Sarga 54
लङ्कादाहः — The Burning of Lanka (Catuḥpañcāśaḥ Sargaḥ)
सुन्दरकाण्ड
या सर्गात हनुमान सीतेचे दर्शन व संदेशकार्य पूर्ण करून लंकेत उरलेले कर्तव्य—दुर्गस्तरावर दंडात्मक धक्का देणे—निश्चित करतात. शेपटीला लागलेली अग्नी तेच शस्त्र मानून ते छपरावरून छपरावर उड्या मारत प्रहस्त, महापार्श्व, वज्रदंष्ट्र, शुक, सारण, इंद्रजित, जंबुमाली, सुमाली इत्यादी प्रमुख राक्षसांच्या निवासांसह अनेक श्रेष्ठ राक्षस-गृहे जाळून टाकतात; परंतु धर्मविवेकाने विभीषणाचे घर मात्र वाचवतात—धर्मनिष्ठ मित्राची ओळख ठळक करण्यासाठी। त्यानंतर ते रावणाच्या मुख्य प्रासादापाशी पोहोचतात—मेरु-मंदरासारखा, मणि-रत्नांनी झळाळणारा—आणि तोही दग्ध करतात. युगांत-मेघासारखी गर्जना करीत हनुमान आग पसरवतात; वाऱ्याच्या वेगाने ज्वाळा अधिकच भडकतात. सुवर्ण-जाळ्या, मोती-रत्नांनी सजलेले स्तंभ, धातू वितळून वाहू लागतात; पळणाऱ्या राक्षसांमध्ये व त्यांच्या कुटुंबांत भीती व कोलाहल माजतो। अखेरीस कालाग्नी व प्रलय-उपमांनी लंकादाहाचे वर्णन होते. राक्षस विचार करतात—हा इंद्र आहे की यम, रुद्र, विष्णु, की स्वयं काळ? देवगण हनुमानाच्या संयमित पण प्रचंड पराक्रमाचे स्तवन करतात. अशा रीतीने मुख्य आक्रमणापूर्वीच लंकेचे मनोबल व संरचनात्मक बळ खच्ची होते।
Shlokas
Verse 1
वीक्षमाणस्ततो लङ्कां कपिः कृतमनोरथः।।।।वर्धमानसमुत्साहः कार्यशेषमचिन्तयत्।
तेव्हा मनोरथ सिद्ध झालेला तो कपि लंकेकडे सर्वत्र पाहू लागला। त्याचा उत्साह वाढत गेला आणि उरलेले कार्य काय आहे याचा तो मनात विचार करू लागला।
Verse 2
किन्नु खल्ववशिष्टं मे कर्तव्यमिह साम्प्रतम्।।।।यदेषां रक्षसां भूयः सन्तापजननं भवेत्।
“आता येथे माझ्यासाठी खरे तर काय करणे उरले आहे—ज्यामुळे या राक्षसांना पुन्हा अधिक संताप होईल?”
Verse 3
वनं तावत्प्रमथितं प्रकृष्टा राक्षसा हताः।।।बलैकदेशः क्षपितश्शेषं दुर्गविनाशनम्।
उद्यान तर पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले; श्रेष्ठ राक्षस मारले गेले। सैन्याचा एक भाग नष्ट झाला—आता फक्त दुर्गाचा विनाशच उरला आहे॥
Verse 4
दुर्गे विनाशिते कर्म भवेत्सुखपरिश्रमम्।अल्पयत्नेन कार्येऽस्मिन् मम स्यात्सफलश्श्रमः।।।।
दुर्ग नष्ट झाला तर माझे कष्ट सुखद फल देईल। या कार्यात अल्प प्रयत्नानेच माझा परिश्रम सफल होईल।
Verse 5
यो ह्ययं मम लाङ्गूले दीप्यते हव्यवाहनः।अस्य सन्तर्पणं न्याय्यं कर्तुमेभिर्गृहोत्तमैः।।।।
“माझ्या शेपटीवर हव्यवाहन अग्नी प्रज्वलित आहे; म्हणून या उत्तमोत्तम भवनांनी त्याचे ‘तर्पण’ करणेच योग्य आहे.”
