Sarga 28
सीताविलापः (Sita’s Lament and Resolve under Threat)
सुन्दरकाण्ड
अशोकवाटिकेत रावणाची कठोर, अप्रिय वचने ऐकताच सीतेचे मन त्वरित व्याकुळ होते. सिंहाने पकडलेल्या नवगजशावकासारखी ती असहाय भासते. राक्षसींनी वेढलेली व धमक्यांनी त्रस्त सीता विचार करते—वृद्ध म्हणतात अकाली मृत्यू होत नाही; तरी मी या दीन भयात जिवंत का आहे? वज्राघात झालेल्या पर्वतशिखराप्रमाणे माझे हृदय का तुटत नाही? रावणाविषयी कोणताही अनुराग ती नाकारते—अयोग्याला ब्राह्मण जसा मंत्र देत नाही, तशी ती आपले मन त्याला देणार नाही. राम वेळेत न आल्यास राक्षस आपले अंगभंग करतील, अशी भीती तिला सतावते. ती राम, लक्ष्मण आणि मातांना हाक मारून विलाप करते; हरिण-प्रसंगाला ती ‘काळा’चे प्रलोभन मानते, ज्यामुळे तिने दोघा भावांना दूर पाठवले. निराशेत ती विष किंवा शस्त्राने आत्महत्या करण्याचा विचार करते; मग फुललेल्या शिंशुपा वृक्षाजवळ जाऊन फांदी धरते आणि यमलोकगमनासाठी वेणीला साधन करण्याचा निर्धार करते. पण राम-लक्ष्मण व त्यांच्या कुलाचे स्मरण होताच तिच्या देहावर शुभ लक्षणे प्रकट होतात; ती शोक शमवून धैर्य परत आणतात—अशा रीतीने सर्गाचा शेवट आत्मघात-चिंतेला प्रत्युत्तर देणाऱ्या मंगलसंकेताने होतो.
Shlokas
Verse 1
सा राक्षसेन्द्रस्य वचो निशम्य तद्रावणस्याप्रियमप्रियार्ता।सीता वितत्रास यथा वनान्ते सिंहाभिपन्ना गजराजकन्या।।5.28.1।।
राक्षसेन्द्र रावणाचे ते अप्रिय वचन ऐकून, प्रियवियोगाने व्याकुळ सीता भयाने थरथर कापू लागली—जशी वनांत सिंहाने पकडलेली गजराजकन्या।
Verse 2
सा राक्षसीमध्यगता च भीरु र्वाग्भिर्भृशं रावणतर्जिता च। कान्तारमध्ये विजने विसृष्टा बालेव कन्या विललाप सीता।।5.28.2।।
राक्षसींच्या मध्ये पडलेली, भीतीने व्याकुळ, आणि रावणाच्या कठोर वचनांनी अत्यंत तर्जित, निर्जन अरण्याच्या मध्यभागी एकटी सोडलेली सीता बालिकेसारखी विलाप करू लागली.
Verse 3
सत्यं बतेदं प्रवदन्ति लोके नाकालमृत्युर्भवतीति सन्तः।यत्राहमेवं परिभर्त्स्यमानाजीवामि दीना क्षणमप्यपुण्या।।5.28.3।।
खरेच, या लोकी सज्जन जे म्हणतात ते सत्य आहे—अकाली मृत्यू येत नाही। येथे मी अशी परिभर्त्सित व भयभीत होत असूनही, दीन होऊन, क्षणभरही जणू पुण्यहीन, तरीही जिवंत आहे।
Verse 4
सुखाद्विहीनं बहुदुःखपूर्णमिदं तु नूनं हृदयं स्थिरं मे।विशीर्यते यन्न सहस्रधाऽद्य वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य।।5.28.4।।
सुखविरहित आणि अनेक दुःखांनी भरलेले माझे हे हृदय निश्चयच कठोर आहे; कारण आजही ते हजार तुकड्यांत फुटत नाही—जसे वज्राघाताने आहत पर्वतशिखर।
Verse 5
नैवास्ति दोषो मम नूनमत्र वध्याहमस्याप्रियदर्शनस्य।भावं न चास्याहमनुप्रदातु मलं द्विजो मन्त्रमिवाद्विजाय।।5.28.5।।
मी येथे मरण पावले तरी निश्चयच माझा दोष नाही; त्या अप्रियदर्शनाच्या हातून माझा वध ठरलेलाच आहे। त्याला मन देणे वा स्वीकार करणे मला योग्य नाही—जसे ब्राह्मण अयोग्याला पवित्र मंत्र देत नाही।
