Sarga 5

Verse 1

ततः स मध्यंगतमंशुमन्तं ज्योत्स्नावितानं महदुद्वमन्तम्।ददर्श धीमान् दिवि भानुमन्तं गोष्ठे वृषं मत्तमिव भ्रमन्तम्।।5.5.1।।

तेव्हा धीमान हनुमानाने मध्याकाशात आलेला चंद्र पाहिला; तो विशाल ज्योत्स्नेचे वितान ओतत होता, आकाशात सूर्याप्रमाणे दीप्त दिसत होता, जणू गोठ्यात मदोन्मत्त वृषभ फिरावा तसा भ्रमण करीत होता।

Verse 2

लोकस्य पापानि विनाशयन्तं महोदधिं चापि समेधयन्तम्।भूतानि सर्वाणि विराजयन्तं ददर्श शीतांशुमथाभियान्तम्।।5.5.2।।

पुढे जात असता हनुमानाने चंद्रमा पाहिला—जो लोकांचे पाप-ताप नष्ट करतो, महोदधीचे भरती-ओहोटीचे जलही वाढवितो, आणि सर्व भूतांवर शीतल प्रकाश पसरवितो।

Verse 3

या भाति लक्ष्मीर्भुवि मन्दरस्था तथा प्रदोषेषु च सागरस्था।तथैव तोयेषु च पुष्करस्था रराज सा चारुनिशाकरस्था।।5.5.3।।

जी लक्ष्मी पृथ्वीवर मंदर पर्वतावर स्थित होऊन तेजस्वी दिसते, जी प्रदोषकाळी सागरात स्थित होऊन झळाळते, आणि जी जलात कमळांमध्ये वास करून शोभते—तीच शोभा तेथे सुंदर चंद्रावर स्थित होऊनही तशीच उजळली।

Verse 4

हंसो यथा राजतपञ्जरस्थः सिंहो यथा मन्दरकन्दरस्थः।वीरो यथा गर्वितकुञ्जरस्थ चन्द्रोऽपि बभ्राज तथाम्बरस्थः।।5.5.4।।

जसा रौप्य पिंजऱ्यात हंस शोभतो, जसा मंदराच्या गुहेत सिंह शोभतो, जसा गर्वित हत्तीवर आरूढ वीर शोभतो—तसाच आकाशात स्थित चंद्रही तेजाने झळकला।

Verse 5

स्थितः ककुद्मानिव तीक्ष्णशृङ्गो महाचलः श्वेत इवोच्चशृङ्गः।हस्तीव जाम्बूनदबद्धशृङ्गो रराज चन्द्रः परिपूर्णशृङ्गः।।5.5.5।।

पूर्णचंद्र असा शोभून दिसला—जणू तीक्ष्ण शिंगांचा ककुद्मान वृषभ स्थिर उभा आहे; जणू उंच शिखरांचा शुभ्र महापर्वत; आणि जणू जाम्बूनद सुवर्णाने बांधलेले दात असलेला हत्ती।

Verse 6

विनष्टशीताम्बुतुषारपङ्को महाग्रहग्राहविनष्टपङ्कः।प्रकाशलक्ष्म्याश्रयनिर्मलाङ्क: रराज चन्द्रो भगवान् शशाङ्कः।।5.5.6।।

शीतांबु व तुषाररूपी मलिनता नष्ट झाल्यावर, महाग्रह सूर्याच्या प्रबळ स्पर्शाने कलंक दूर होऊन, प्रकाशलक्ष्मीचा आश्रय धारण करणारा निर्मळ मण्डलयुक्त भगवान् शशांक चंद्र तेजस्वीपणे उजळून निघाला।

Verse 7

शिलातलं प्राप्य यथा मृगेन्द्रो महारणं प्राप्य यथा गजेन्द्रः।राज्यं समासाद्य यथा नरेन्द्र स्तथाप्रकाशो विरराज चन्द्रः।।5.5.7।।

जसा शिलातलावर पोहोचल्यावर मृगेन्द्र शोभतो, जसा घन अरण्यात प्रवेशल्यावर गजेन्द्र तेजस्वी दिसतो, आणि जसा राज्य प्राप्त झाल्यावर नरेन्द्र उजळून निघतो—तसाच चंद्रही प्रकाशमान होऊन विराजला।