Verse 6
ततः प्रदीप्तलाङ्गूलस्सविद्युदिव तोयदः।भवनाग्रेषु लङ्काया विचचार महाकपिः।।।।
मग प्रदीप्त शेपटीचा तो महाकपी लंकेच्या भवनशिखरांवर फिरू लागला—जणू विजेसह मेघच।
Verse 7
गृहाद्गृहं राक्षसानामुद्यानानि च वानरः।वीक्षमाणो ह्यसन्त्रस्तः प्रासादांश्च चचार सः।।।।
तो वानर राक्षसांच्या घरोगरी, त्यांच्या उद्यानांत व उंच प्रासादांत निर्भयपणे पाहात पाहात निःशंकपणे फिरत राहिला।
Verse 8
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।।।
महावेगवान, वायूसमान बलशाली हनुमंत प्रहस्ताच्या निवासावर उडी मारून तेथे अग्नी टाकून दिला. मग पराक्रमी हनुमंत महापार्श्वाच्या दुसऱ्या वाड्यावर झेपावला आणि प्रलयाग्नीच्या ज्वाळांसारखा अग्नी सोडला।
Verse 9
अवप्लुत्य महावेगः प्रहस्तस्य निवेशनम्।अग्निं तत्र स निक्षिप्य श्वसनेन समो बली।।5.54.8।।ततोऽन्यत्पुप्लुवे वेश्म महापार्श्वस्य वीर्यवान्।मुमोच हनुमानग्निं कालानलशिखोपमम्।।5.54.9।।
महावेगवान, वायूसमान बलशाली हनुमंत प्रहस्ताच्या निवासावर उडी मारून तेथे अग्नी टाकून दिला. मग पराक्रमी हनुमंत महापार्श्वाच्या दुसऱ्या वाड्यावर झेपावला आणि प्रलयाग्नीच्या ज्वाळांसारखा अग्नी सोडला।
Verse 10
वज्रदंष्ट्रस्य च तदा पुप्लुवे स महाकपिः।शुकस्य च महातेजास्सारणस्य च धीमतः।।।।
तेव्हा तो महातेजस्वी महाकपि वज्रदंष्ट्राच्या वाड्यावर, तसेच शुकाच्या आणि धीमान सारणाच्या निवासांवर उडी मारून चढला।
Verse 11
तथा चेन्द्रजितो वेश्म ददाह हरियूथपः।जम्बुमाले स्सुमालेश्च ददाह भवनं ततः।।।।
त्याचप्रमाणे वानरयूथपाने इन्द्रजिताचे वेश्म जाळून टाकले; मग जम्बुमाली व सुमाली यांची घरेही दहन केली।
Verse 12
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।।।
महातेजस्वी हरिपुंगव नगरात क्रमाने पुढे जात रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, भयंकर विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ आणि दुरात्मा निकुम्भ—यांची प्रासादे एकामागून एक जाळीत होता; परंतु विभीषणाचे घर जाणूनबुजून वर्ज्य करून तो त्याच दिशेने पुढे सरकत राहिला।
Verse 13
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
महातेजस्वी हरिपुंगव नगरात क्रमाने पुढे जात रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, भयंकर विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ आणि दुरात्मा निकुम्भ—यांची प्रासादे एकामागून एक जाळीत होता; परंतु विभीषणाचे घर जाणूनबुजून वर्ज्य करून तो त्याच दिशेने पुढे सरकत राहिला।
Verse 14
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