Verse 6
नूनं ममाङ्गान्यचिरादनार्यः शस्त्रैश्शितैश्छेत्स्यति राक्षसेन्द्रः।तस्मिननागच्छति लोकनाथे गर्भस्थजन्तोरिव शल्यकृन्तः।।5.28.6।।
निश्चयच तो अनार्य राक्षसराज लवकरच तीक्ष्ण शस्त्रांनी माझे अवयव छाटेल—जर लोकनाथ वेळेत येथे आला नाही; जसे शल्यकृंत गर्भस्थ जीव काढण्यासाठी छेदन करतो।
Verse 7
दुःखं बतेदं मम दुःखिताया मासौ चिरायाधिगमिष्यतो द्वौ। बद्धस्य वध्यस्य तथा निशान्ते राजापराधादिव तस्करस्य।।5.28.7।।
अहो, दुःखित माझ्यासाठी हे किती दुःखद आहे—हे दोन महिने जणू युगासारखे दीर्घ होतील। मी त्या चोरासारखी आहे, जो राजद्रोहाच्या अपराधाने बांधला जाऊन वधासाठी ठरलेला, पहाटेपर्यंत रात्र कंठतो।
Verse 8
हा राम हा लक्ष्मण हा सुमित्रे हा राममातः सह मे जनन्या। एषा विपद्याम्यहमल्पभाग्या महार्णवे नौरिव मूढवाता।।5.28.8।।
हा राम! हा लक्ष्मण! हा सुमित्रे! हा राममाते, माझ्या जननीसह! मी अल्पभाग्यवती संकटात पडून महासागरात मूढ वाऱ्याने झोडपलेल्या लहान नौकेप्रमाणे नष्ट होत आहे।
Verse 9
तरस्विनौ धारयता मृगस्यसत्त्वेन रूपं मनुजेन्द्रपुत्रौ।नूनं विशस्तौ मम कारणात्तौ सिंहर्षभौ द्वाविव वैद्युतेन।।5.28.9।।
मनुजराजाचे ते दोन्ही पराक्रमी पुत्र मृगाचे रूप धारण करणाऱ्या प्राण्याने मोहून समोर गेले. निश्चयच माझ्यामुळेच ते दोघे वीजेने घायाळ झालेल्या दोन सिंह-ऋषभांसारखे मारले गेले आहेत।
Verse 10
नूनं स कालो मृगरूपधारीमामल्पभाग्यां लुलुभे तदानीम्।यत्रार्यपुत्रं विससर्ज मूढा रामानुजं लक्ष्मणपूर्वजं च।।5.28.10।।
खरेच तोच काळ मृगरूप धारण करून त्या वेळी मला—अल्पभाग्येला—भुलवून नेला; कारण मी मूर्खपणाने आर्यपुत्राला आणि रामाच्या अनुज लक्ष्मणालाही दूर पाठविले।
Verse 11
हा राम सत्यव्रत दीर्घबाहो हा पूर्णचन्द्रप्रतिमानवक्त्र। हा जीवलोकस्य हितः प्रियश्च वध्यां न मां वेत्सि हि राक्षसानाम्।।5.28.11।।
हाय राम, सत्यव्रत, दीर्घबाहो! हाय, पूर्णचंद्रासारख्या मुखवाले! हाय, जीवजगताचा हितकर्ता व प्रिय! तुला कळत नाही काय की मी राक्षसांच्या हातून वधास पात्र ठरली आहे?
Verse 12
अनन्य दैवत्वमियं क्षमा चभूमौ च शय्या नियमश्च धर्मे।पतिव्रतात्वं विफलं ममेदंकृतं कृतघ्नेष्विव मानुषाणाम्।।5.28.12।।
तुलाच एकमेव दैवत मानून केलेली माझी अनन्य भक्ती, माझी क्षमा, भूमीवर शयन आणि धर्मातील नियमपालन—हे माझे पतिव्रतही निष्फळ ठरले; जसे कृतघ्न मनुष्यांवर केलेले सत्कर्म व्यर्थ जाते.
Verse 13
मोघो हि धर्मश्चरितो मयायंतथैकपत्नीत्वामिदं निरर्थम्।या त्वां न पश्यामि कृशा विवर्णा हीना त्वया सङ्गमने निराशा।।5.28.13।।
खरेच, मी आचरलेला हा धर्म व्यर्थ झाला; तसेच एकपत्नीव्रतही निरर्थक ठरले—कारण मला तू दिसत नाहीस. तुझ्या वियोगाने मी कृश व विवर्ण झाले आहे; संगमाची आशा उरलेली नाही.
