समुदाय मी पाहिला—लाल माळा व लाल वस्त्रे धारण करून ते मद्यपान करीत होते।
Verse 35
लङ्का चेयं पुरी रम्या सवाजिरथकुञ्जराः।।5.27.35।।सागरे पतिता दृष्टा भग्नगोपुरतोरणा।
घोडे, रथ आणि हत्ती यांनी समृद्ध अशी ही रम्य लंकापुरी मी समुद्रात कोसळलेली पाहिली; तिची गोपुरे व तोरणे भग्न झाली होती।
Verse 36
लङ्का दृष्टा मया स्वप्ने रावणेनाभिरक्षिता।।5.27.36।। दग्धा रामस्य दूतेन वानरेण तरस्विना।
स्वप्नात मी लंका पाहिली—रावणाने राखलेली असूनही—रामाच्या दूत असलेल्या पराक्रमी वानराने जाळलेली।
Verse 37
पीत्वा तैलं प्रनृत्ताश्च प्रहसन्त्यो महास्वनाः।।5.27.37।। लङ्कायां भस्मरूक्षायां सर्वा राक्षसस्त्रियः।
लंकेत सर्व राक्षसी स्त्रिया—भस्मासारख्या रूक्ष झालेल्या—तेल पिऊन मोठ्या आवाजात हसत, ओरडत आणि नाचत होत्या।
Verse 39
अपगच्छत नश्यध्वं सीतामाप्नोति राघवः।।5.27.39।।घातयेत्परमामर्षी युष्मान्सार्थं हि राक्षसैः।
तुम्ही त्वरित दूर व्हा, नाहीतर नष्ट व्हाल। राघव नक्कीच सीतेला परत मिळवतील; आणि परम क्रोधाने ते राक्षसांसह तुम्हा सर्वांचा संहार करतील।
Verse 40
प्रियां बहुमतां भार्यां वनवासमनुव्रताम्।।5.27.40।।भर्त्सितां तर्जितां वापि नानुमंस्यति राघवः।
आपली प्रिय, अत्यंत मान्य पत्नी—जी वनवासातही त्यांच्या मागे राहिली—तिला धारेवर धरले किंवा धमकावले तरी राघव ते कधीच सहन करणार नाहीत।
Verse 41
तदलं क्रूरवाक्यैश्च सान्त्वमेवाभिधीयताम्।।5.27.41।।अभियाचाम वैदेहीमेतद्धि मम रोचते।
आता क्रूर शब्द पुरे; फक्त सांत्वनाचेच वचन बोलूया। वैदेहीकडे क्षमा मागूया—मला हाच मार्ग योग्य वाटतो।
Verse 42
यस्यामेवंविधः स्वप्नो दुःखितायां प्रदृश्यते।।5.27.42।।सा दुःखैर्विविधैर्मुक्ता प्रियं प्राप्नोत्यनुत्तमम्।
जी स्त्री दुःखात असताना असा स्वप्न पाहते, ती विविध दुःखांपासून मुक्त होऊन अनुपम प्रिय सुख प्राप्त करते।
Verse 43
भर्त्सितामपि याचध्वं राक्षस्यः किं विवक्षया।।5.27.43।।राघवाद्धि भयं घोरं राक्षसानामुपस्थितम्।
हे राक्षसींनो, जरी तुम्ही तिला धारेवर धरले असले तरी आता तिची याचना करा—कशाची हिचकिचाट? कारण राघवाकडून राक्षसांवर घोर भय येऊन ठेपले आहे।
Verse 44
प्रणिपातप्रसन्ना हि मैथिली जनकात्मजा।।5.27.44।।अलमेषा परित्रातुं राक्षस्यो महतो भयात्।
मैथिली जनकनंदिनी प्रणिपाताने प्रसन्न होते; हे राक्षसींनो, ही तुम्हांला महान् भयापासूनही वाचविण्यास समर्थ आहे।
Verse 45
अपि चास्या विशालाक्ष्या न किंचिदुपलक्षये।।5.27.45।।विरूपमपि चाङ्गेषु सुसूक्ष्ममपि लक्षणम्।
आणखी, या विशालनेत्रीमध्ये मला कोणतेही अशुभ लक्षण दिसत नाही; तिच्या अंगांवर विकृतीचे किंवा अतिसूक्ष्म असेही अपलक्षण नाही.