Verse 8

प्रकाशचन्द्रोदयनष्टदोषः प्रवृत्तरक्षः पिशिताशदोषः।रामाभिरामेरितचित्तदोषः स्वर्गप्रकाशो भगवान् प्रदोषः।।5.5.8।।

प्रकाशमान चंद्राच्या उदयाने अंधकाराचा दोष नष्ट झाला; रात्रिचर राक्षस मांसाहाराच्या भयंकर प्रवृत्तीत गुंतले; आणि रामाच्या मनोहरतेने प्रेरित होऊन स्त्रियांच्या चित्तात प्रेमाचा दोष जागा झाला—अशी स्वर्गसदृश प्रकाश पसरविणारी ती भगवती प्रदोषवेळा उजळली।

Verse 9

तन्त्रीस्वनाः कर्णसुखाः प्रवृत्ताः स्वपन्ति नार्यः पतिभिः सुवृत्ताः।नक्तंचराश्चापि तथा प्रवृत्ता: विहर्तुमत्यद्भुतरौद्रवृत्ताः।।5.5.9।।

तंत्रीवाद्यांचे कर्णसुख स्वर उमटू लागले; सद्वृत्त स्त्रिया पतींसह निद्राधीन झाल्या; आणि त्याचप्रमाणे नक्तंचरही विहारासाठी निघाले—ज्यांची वृत्ती अद्भुत असली तरी रौद्र व क्रूर होती।

Verse 10

मत्तप्रमत्तानि समाकुलानि रथाश्वभद्रासनसङ्कुलानि।वीरश्रिया चापि समाकुलानि ददर्श धीमान् स कपिः कुलानि।।5.5.10।।

धीमान कपि हनुमानाने अशी प्रासादमंडळी पाहिली की ती रथ, अश्व आणि उत्तम आसनांनी भरलेली होती; वीरश्रीनेही गजबजलेली, आणि मद्याने उन्मत्त व प्रमत्त राक्षसांच्या गर्दीनेही व्याकुळ झालेली होती।

Verse 11

परस्परं चाधिकमाक्षिपन्ति भुजांश्च पीनानधिकं क्षिपन्ति।मत्तप्रलापानधिकं क्षिपन्ति मत्तानि चान्योन्यमधिक्षिपन्ति।।5.5.11।।

मदाने उन्मत्त होऊन ते परस्परांवर अधिकाधिक टोमणे मारत; आपल्या स्थूल भुजा अतिरेकीपणे उगारत-फेकत; मद्यजन्य बडबड करीत; आणि नशेत एकमेकांचा अपमान करीत होते।

Verse 12

रक्षांसि वक्षांसि च विक्षिपन्ति गात्राणि कान्तासु च विक्षिपन्ति।रूपाणि चित्राणि च विक्षिपन्ति दृढानि चापानि च विक्षिपन्ति।।5.5.12।।

राक्षस मिरवणुकीसाठी आपले वक्ष उंचावीत, आणि आपल्या कान्तांवर अंगप्रत्यंग पसरवीत. ते विचित्र-अद्भुत रूपे धारण करीत व दृढ धनुष्ये पुन्हा पुन्हा ताणीत॥

Verse 13

ददर्श कान्ताश्च समालभन्त्य स्तथा परास्तत्र पुनः स्वपन्त्यः।सुरूपवक्त्राश्च तथा हसन्त्यः क्रुद्धाः पराश्चापि विनिःश्वसन्त्य।।5.5.13।।

त्याने काही स्त्रिया आपल्या प्रियजनांना स्नेहाने स्पर्श करून आलिंगन देत आहेत असे पाहिले; काही तिथेच पडून पुन्हा झोपलेल्या होत्या. काही सुंदर मुखाच्या हसत होत्या, तर काही रागावून जड श्वास सोडत होत्या॥

Verse 14

महागजैश्चापि तथा नदद्भि: सुपूजितैश्चापि तथा सुसद्भिः।रराज वीरैश्च विनिःश्वसद्भिः ह्रदो भुजङ्गैरिव निःश्वसद्भिः।।5.5.14।।

