Sarga 6
राक्षसेन्द्रनिवेशनविचारः (Survey of Ravana’s Residence and Lanka’s Inner Quarters)
सुन्दरकाण्ड
या सहाव्या सर्गात हनुमान पूर्वीच्या प्रासादांत सीता न सापडल्यानेही लंकेत वेगाने, पण पद्धतशीर रीतीने पुढे जातात. कामरूप धारण करण्याची क्षमता आणि लाघव (चपळता) यांच्या बळावर ते राक्षसराजाच्या निवासस्थानी पोहोचतात. तेथे ज्वालासदृश लाल तटबंदी, रौप्य-सुवर्ण तोरणे, अंतःपुरांचे स्तर, तसेच अलंकारांची झंकार, दुंदुभी-शंखनाद आणि यज्ञकर्माचा गजर—समुद्रगर्जनेसारखा अखंड कोलाहल—असा सजीव वर्णन येतो. ग्रंथ लंकेच्या सामाजिक व सैन्यव्यवस्थेचे चित्र उभे करत प्रहस्त, महापार्श्व, कुंभकर्ण, विभीषण, इंद्रजित इत्यादी प्रमुख राक्षसांच्या गृहांचा उल्लेख करतो. पुढे राजप्रासादाच्या मध्यभागी हनुमान सशस्त्र पहारेकरी, सैन्य, उत्तम घोडे आणि मेघ-पर्वतासारखे युद्धहत्ती पाहतात; तसेच सुवर्ण-रत्नांचे भांडार, विविध पात्रे, पालख्या, क्रीडामंडप आणि कलाकुसरीने सजलेली उद्याने यांची अपार समृद्धी न्याहाळतात. या अध्यायाचा बोध असा—संयमित गुप्तचर्येने शत्रूची संपत्ती, नित्य विधी-यज्ञ आणि संरक्षणव्यवस्था यांचे अचूक निरीक्षण करावे; पण ध्येयावर दृढ राहावे. हनुमानांचे धर्मनिष्ठ लक्ष्य सीतेचा शोध असल्याने, अविचारी उघडकीस न येता आणि अनावश्यक धोका न पत्करता विवेकाने कार्य साधावे.
Shlokas
Verse 1
स निकामं विमानेषु निषण्णः कामरूपधृत्।विचचार पुनर्लङ्कां लाघवेन समन्वितः।।।।
इच्छेनुसार रूप धारण करणारा तो, उंच उंच प्रासादांत पुष्कळ शोधूनही (यश न आल्याने) पुन्हा लाघवयुक्त होऊन लंकेत संचार करू लागला।
Verse 2
आससादाथ लक्ष्मीवान्राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।प्राकारेणार्कवर्णेन भास्वरेणाभिसम्वृतम्।।।।
मग लक्ष्मीवान हनुमान राक्षसेंद्राच्या निवासस्थानी पोहोचला. ते सूर्यवर्णी, तेजस्वी प्राकाराने सर्व बाजूंनी वेढलेले होते.
Verse 3
रक्षितं राक्षसैर्घोरैः सिंहैरिव महद्वनम्।समीक्षमाणो भवनं चकाशे कपिकुञ्जरः।।।।
भयंकर राक्षसांनी रक्षित—जणू सिंहांनी राखलेले विशाल वन—अशा त्या भवनाकडे पाहत असताना कपिकुञ्जर हनुमान तेजाने उजळून निघाला।
Verse 4
रूप्यकोपहितै श्चित्रैस्तोरणैर्हेमभूषितैः।विचित्राभिश्च कक्ष्याभिर्द्वारैश्च रुचिरैर्वृतम्।।।।
ते भवन रूप्यखचित, हेमभूषित विचित्र तोरणांनी, तसेच नानाविध कक्ष्या-परिसरांनी आणि रुचिर द्वारांनी सर्वतो वेढलेले होते।
Verse 5
गजास्थितैर्महामात्रैः शूरैश्च विगतश्रमैः।उपस्थितमसंहार्यैः र्हयैः स्यन्दनयायिभिः।।।।
त्याने मार्ग सज्ज पाहिले—हत्तीवर आरूढ महामात्रांनी आणि श्रमरहित शूरांनी, जे अजेय घोड्यांनी ओढल्या जाणाऱ्या रथांत बसून उपस्थित होते।
Verse 6
सिंहव्याघ्रतनुत्राणैर्दान्तकाञ्चनराजतैः।घोषवद्भिर्विचित्रैश्च सदा विचरितं रथैः।।।।
सिंह-व्याघ्रचर्माच्या आवरणांनी युक्त, दंत, सुवर्ण व रौप्याने जडविलेले, घोष करणारे विचित्र रथ सतत फिरत होते।