Verse 46
छायावैगुण्यमात्रं तु शङ्के दुःखमुपस्थितम्।।5.27.46।। अदुःखार्हामिमां देवीं वैहायसमुपस्थिताम्।
मला केवळ तेजात थोडीशी न्यूनता दिसते; यावरून दुःख आले आहे असे वाटते—ही देवी दुःखास अयोग्य, तरीही क्लेशाने तिचा वर्ण म्लान झाला आहे.
Verse 47
अर्थसिद्धिं तु वैदेह्याः पश्याम्यहमुपस्थिताम्।।5.27.47।।राक्षसेन्द्रविनाशं च विजयं राघवस्य च।
मी वैदेहीच्या कार्यसिद्धीचा काळ जवळ आलेला पाहतो; तसेच राक्षसेन्द्राचा विनाश आणि राघवाचा विजयही दिसतो.
Verse 48
निमित्तभूतमेतत्तु श्रोतुमस्या महत्प्रियम्।।5.27.48।।दृश्यते च स्फुरच्चक्षुः पद्मपत्रमिवायतम्।
हे तर तिच्या महान् प्रिय वार्ता ऐकण्याचे शुभ निमित्त ठरले आहे; आणि तिचा नेत्र—कमळपानासारखा दीर्घ—स्फुरत असल्याचे दिसते.
Verse 49
ईषच्छ हृषितो वास्या दक्षिणाया ह्यदक्षिणः।।5.27.49।।अकस्मादेव वैदेह्या बाहुरेकः प्रकम्पते।
जणू किंचित् हर्षित झालेल्या, सौभाग्यवती वैदेहीचा डावा बाहू अकस्मात् थरथर कापू लागतो।
Verse 50
करेणुहस्तप्रतिम स्सव्यश्चोरुरनुत्तमः।।5.27.50।।वेपमानः सूचयति राघवं पुरतः स्थितम्।
हत्तीणीच्या सोंडेप्रमाणे तिची अतिउत्तम डावी मांडी थरथरत, जणू समोर उभ्या असलेल्या राघवाला (रामाला) सूचित करीत आहे।
Verse 51
पक्षी च शाखानिलयं प्रविष्टःपुनः पुनश्चोत्तमसान्त्ववादी।सुस्वागतां वाचमुदीरयानः पुनःपुनश्चोदयतीव हृष्टः।।5.27.51।।
आणि एक पक्षी फांद्यांच्या पानांनी आच्छादलेल्या निवाऱ्यात पुन्हा पुन्हा शिरून, उत्तम सांत्वनपर वाणीने ‘सुस्वागतम्’ असे उच्चारत, हर्षित होऊन जणू तिला वारंवार धीर देत आहे।
Frequently Asked Questions
The rākṣasīs face a dharma-crisis: whether to execute coercive violence against a captive (Sītā) or restrain themselves. Trijaṭā’s intervention redirects them from cruelty to conciliation and seeking pardon, framing violence as self-destructive under approaching moral consequence.
Nimitta (omens) functions as ethical cognition: signs are meaningful when they prompt right action—restraint, accountability, and alignment with dharma. Even antagonists are urged to choose repentance over escalation when confronted with the inevitability of just outcomes.
Laṅkā and the sāgara (ocean) appear as key spatial markers; the southern direction (Yama-dik) operates as a cultural map of inauspicious destiny. Iconic objects—Puṣpaka vimāna, ivory palanquin, four-tusked elephant, conches and drums—encode royal legitimacy and its reversal.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.