महातेजस्वी हरिपुंगव नगरात क्रमाने पुढे जात रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, भयंकर विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ आणि दुरात्मा निकुम्भ—यांची प्रासादे एकामागून एक जाळीत होता; परंतु विभीषणाचे घर जाणूनबुजून वर्ज्य करून तो त्याच दिशेने पुढे सरकत राहिला।
Verse 15
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
महातेजस्वी हरिपुंगव नगरात क्रमाने पुढे जात रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, भयंकर विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ आणि दुरात्मा निकुम्भ—यांची प्रासादे एकामागून एक जाळीत होता; परंतु विभीषणाचे घर जाणूनबुजून वर्ज्य करून तो त्याच दिशेने पुढे सरकत राहिला।
Verse 16
रश्मिकेतोश्च भवनं सूर्यशत्रोस्तथैव च।ह्रस्वकर्णस्य दंष्ट्रस्य रोमशस्य च रक्षसः।।5.54.12।।युद्धोन्मत्तस्य मत्तस्य ध्वजग्रीवस्य रक्षसः।विद्युज्जिह्वस्य घोरस्य तथा हस्तिमुखस्य च।।5.54.13।।करालस्य पिशाचस्य शोणिताक्षस्य चैव हि।कुम्भकर्णस्य भवनं मकराक्षस्य चैव हि।।5.54.14।।यज्ञशत्रोश्च भवनं ब्रह्मशत्रोस्तथैव च।नरान्तकस्य कुम्भस्य निकुम्भस्य दुरात्मनः।।5.54.15।।वर्जयित्वा महातेजा विभीषणगृहं प्रति।क्रममाणः क्रमेणैव ददाह हरिपुङ्गवः।।5.54.16।।
महातेजस्वी हरिपुंगव नगरात क्रमाने पुढे जात रश्मिकेतु, सूर्यशत्रु, ह्रस्वकर्ण, दंष्ट्र, रोमश, युद्धोन्मत्त, मत्त, ध्वजग्रीव, भयंकर विद्युज्जिह्व, हस्तिमुख, कराल, पिशाच, शोणिताक्ष, कुम्भकर्ण, मकराक्ष, यज्ञशत्रु, ब्रह्मशत्रु, नरान्तक, कुम्भ आणि दुरात्मा निकुम्भ—यांची प्रासादे एकामागून एक जाळीत होता; परंतु विभीषणाचे घर जाणूनबुजून वर्ज्य करून तो त्याच दिशेने पुढे सरकत राहिला।
Verse 17
तेषु तेषु महार्हेषु भवनेषु महायशाः।गृहेष्वृद्धिमतामृद्धिं ददाह स महाकपिः।।।।
महायशस्वी महाकपी एकामागून एक महाग्राह्य भवनांत जाऊन, समृद्ध राक्षसांच्या घरांची समृद्धी अग्नीने जाळीत गेला।
Verse 18
सर्वेषां समतिक्रम्य राक्षसेन्द्रस्य वीर्यवान्।आससादाथ लक्ष्मीवान् रावणस्य निवेशनम्।।।।
सर्व निवास ओलांडून, वीर्यवान व श्रीसम्पन्न कपि मग राक्षसेन्द्र रावणाच्या निवासस्थानी जाऊन पोहोचला।
Verse 19
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।।।
त्यानंतर तो त्या मुख्य राजप्रासादात गेला—जो नानाविध रत्नांनी विभूषित, मेरु-मंदरासारखा तेजस्वी आणि सर्व मंगलचिन्हांनी शोभायमान होता।
Verse 20
ततस्तस्मिन्गृहे मुख्ये नानारत्नविभूषिते।मेरुमन्दरसङ्काशे सर्वमङ्गळशोभिते।।5.54.19।।प्रदीप्तमग्निमुत्सृज्य लाङ्गूलाग्रे प्रतिष्ठितम्।ननाद हनुमान्वीरो युगान्तजलदो यथा।।5.54.20।।