Verse 7
बहुरत्नसमाकीर्णं परार्थ्यसनभाजनम्।महारथसमावासं महारथमहास्वनम्।।।।
ते ठिकाण अनेक रत्नांनी भरलेले, उत्कृष्ट आसन-पात्रांनी युक्त, महारथांच्या निवासासाठी विस्तीर्ण आणि महारथांच्या महान गजराने निनादणारे होते।
Verse 8
दृश्यैश्च परमोदारैस्तैस्तैश्च मृगपक्षिभिः।विविधै र्बहुसाहस्रैः परिपूर्णं समन्ततः।।।।
ते स्थान सर्व बाजूंनी अत्यंत मनोहर व उदार दृश्यांनी युक्त, नानाविध मृग-पक्ष्यांच्या हजारो समूहांनी परिपूर्ण होते।
Verse 9
विनीतैरन्तपालैश्च रक्षोभिश्च सुरक्षितम्।मुख्याभिश्च वरस्त्रीभिः परिपूर्णं समन्ततः।।।।
ते विनीत अंतःपाल व राक्षस यांनी उत्तम रीतीने सुरक्षित होते आणि सर्वत्र श्रेष्ठ व सुंदर स्त्रियांनी परिपूर्ण होते।
Verse 10
मुदितप्रमदारत्नं राक्षसेन्द्रनिवेशनम्।वराभरणसंह्रादैः समुद्रस्वनन्निस्वनम्।।।।
राक्षसेन्द्राचे ते निवासस्थान आनंदित प्रमदांच्या रत्नसदृश तेजाने झळकत होते आणि श्रेष्ठ अलंकारांच्या झंकाराने समुद्रनादासारखे अखंड निनादत होते।
Verse 11
तद्राजगुणसम्पन्नं मुख्यैश्चागुरुचन्दनैः।महाजनैः समाकीर्णां सिंहैरिव महद्वनम्।।।।
ते स्थान राजगुणांनी संपन्न, श्रेष्ठ अगुरु व चंदनाच्या सुगंधाने सुवासित, आणि महाजनांनी असे गजबजलेले होते जसे सिंहांनी भरलेले विशाल वन।
Verse 12
भेरीमृदङ्गाभिरुतं शङ्खघोषनिनादितम्।नित्यार्चितं पर्वहुतं पूजितं राक्षसैः सदा।।।।
तेथे भेरी-मृदंगांचा नाद घुमत असे, शंखघोषाने प्रतिध्वनित होत असे; ते नित्य अर्चित असे, पर्वकाळी व तिथींना हवनाहुती होत, आणि राक्षसांकडून सदैव पूजिले जाई।
Verse 13
समुद्रमिव गम्भीरं समुद्रमिव निस्स्वनम्।महात्मनो महाद्वेश्म महारत्नपरिच्छदम्।।।।महारत्नसमाकीर्णं ददर्श स महाकपिः।
समुद्रासारखे गभीर आणि समुद्रासारखा निनाद करणारे, त्या महात्म्याचे विशाल भवन—उत्तम रत्नांनी अलंकृत—महाकपीने पाहिले. ते महारत्नांनी परिपूर्ण होते.
Verse 14
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।।।लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।।।
तेजस्वी रूपाने शोभणारे आणि हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेले पाहून महाकपीने त्यास ‘लंकेचे भूषण’ असेच मानले. तेथे हनुमान रावणाच्या निवासाजवळ विचरत राहिला.
Verse 15
विराजमानं वपुषा गजाश्वरथसङ्कुलम्।।5.6.14।।लङ्काभरणमित्येव सोऽमन्यत महाकपिः।चचार हनुमांस्तत्र रावणस्य समीपतः।।5.6.15।।
तेजस्वी रूपाने शोभणारे आणि हत्ती-घोडे-रथांनी गजबजलेले पाहून महाकपीने त्यास ‘लंकेचे भूषण’ असेच मानले. तेथे हनुमान रावणाच्या निवासाजवळ विचरत राहिला.
Verse 16
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणोऽह्यसंत्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
वानर हनुमान निर्भयपणे राक्षसांच्या घरोगरी गेला आणि त्यांच्या उद्यानां व प्रासादांचे निरीक्षण करीत विचरत राहिला.