Verse 14
पितुर्निदेशं नियमेन कृत्वा वनान्निवृत्तश्चरितव्रतश्च।स्त्रीभिस्तु मन्ये विपुलेक्षणाभिस्त्वं रंस्यसे वीतभयः कृतार्थः।।5.28.14।।
पित्याची आज्ञा नियमाने पूर्ण करून, व्रताचरण संपवून तू वनातून परत येशील; तेव्हा, माझ्या मते, भयमुक्त व कृतार्थ होऊन तू विशालनेत्री स्त्रियांबरोबर रमशील.
Verse 15
अहं तु राम त्वयि जातकामा चिरं विनाशाय निबद्धभावा।मोघं चरित्वाथ तपो व्रतञ्च त्यक्ष्यामिधिग्जीवितमल्पभाग्याम्।।5.28.15।।
हे राम, मी तर तुझ्यावरच प्रेम बांधून, दीर्घकाळ माझ्याच विनाशासाठी आसक्त राहिले. तप व व्रत व्यर्थ करून आता मी प्राणत्याग करीन—धिक्कार असो माझ्या या जीवनाला; मी अल्पभाग्यवती आहे.
Verse 16
सा जीवितं क्षिप्रमहं त्यजेयं विषेण शस्त्रेण शितेन वापि।विषस्य दाता न हि मेऽस्ति कश्चि च्छस्त्रस्य वा वेश्मनि राक्षसस्य।।5.28.16।।
मी विषाने, किंवा शस्त्राने—अगदी तीक्ष्ण खड्गानेही—क्षणात प्राणत्याग करीन. पण या राक्षसाच्या घरात मला विष देणारा किंवा शस्त्र देणारा असा कोणीच नाही.
Verse 17
इतीव देवी बहुधा विलप्य सर्वात्मना राममनुस्मरन्ती।प्रवेपमाना परिशुष्कवक्त्रा नगोत्तमं पुष्पितमाससाद।।5.28.17।।
अशा रीतीने देवी सीता अनेक प्रकारे विलाप करीत, सर्वात्म्याने श्रीरामाचे स्मरण करीत होती. ती थरथरत होती; मुख कोरडे व फिकट झाले; मग ती फुलांनी बहरलेल्या श्रेष्ठ वृक्षाजवळ जाऊन पोहोचली.
Verse 18
सा शोकतप्ता बहुधा विचिन्त्यसीताऽथ वेण्युद्ग्रथनं गृहीत्वा।उद्बुध्य वेण्युद्ग्रथनेन शीघ्रमहंगमिष्यामि यमस्य मूलम्।।5.28.18।।
शोकाने दग्ध झालेल्या सीतेने अनेक प्रकारे विचार करून आपल्या केसांची वेणी हातात घेतली. वेणीनेच स्वतःला बांधण्याचा त्वरेने निश्चय करून ती म्हणाली—“मी लवकरच यमराजांच्या सान्निध्यात जाईन.”
Verse 19
उपस्थिता सा मृदुसर्वगात्री शाखां गृहत्वाऽध नगस्य तस्य।तस्यास्तु रामं प्रविचिन्तयन्त्या रामानुजं स्वं च कुलं शुभाङ्ग्या:।।5.28.19।।शेकानिमित्तानि तथा बहूनिधैर्यार्जितानि प्रवराणि लोके।प्रादुर्निमित्तानि तदा बभूवुः पुरापि सिद्धान्युपलक्षितानि।।5.28.20।।
मृदु सर्वांगिनी सीता त्या वृक्षाजवळ येऊन त्याची एक फांदी धरून उभी राहिली. शुभांगी सीता श्रीराम, रामानुज लक्ष्मण आणि आपल्या श्रेष्ठ कुलाचे स्मरण करीत असता—लोकांत प्रवर मानलेले, शोक-निवारक व धैर्य-प्रद, प्राचीन काळापासून सिद्ध म्हणून ओळखले जाणारे अनेक शुभ निमित्ते तेव्हा प्रकट झाली.
Frequently Asked Questions
Sītā confronts a dharma-crisis under coercion: whether to preserve life by yielding to Rāvaṇa or to preserve moral integrity by refusing him—even contemplating self-chosen death. The chapter emphasizes her categorical rejection of surrendering affection to adharma (5.28.5) despite imminent threat (5.28.6–7).
The sarga teaches that inner virtue can remain intact even when external agency is constrained. Sītā’s speech frames fidelity and disciplined righteousness as non-negotiable values, while the emergence of auspicious omens (5.28.19–20) signals that despair is not the final truth—ethical steadfastness becomes the condition for renewed courage and meaningful hope.
The key landmark-object is the flowering śiṃśupā (simsupa) tree in the grove where Sītā stands and grasps a branch (5.28.17–19), functioning as a physical anchor for her crisis. Cultural-religious references include Yama (death’s lord), the concept of kāla (time-fate), and the tradition of bodily omens (nimitta) as validated signs in ancient lore (5.28.20).
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.