शेपटाच्या टोकावर प्रतिष्ठित प्रज्वलित अग्नी उधळीत वीर हनुमान युगांतकाळच्या मेघासारखा गर्जला।
Verse 21
श्वसनेन च संयोगादतिवेगो महाबलः।कालाग्निरिव जज्वाल प्रावर्धत हुताशनः।।।।
वाऱ्याच्या संयोगाने तो महाबलवान अग्नी अतिवेगाने पसरू लागला; प्रलयकालच्या कालाग्नीप्रमाणे धगधगला आणि हुताशन अधिकाधिक वाढत गेला।
Verse 22
प्रदीप्तमग्निं पवनस्तेषु वेश्मस्वचारयत्।अभूच्छ्वसनसंयोगादतिवेगो हुताशनः।।।।
वाऱ्याने त्या त्या भवनांत प्रज्वलित अग्नी फिरविला; वायुसंयोगामुळे हुताशनाचा वेग अत्यंत वाढला।
Verse 23
तानि काञ्चनजालानि मुक्तामणिमयानि च।भवनान्यवशीर्यन्त रत्नवन्ति महान्ति च।।।।
ती भव्य भवनं—सुवर्णजाळ्यांनी युक्त, मुक्तामणींनी जडित, रत्नसमृद्ध—तुटून-फुटून कोसळू लागली।
Verse 24
संजज्ञे तुमुलश्शब्दो राक्षसानां प्रधावताम्।स्वगृहस्य परित्राणे भग्नोत्साहोर्जितश्रियाम्।।।।नूनमेषोऽग्निरायातः कपिरूपेण हा इति।
आपापल्या घरांचे रक्षण करण्यासाठी धावणाऱ्या राक्षसांत प्रचंड गोंधळ उसळला। त्यांची साठवलेली श्री आणि धैर्य दोन्ही भंग पावले; ते आक्रोश करू लागले—“हाय! नक्कीच हा अग्निदेवच कपिरूपाने आला आहे!”
Verse 25
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।।।
आक्रोश करत, स्तनपान करणारी बाळे उराशी धरलेल्या काही स्त्रिया अचानक कोसळल्या। अग्नीने वेढलेल्या प्रासादांतून त्या मोकळ्या केसांनी उड्या मारू लागल्या; पडताना त्या आकाशातील ढगांतून उतरलेल्या विजेसारख्या चमकल्या।
Verse 26
क्रन्दन्त्यस्सहसा पेतुः स्तनन्धयधराः स्त्रियः।।5.54.25।।काश्चिदग्निपरीतेभ्यो हर्मेभ्यो मुक्तमूर्धजाः।पतन्त्यो रेजिरेऽभ्रेभ्यस्सौदामन्य इवाम्बरात्।।5.54.26।।
आक्रोश करत, स्तनपान करणारी बाळे घेऊन काही स्त्रिया अचानक उड्या मारू लागल्या; अग्नीने वेढलेल्या प्रासादांतून त्या मोकळ्या केसांनी झेपावल्या. पडताना त्या आकाशातील ढगांच्या राशीतून उतरलेल्या विजेसारख्या चमकल्या।
Verse 27
वज्रविद्रुमवैदूर्यमुक्तारजतसंहितान्।विचित्रान्भवनाद्धातून् स्यन्दमानान्ददर्श सः।।।।
त्याने जळत्या प्रासादांतून वितळलेल्या धातूंचे प्रवाह वाहताना पाहिले—वज्र, विद्रुम, वैदूर्य, मोती आणि रौप्य यांशी मिश्रित, नानावर्णी—जे ओघळत-टपकत खाली सांडत होते।
Verse 28
नाग्निस्तृप्यति काष्ठानां तृणानां च यथा तथा।हनूमान् राक्षसेन्दाणां विशस्तानां न तृप्यति।।।।
जशी कोरड्या काष्ठ‑तृणांनी अग्नी कधी तृप्त होत नाही, तशीच हनुमान राक्षसेंद्रांना ठार मारूनही तृप्त झाला नाही।
Verse 29
क्वचित्किंशुकसङ्काशाः क्वचिच्छाल्मलिसन्निभाः।।।।क्वचित्कुङ्कुमसङ्काशाश्शिखा वह्नेश्चकाशिरे।