महान हत्तींच्या गर्जनेने, पूजित व सुस्थित जनांनी, आणि जड श्वास घेणाऱ्या वीरांनी ती नगरी शोभून दिसत होती—जणू फुत्कार करणाऱ्या नागांनी युक्त असा एखादा सरोवर झळकत आहे॥

Verse 15

बुद्धिप्रधानान् रुचिराभिधानान् संश्रद्धधानान् जगतः प्रधानान्।नानाविधानान् रुचिराभिधानान् ददर्श तस्यां पुरि यातुधानान्।।5.5.15।।

त्या नगरीत त्याने यातुधान पाहिले—बुद्धीने अग्रगण्य, मधुर वाणी व कीर्तीचे धनी, आपल्या श्रद्धेत दृढ, जगतात प्रतिष्ठित, आणि नानाविध स्वरूपांचे॥

Verse 16

ननन्द दृष्ट्वा स च तान् सुरूपान्नानागुणानात्मगुणानुरूपान्।विद्योतमानान्स तदानुरूपान् ददर्श कांश्चिच्च पुनर्विरूपान्।।5.5.16।।

अनेक गुणांनी युक्त, ज्यांचे रूप त्यांच्या स्वगुणांशी सुसंगत व तेजस्वी होते असे ते सुरूप पाहून तो आनंदित झाला; पण नंतर त्याने काही कुरूपही पाहिले, ज्यांचे बाह्यरूपही त्यांच्या स्वभावास अनुरूप होते॥

Verse 17

ततो वरार्हाः सुविशुद्धभावा स्तेषां स्त्रियस्तत्र महानुभावाः।प्रियेषु पानेषु च सक्तभावा ददर्श तारा इव सुप्रभावाः।।5.5.17।।

तेव्हा त्याने तेथे राक्षसांच्या पत्न्या पाहिल्या—उत्तम अलंकारांस योग्य, अतिशय शुद्ध भावाच्या व महिमामय. त्या प्रियजनांवर तसेच पानावरही आसक्त होत्या आणि शुभ प्रभेने तारकांसारख्या उजळत होत्या।

Verse 18

श्रिया ज्वलन्तीस्त्रपयोपगूढा निशीथकाले रमणोपगूढाः।ददर्श काश्चित्प्रमदोपगूढा यथा विहङ्गाः कुसुमोपगूढाः।।5.5.18।।

त्याने काही स्त्रिया पाहिल्या—श्रीने झळाळणाऱ्या, लज्जेने संकोचलेल्या, मध्यरात्री प्रियकरांच्या आलिंगनात गुंतलेल्या. आणि काहींना क्रीडानंदाने वेढलेल्या पाहिले—जशा फुलांत विसावलेल्या विहंगमांप्रमाणे।

Verse 19

अन्याः पुनर्हर्म्यतलोपविष्टा स्तत्र प्रियाङ्केषु सुखोपविष्टाः।भर्तुः प्रिया धर्मपरा निविष्टा ददर्श धीमान् मदनाभिविष्टाः।।5.5.19।।

पुन्हा धीमान हनुमानाने इतर स्त्रिया पाहिल्या—ज्या प्रासादांच्या गच्चीवर बसल्या होत्या, प्रियकरांच्या मांडीवर सुखाने विसावल्या होत्या। त्या पतीच्या प्रिया, धर्मपरायण, आणि मदनवेगाने व्याप्त होत्या।

Verse 20

अप्रावृताः काञ्चनराजिवर्णाः काश्चित्परार्थ्यास्तपनीयवर्णाः।पुनश्च काश्चिच्छशलक्ष्मवर्णाः कान्तप्रहीणा रुचिराङ्गवर्णाः।।5.5.20।।

काही स्त्रिया अनावृत होत्या, ज्यांच्या अंगावर सुवर्णरेषांसारखी कांती होती; काही परार्थ्य तपनीय सुवर्णासारख्या झळकत होत्या. आणि काही—रुचिर अंगवर्ण असूनही—कांतवियोगाने क्षीण, चंद्रावरील कलंकचिन्हासारख्या फिकट दिसत होत्या।