Verse 17
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।।।।
महावेगवान् वीर कपि प्रहस्ताच्या निवासातून उडी मारून निघाला; मग तो पराक्रमी महापार्श्वाच्या दुसऱ्या भवनावर जाऊन उडी टाकली।
Verse 18
अथ मेघप्रतीकाशं कुम्भकर्णनिवेशनम्।विभीषणस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।।।।
मग त्या महाकपिने मेघासारख्या कुंभकर्णाच्या निवासातून उडी मारून, तेथून विभीषणाच्या भवनावरही उडी टाकली।
Verse 19
महोदरस्य च गृहं विरूपाक्षस्य चैव हि।विद्युज्जिह्वस्य भवनं विद्युन्मालेस्तथैव च।।।।वज्रदंष्ट्रस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।
तो महाकपि महोदराचे घर, विरूपाक्षाचे, मग विद्युज्जिह्वाचे भवन, तसेच विद्युनमालीचे, आणि त्याचप्रमाणे वज्रदंष्ट्राचे निवासस्थान यांवर उड्या मारू लागला।
Verse 20
शुकस्य च महातेजाः सारणस्य च धीमतः।।।।तथा चेन्द्रजितो वेश्म जगाम हरियूथपः।
तो तेजस्वी वानरयूथप शुकाचे घर, धीर सारणाचे, आणि तसेच इंद्रजिताचे निवासस्थानही गाठू लागला।
Verse 21
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।।।रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च।वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।।।
श्रेष्ठ वानर जंबुमाली व सुमाली यांच्या घरांकडे गेला; तसेच रश्मिकेतूचे भवन, सूर्यकेतूचेही, आणि पुढे वज्रकायाच्या निवासावरही तो उडी टाकीत गेला।
Verse 22
जम्बुमालेः सुमालेश्च जगाम हरिसत्तमः।।5.6.21।।रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यकेतोस्तथैव च।वज्रकायस्य च तथा पुप्लुवे स महाकपिः।।5.6.22।।
श्रेष्ठ वानर जंबुमाली व सुमाली यांच्या घरांकडे गेला; तसेच रश्मिकेतूचे भवन, सूर्यकेतूचेही, आणि पुढे वज्रकायाच्या निवासावरही तो उडी टाकीत गेला।
Verse 23
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
मारुतात्मज हनुमान धूम्राक्ष व संपाती, विद्युद्रूप, भीम, घन व विघन; शुकनास, वक्र, शठ व विकट; ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र व रोमश; युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव व नादिन्; विद्युद्जिह्व व इंद्रजिह्व; तसेच हस्तिमुख, कराळ, पिशाच व शोणिताक्ष—या राक्षसांच्या भवनांवरून उडी मारत पुढे गेले।
Verse 24
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
मारुतात्मज हनुमान धूम्राक्ष व संपाती, विद्युद्रूप, भीम, घन व विघन; शुकनास, वक्र, शठ व विकट; ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र व रोमश; युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव व नादिन्; विद्युद्जिह्व व इंद्रजिह्व; तसेच हस्तिमुख, कराळ, पिशाच व शोणिताक्ष—या राक्षसांच्या भवनांवरून उडी मारत पुढे गेले।
Verse 25
धूम्राक्षस्य च सम्पातेर्भवनं मारुतात्मजः।विद्युद्रूपस्य भीमस्य घनस्य विघनस्य च।।5.6.23।।शुकनासस्य वक्रस्य शठस्य विकटस्य च।ब्रह्मकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.6.24।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य नादिनः।विद्युज्जिह्वेन्द्रजिह्वानां तथा हस्तिमुखस्य च।।5.6.25।।कराळस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।
मारुतात्मज हनुमान धूम्राक्ष व संपाती, विद्युद्रूप, भीम, घन व विघन; शुकनास, वक्र, शठ व विकट; ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र व रोमश; युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव व नादिन्; विद्युद्जिह्व व इंद्रजिह्व; तसेच हस्तिमुख, कराळ, पिशाच व शोणिताक्ष—या राक्षसांच्या भवनांवरून उडी मारत पुढे गेले।