कुठे अग्नीच्या ज्वाळा किंशुकफुलांसारख्या, कुठे शाल्मलीसारख्या, तर कुठे कुंकुमासारख्या—अशा नानावर्णांनी नगरात झळकत होत्या।
Verse 30
हनूमता वेगवता वानरेण महात्मना।लङ्कापुरं प्रदग्धं तद्रुद्रेण त्रिपुरं यथा।।।।
वेगवान महात्मा वानर हनुमानाने लंकापुरी अशीच जाळून टाकली, जशी रुद्राने त्रिपुर भस्म केले होते।
Verse 31
ततस्तु लङ्कापुरपर्वताग्रे समुत्थितो भीमपराक्रमोऽग्निः।प्रसार्य चूडावलयं प्रदीप्तो हनूमता वेगवता विसृष्टः।।।।
मग लंकानगराच्या पर्वतशिखरावर भीषण पराक्रमाचा अग्नी उभा राहिला। वेगवान हनुमानाने सोडलेला तो प्रज्वलित होऊन ज्वाळांचा मुकुटासारखा वलय पसरवीत गेला।
Verse 32
युगान्तकालानलतुल्यवेग स्समारुतोऽग्निर्ववृधे दिविस्पृक्।विधूमरश्मिर्भवनेषु सक्तो रक्षश्शरीराज्यसमर्पतार्चिः।।।।
वाऱ्याने चेतवलेला तो अग्नी युगांतकाळच्या प्रलयाग्नीप्रमाणे वेगाने वाढून आकाशाला स्पर्श करू लागला। धूररहित त्याची प्रभा भवनांना चिकटली; राक्षसदेहातील मेद‑तेलाने पोसलेल्या त्याच्या ज्वाळा अधिकच भडकल्या।
Verse 33
आदित्यकोटीसदृशस्सुतेजा लङ्कां समस्तां परिवार्य तिष्ठन्।शब्दैरनेकैरशनिप्ररूढैर्भिन्दन्निवाण्डं प्रबभौ महाग्निः।।।।
कोट्यवधी सूर्यांसारखा तेजस्वी महाअग्नी संपूर्ण लंकेला सर्व बाजूंनी वेढून उभा राहिला। वज्राघातासारख्या असंख्य कडकडाटांनी तो असा प्रज्वलित झाला की जणू जगदंडाचे कवचच फोडीत आहे॥
Verse 34
तत्राम्बरादग्निरतिप्रवृद्धो रूक्षप्रभः किंशुकपुष्पचूडः।निर्वाणधूमाकुलराजयश्च नीलोत्पलाभाः प्रचकाशिरेऽभ्राः।।।।
तेथे आकाशात उंच उसळलेला अग्नी रूक्ष तेजाने जळत होता, जणू किंशुकाच्या लाल फुलांचा मुकुटच त्याच्या शिरी आहे। विझत्या निखाऱ्यांच्या धुराने रेषांकित व दाट झालेले मेघ निळ्या कमळांसारखे चमकू लागले॥
Verse 35
वज्री महेन्द्रस्त्रिदशेश्वरो वा साक्षाद्यमो वा वरुणोऽनिलो वा।रुद्रोऽग्निरर्को धनदश्च सोमो न वानरोऽयं स्वयमेव कालः।।।।
हा वज्रधारी महेंद्र, देवांचा अधिपती आहे काय? की साक्षात यम? किंवा वरुण, अथवा वायू? रुद्र—अग्नी—सूर्य—कुबेर—की सोम? हा काही साधा वानर नाही; हा तर स्वयं काळ (मृत्यू)च आहे काय?॥
Verse 36
किं ब्रह्मणस्सर्वपितामहस्य सर्वस्य धातुश्चतुराननस्य।इहाऽऽगतो वानररूपधारी रक्षोपसंहारकरः प्रकोपः।।।।
हा काय चतुरानन ब्रह्मा—सर्वांचा पितामह, जगाचा विधाता—यांचाच कोप आहे काय, जो वानररूप धारण करून येथे आला असून राक्षससंहार करण्यास उद्यत आहे?॥
Verse 37
किं वैष्णवं वा कपिरूपमेत्य रक्षोविनाशाय परं सुतेजः।अनन्तमव्यक्तमचिन्त्यमेकं स्वमायया साम्प्रतमागतं वा।।।।
की हे विष्णूचे परम प्रखर तेजच—राक्षसविनाशासाठी कपिरूप धारण करून, स्वमायेने आत्ताच येथे आले आहे; अनंत, अव्यक्त, अचिंत्य, एक?