Verse 21

ततः प्रियान् प्राप्य मनोभिरामाः सुप्रीतियुक्ताः प्रसमीक्ष्यरामाः।गृहेषु हृष्टाः परमाभिरामाः हरिप्रवीरः स ददर्श रामाः।।5.5.21।।

तेव्हा तो हरिप्रवीर आपल्या प्रियजनांना प्राप्त करून अत्यंत प्रसन्न झालेल्या, मनोहर व परम रम्य अशा स्त्रियांना पाहू लागला; त्या आपल्या घरांत हर्षाने उजळून निघाल्या होत्या।

Verse 22

चन्द्रप्रकाशाश्च हि वक्त्रमालाः वक्राक्षिपक्ष्माश्च सुनेत्रमालाः।विभूषणानां च ददर्श मालाः शतह्रदानामिव चारुमालाः।।5.5.22।।

त्याने चंद्रप्रकाशासारख्या उजळ मुखमालिका, वक्र कटाक्ष व सुंदर पापण्यांनी शोभणाऱ्या नेत्रमालिका, तसेच विभूषणांच्या माळा पाहिल्या—जणू शतशः विजरेषांसारख्या क्रमाने रम्य भासत होत्या।

Verse 23

न त्वेव सीतां परमाभिजातां पथि स्थिते राजकुले प्रजाताम्।लतां प्रपुल्लामिव साधु जातां ददर्श तन्वीं मनसाभिजाताम्।।5.5.23।।

परंतु त्याला सीता दिसली नाही—जी राजकुलात जन्मलेली परम कुलीन, धर्ममार्गावर स्थिर, फुललेल्या वेलीसारखी कोमल, सुजात आणि त्याच्या मनात सतत विराजमान होती।

Verse 24

सनातने वर्त्मनि सन्निविष्टां रामेक्षणां तां मदनाभिविष्टाम्।भर्तुर्मनः श्रीमदनुप्रविष्टां स्त्रीभ्यो वराभ्यश्च सदा विशिष्टाम्।।5.5.24।।

तो तिला पाहू शकला नाही—जी सनातन धर्ममार्गात स्थिर, सुंदर नेत्रांची, प्रेमाने व्याप्त, आणि जिचे मन सदैव श्रीमान पतीमध्ये लीन असे; श्रेष्ठ स्त्रियांमध्येही जी नेहमीच विशेष ठरे।

Verse 25

उष्णार्दितां सानुसृतास्रकण्ठीम् पुरा वरार्होत्तमनिष्ककण्ठीम्।सुजातपक्ष्मामभिरक्तकण्ठीं वनेऽप्रवृत्तामिव नीलकण्ठीम्।।5.5.25।।

त्याने मनात तिला पाहिले—आता शोकाच्या उष्णतेने पीडित, अखंड अश्रुधारेने कंठ दाटलेला; जी पूर्वी श्रेष्ठ व मौल्यवान हारांनी विभूषित होती; सुंदर पापण्यांची, अनुरक्त मधुर कंठस्वराची—जणू वनात भटकणारी मयूरी।

Verse 26

अव्यक्तरेखामिव चन्द्ररेखां पांसुप्रदिग्धामिव हेमरेखाम्।क्षतप्ररूढामिव बाणरेखां वायुप्रभिन्नामिव मेघरेखाम्।।5.5.26।।

तो तिचे स्मरण असे करीत होता—जणू चंद्रकिरणांची अस्पष्ट रेषा; जणू धुळीने मळलेली सुवर्णरेषा; जणू जखमेवर वरवर भरलेली बाणरेषा; आणि जणू वाऱ्याने फाटलेली मेघरेषा।

Verse 27

सीतामपश्यन् मनुजेश्वरस्य रामस्य पत्नीं वदतां वरस्य।बभूव दुःखाभिहतश्चिरस्य प्लवङ्गमो मन्द इवाचिरस्य।।5.5.27।।

मनुजेश्वर, वाणीमध्ये श्रेष्ठ अशा श्रीरामांची पत्नी सीता न दिसल्याने, दीर्घ काळ शोधूनही न सापडता हनुमान दुःखाने आहत झाले; थोड्या वेळासाठी ते जणू मन्द व निरुत्साही झाले।