Verse 26
भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।।।तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।।।
पवनपुत्र हनुमान धूम्राक्ष व संपाती, विद्युद्रूप, भीम, घन व विघन; शुकनास, वक्र, शठ व विकट; ब्रह्मकर्ण, दंष्ट्र व रोमश; युद्धोन्मत्त व मत्त; ध्वजग्रीव व नादिन्; विद्युद्जिह्व व इंद्रजिह्व; तसेच हस्तिमुख, कराळ, पिशाच व शोणिताक्ष—या राक्षसांच्या घरांवरून उडी मारून पुढे निघाले।
Verse 27
भवनम् क्रममाणः णोऽसौ हनुमान्मारुतात्मजः।।5.6.26।।तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।तेषामृद्धिमतामृद्धिं ददर्श स महाकपिः।।5.6.27।।
त्या त्या अत्यंत मौल्यवान् भवनांत महायशस्वी महाकपीने त्या समृद्धिमंतांची अपार ऐश्वर्य-संपदा पाहिली।
Verse 28
सर्वेषां समतिक्रम्य भवनानि समन्ततः।आससादाथ लक्ष्मीवान् राक्षसेद्रनिवेशनम्।।।।
सर्व बाजूंनी सर्व भवनांना ओलांडून, भाग्यवान हनुमान तेव्हा राक्षसेन्द्र रावणाच्या निवासस्थानी पोहोचला।
Verse 29
रावणस्योपशायिन्यो ददर्श हरिसत्तमः।विचरन्हरिशार्दूलो राक्षसीर्विकृतेक्षणाः।।।।शूलमुद्गरहस्ताश्च शक्तितोमरधारिणी:।
आत मध्ये फिरत असताना वानरश्रेष्ठ, हरिशार्दूल हनुमानाने रावणाच्या शय्येजवळ विकृत व भयाण नेत्रांच्या राक्षसी पाहिल्या—ज्यांच्या हातात शूल व मुद्गर होते आणि ज्या शक्ति व तोमर धारण करून उभ्या होत्या।
Verse 30
ददर्श विविधान् गुल्मान् तस्य रक्षःपतेर्गृहे।।।।राक्षसांश्च महाकायान्नानाप्रहरणोद्यतान्।
त्या राक्षसपतीच्या गृहात त्याने विविध प्रकारचे सशस्त्र गुल्म पाहिले आणि महाकाय राक्षसही पाहिले—जे नानाविध शस्त्रे घेऊन युद्धास सज्ज उभे होते।
Verse 31
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
त्याने तेथे अतिवेगवान अश्व पाहिले—रक्तवर्ण, श्वेत, धवल तसेच हरितवर्णही।
Verse 32
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
त्याने कुलीन व रूपसम्पन्न गज पाहिले, जे शत्रुपक्षाच्या गजांनाही पराभूत करू शकतील; गजशिक्षेत निपुण आणि युद्धात ऐरावतासमान।
Verse 33
रक्तान् श्वेतान् सितांश्चैव हरींश्चापि महाजवान्।।5.6.31।।कुलीनान् रूपसम्पन्नान् गजान्परगजारुजान्।निष्ठितान् गजशिक्षयामैरावतसमान्युधि।।5.6.32।।निहन्त्रून् परसैन्यानां गृहे तस्मिन् ददर्श सः।क्षरतश्च यथा मेघान् स्रवतश्च यथा गिरीन्।।5.6.33।।मेघसन्ततिनिर्घोषान् दुर्धर्षान् समरे परैः।
त्या भवनात त्याने शत्रुसैन्यांचा संहार करणारे गज पाहिले—मेघांसारखे मदजल झरझर झरणारे आणि पर्वतांसारखे धारा वाहविणारे; रणांगणात मेघसमूहासारखा गर्जन करणारे व शत्रूंना दुर्धर्ष।
Verse 34
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।।।हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।।।
तेथे राक्षसेन्द्र रावणाच्या निवासस्थानी त्याने सहस्रों वाहिन्या पाहिल्या—जाम्बूनद सुवर्णाने अलंकृत, सुवर्णजाळ्यासारख्या कवचाने आच्छादित, आणि नवोदित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी।
Verse 35
सहस्रं वाहिनीस्तत्र जाम्बूनदपरिष्कृताः।।5.6.34।।हेमजालपरिच्छन्नास्तरुणादित्यसन्निभाः।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।।5.6.35।।
राक्षसेन्द्र रावणाच्या निवासात त्याने सहस्रों वाहिन्या पाहिल्या—जाम्बूनद सुवर्णाने विभूषित, सुवर्णजाळ्यासारखे कवच परिधान केलेले, आणि उगवत्या सूर्याप्रमाणे प्रभामय।
Verse 36