Verse 38
इत्येवमूचुर्बहवो विशिष्टा रक्षोगणास्तत्र समेत्य सर्वे।सप्राणिसङ्घां सगृहां सवृक्षां दग्धां पुरीं तां सहसा समीक्ष्य।।।।
असे म्हणत अनेक श्रेष्ठ राक्षसगण तेथे सर्वजण एकत्र झाले। प्राण्यांसह, घरांसह व वृक्षांसह जळून गेलेली ती पुरी सहसा पाहताच ते व्याकुळ होऊन सल्लामसलत करू लागले।
Verse 39
ततस्तु लङ्का सहसा प्रदग्धा सराक्षसा साश्वरथा सनागा।सपक्षिसङ्घा समृगा सवृक्षा रुरोद दीना तुमुलं सशब्दम्।।।।
मग लंका सहसा जळून उठली—राक्षसांसह, घोडे-रथांसह, हत्तींसह; पक्ष्यांचे थवे, मृग व वृक्षांसह—आणि ती दीन होऊन भीषण गजरासह जणू रडू लागली।
Verse 40
हा तात हा पुत्रक कान्त मित्र हा जीवितं भोगयुतं सुपुण्यम्।रक्षोभिरेवं बहुधा ब्रुवद्भि श्शब्दः कृतो घोरतरस्सुभीमः।।।।
“हा तात! हा पुत्रा! प्रिये! मित्रा! हाय—भोग व पुण्याने युक्त हे जीवन नष्ट झाले!” राक्षस असे अनेक प्रकारे आक्रोश करू लागल्यावर अत्यंत घोर व भयंकर असा कोलाहल उठला।
Verse 41
हुताशनज्वालसमावृता सा हतप्रवीरा परिवृत्तयोधाहनूमतः क्रोधबलाभिभूता बभूव शापोपहतेव लङ्का।।।।
अग्निज्वाळांनी वेढलेली, ज्यांचे वीर मारले गेले आणि सैन्य माघारी फिरले—हनुमंताच्या क्रोधबलाने अभिभूत ती लंका जणू शापाने आहत झाल्यासारखी भासली।
Verse 42
स सम्भ्रमत्रस्तविषण्णराक्षसां समुज्ज्वलज्ज्वालहुताशनाङ्किताम्।ददर्श लङ्कां हनुमान्महामनाः स्वयम्भूकोपोपहतामिवावनिम्।।।।
महामना हनुमानाने लंका पाहिली—राक्षस गोंधळलेले, भयभीत व विषण्ण; प्रखर दहकत्या अग्निज्वाळांनी अंकित—जणू प्रलयकाळी स्वयम्भू (ब्रह्मा) यांच्या कोपाने आहत झालेली पृथ्वीच।
Verse 43
भङ्क्त्वा वनं पादपरत्नसङ्कुलं हत्वा तु रक्षांसि महान्ति संयुगे।दग्ध्वा पुरीं तां गृहरत्नमालिनीं तस्थौ हनूमान्पवनात्मजः कपिः।।।।
रत्नासारख्या वृक्षांनी भरलेले वन उद्ध्वस्त करून, रणांगणात महान राक्षसांचा संहार करून, आणि गृहरत्नांच्या माळेने शोभणारी ती पुरी जाळून—पवनपुत्र कपि हनुमान अढळ उभा राहिला।
Verse 44
त्रिकूटशृङ्गाग्रतले विचित्रे प्रतिष्ठितो वानरराजसिंहः।प्रदीप्तलाङ्गूलकृतार्चिमाली व्यराजताऽऽदित्य इवांशुमाली।।।।
त्रिकूट पर्वताच्या अद्भुत शिखरावर स्थित वानरराजांतील सिंहसदृश तो वीर, ज्वलंत शेपटीने अग्निमाळा धारण करून, किरणांनी वेढलेल्या तेजस्वी सूर्याप्रमाणे शोभून दिसला।
Verse 45
स राक्षसांस्तान्सुबहूंश्च हत्वा वनं च भङ्क्त्वा बहुपादपं तत्।विसृज्य रक्षोभवनेषु चाग्निं जगाम रामं मनसा महात्मा।।।।
अनेक राक्षसांचा संहार करून, बहुवृक्षांनी दाटलेले ते वन उद्ध्वस्त करून, आणि राक्षसांच्या भवनांत अग्नी सोडून, महात्मा मनाने श्रीरामांकडे वळला।
Verse 46
ततस्तु तं वानरवीरमुख्यं महाबलं मारुततुल्यवेगम्।महामतिं वायुसुतं वरिष्ठं प्रतुष्टुवुर्देवगणाश्च सर्वे।।।।
त्यानंतर सर्व देवगणांनी त्या वानरवीरांतील अग्रगण्य, महाबलवान, वाऱ्यासारख्या वेगाचा, महामती, वायुपुत्र श्रेष्ठ याची स्तुती केली।
Verse 47
भङ्क्त्वा वनं महातेजा हत्वा रक्षांसि संयुगे।दग्ध्वा लङ्कापुरीं रम्यां रराज स महाकपिः।।।।
महातेजस्वी त्या महाकपीने वन उद्ध्वस्त करून, रणांगणात राक्षसांचा संहार करून, आणि रम्य लंकापुरी जाळून, विजयतेजाने तो उजळून निघाला।
Verse 48
तत्र देवास्सगन्धर्वास्सिद्धाश्च परमर्षयः।दृष्ट्वा लङ्कां प्रदग्धां तां विस्मयं परमं गताः।।।।
तेथे देव, गंधर्वांसह, सिद्ध आणि परमर्षी—ती प्रदग्ध लंका पाहून परम विस्मयास प्राप्त झाले।
Verse 49
तं दृष्ट्वा वानरश्रेष्ठं हनुमन्तं महाकपिम्।कालाग्निरिति सञ्चिन्त्य सर्वभूतानि तत्रसुः।।।।
वानरश्रेष्ठ महाकपी हनुमंताला पाहून सर्व प्राणी त्याला प्रलयाग्नीसम कालाग्नी समजून भयाने थरथर कापू लागले।
Verse 50
देवाश्च सर्वे मुनिपुङ्गवाश्च गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः।भूतानि सर्वाणि महान्ति तत्र जग्मुः परां प्रीतिमतुल्यरूपाम्।।।।
सर्व देव, मुनिपुंगव, तसेच गंधर्व, विद्याधर, नाग, यक्ष इत्यादी महान भूतगण—सर्वांनी तेथे अतुल्य अशी परम प्रीती अनुभविली।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Hanumān’s use of destructive force after completing reconnaissance: he chooses to burn Laṅkā’s strategic residences to weaken the enemy, yet spares Vibhīṣaṇa’s house. The episode frames ethical discrimination in warfare—harm directed toward hostile infrastructure while protecting a dharmic ally.
Purposeful action must remain governed by dharma even when power is overwhelming. Hanumān’s “remaining work” is not vengeance but mission-completion: he applies force as deterrence and proof of capability, while maintaining moral boundaries (non-random targeting, ally protection, and task-orientation).
Laṅkā’s palace-topography is emphasized: rooftops and mansions, the city’s citadel-like structure, and the Trikūṭa mountain peak where Hanumān is later depicted as resplendent. The chief landmark is Rāvaṇa’s gem-adorned palace likened to Meru and Mandara, anchoring the city’s political-sacral center.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.