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।।।क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि।कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।।।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
मारुतात्मज तो कपि रावणाच्या निवासात विविध आकारांच्या पालख्या, रंगीबेरंगी लतामंडपे आणि चित्रशाळायुक्त घरे पाहू लागला।
Verse 37
शिबिका विविधाकाराः स कपिर्मारुतात्मजः।लतागृहाणि चित्राणि चित्रशालागृहाणि च।।5.6.36।।क्रीडागृहाणि चान्यानि दारुपर्वतकानपि।कामस्य गृहकं रम्यं दिवागृहकमेव च।।5.6.37।।ददर्श राक्षसेन्द्रस्य रावणस्य निवेशने।
राक्षसेन्द्र रावणाच्या निवासात त्याने इतर क्रीडागृहे, लाकडाचे कृत्रिम पर्वत, कामक्रीडेसाठी रम्य कक्ष आणि दिवसा विश्रांतीसाठी वेगळे दिवागृहही पाहिले।
Verse 38
स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।।।ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।।।धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
त्याने मंदरगिरीसारखे भव्य, मयूरांच्या स्थानांनी गजबजलेले आणि ध्वजयष्ट्यांनी सर्वत्र भरलेले एक उत्तम भवन पाहिले।
Verse 39
स मन्दरगिरिप्रख्यं मयूरस्थानसङ्कुलम्।।5.6.38।।ध्वजयष्टिभिराकीर्णं ददर्श भवनोत्तमम्।अनेकरत्नसङ्कीर्णं निधिजालं समन्ततः।।5.6.39।।धीरनिष्ठितकर्मान्तं गृहं भूतपतेरिव।
ते गृह अनेक रत्नांनी भरलेले, सर्व बाजूंनी निधींच्या जाळ्याने वेढलेले; धैर्याने सिद्ध केलेल्या कारागिरीने घडलेले—जणू भूतपती (शिव) यांचे धामच।
Verse 40
अर्चिर्भिश्चापि रत्नानां तेजसा रावणस्य च।।।।विरराजाथ तद्वेश्म रश्मिमानिव रश्मिभिः।
रत्नांच्या प्रभा आणि रावणाच्या स्वतेजाने ते भवन असे शोभून दिसत होते, जणू सूर्य आपल्या किरणांनी देदीप्यमान झाला आहे।
Verse 41
जाम्बूनदमयान्येन शयनान्यासनानि च।।।।भाजनानि च मुख्यानि ददर्श हरियूथपः।
हरियूथपाने जांबूनद सुवर्णाची शय्या-आसने आणि उत्तम पात्रेही पाहिली।
Verse 42
मध्वासवकृतक्लेदं मणिभाजनसङ्कुलम्।।।।मनोरममसंबाधं कुबेरभवनं यथा।नूपुराणां च घोषेण काञ्चीनां निनदेन च।।।।मृदङ्तलघोषैश्च घोषवद्भिर्विनादितम्।प्रासादसङ्घातयुतं स्त्रीरत्नशतसङ्कुलम्।।।सुव्यूढकक्ष्यं हनुमान् प्रविवेश महागृहाम्।
हनुमान त्या विशाल, रम्य व मोकळ्या महागृहात प्रविष्ट झाले—कुबेराच्या भवनासारख्या त्या निवासात मधु व आसवाने भूमी ओलसर झाली होती आणि मणिमय पात्रांनी सभागृह भरून गेले होते। नूपुरांचा झंकार, काञ्चींचा निनाद आणि मृदंगांच्या तालाचा घोष सर्वत्र घुमत होता। प्रासादांच्या समूहांनी युक्त, स्त्रीरत्नांच्या शेकडो समूहांनी परिपूर्ण आणि सुबद्ध अंतःकक्षांनी सजलेले ते गृह होते।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is covert reconnaissance: Hanumān must enter and traverse enemy palaces—rich with pleasures and guarded by armed rākṣasas—without losing mission focus (finding Sītā) or provoking premature confrontation.
Competence and devotion are shown as disciplined attention: true strength includes restraint, accurate perception, and freedom from distraction by wealth, spectacle, or fear while pursuing a righteous objective.
Landmarks include Lanka’s fortified royal quarter and Rāvaṇa’s gem-filled residence; culturally, the text highlights palace soundscapes (ornaments, drums, conches), ritual observances (daily worship and new/full-moon sacrifices), and the display of military assets (troops, elephants, horses, chariots).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.