Sarga 33
हनूमत्सीतासंवादः (Hanumān–Sītā Dialogue and Identity Verification)
सुन्दरकाण्ड
या सर्गात अशोकवाटिकेत हनुमानाचा सावध, विनीत आणि सत्यापनप्रधान संवादक्रम वर्णिला आहे. तो वृक्षावरून उतरून शांत, अनुद्वेगकारक नसलेल्या रूपात येतो; मस्तकी अंजली ठेवून प्रणिपात करतो आणि मधुर वाणीने सीतेला संबोधून आपला आदरयुक्त हेतू प्रकट करतो. प्रथम तो निरीक्षणाने तिची ओळख तपासतो—अश्रू, दीर्घ निःश्वास आणि भूमिस्पर्श यांवरून ती देवता नसून मानवी देहधारिणी आहे असे ठरवतो; तसेच लक्षणगुणांवरून राजकुलसम्भवा असल्याचेही जाणतो. मग तो स्पष्ट कसोटी मांडतो—जर तू जनस्थानातून रावणाने अपहृत केलेली रामपत्नी सीताच असशील, तर तसे स्पष्ट सांग. रामाच्या गुणांचे स्मरण ऐकून सीता धीर धरते आणि वंश-परिचयासह आपले चरित्र सांगते—दशरथाशी नाते, जनकाची कन्या असणे, रामाशी विवाह, एकत्र घालवलेली समृद्ध वर्षे, आणि कैकेयीच्या वरमागणीमुळे राज्याभिषेकाची तयारी मोडणे. ती रामाची सत्यनिष्ठा, राजवस्त्रांचा त्याग, स्वतःचा वनगमनाचा निर्णय, लक्ष्मणाची तत्परता, वनप्रवेश, आणि अखेरीस रावणाने केलेले अपहरण व दोन महिन्यांची मुदत यांचा उल्लेख करते. अशा धर्मयुक्त आत्मप्रस्तुतीने संशय निवळून ओळख प्रमाणित होते।
Shlokas
Verse 1
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।।।
त्या वृक्षावरून उतरून, प्रवाळासारख्या मुखकांतीचा हनुमान विनीत वेष धारण करून दीनभावाने पुढे आला. प्रणाम करून जवळ गेला; महातेजस्वी मारुतात्मज हनुमानाने शिरावर अंजली ठेवून मधुर वाणीने सीतेशी बोलला.
Verse 2
सोऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः।विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च।।5.33.1।।तामब्रवीन्महातेजा हनूमान्मारुतात्मजः।शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा।।5.33.2।।
मग त्या वृक्षावरून उतरून, प्रवाळासारख्या मुखकांतियुक्त हनुमान विनीत वेश धारण करून, दीनभावाने प्रणाम करून जवळ आला. महातेजस्वी पवनपुत्राने शिरावर अंजली धरून मधुर वाणीने सीतेला संबोधिले.
Verse 3
का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि।द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते।।।।
हे पद्मपलाशाक्षी, मळकट कौशेयवस्त्र परिधान करणाऱ्या, अनिंद्ये! तू कोण आहेस, जी वृक्षाच्या फांदीचा आधार घेऊन येथे उभी आहेस?
Verse 4
किमर्थम् तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्।पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्।।।।
कशासाठी तुझ्या नेत्रांतून शोकजन्य अश्रू वाहत आहेत—जणू पांढऱ्या कमळाच्या पाकळ्यांतून विखुरलेले पाणी टपकत आहे?
Verse 5
सुराणामसुराणां वा नागगन्धर्वरक्षसाम्।यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि शोभने।।।।
हे शोभने! तू कोण आहेस—देवांपैकी, असुरांपैकी, नाग-गंधर्व-राक्षसांपैकी, किंवा यक्ष अथवा किन्नरांपैकी?
Verse 6
का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने।वसूनां हि वरारोहे देवता प्रतिभासि मे।।।।
हे वरानने! तू कोण आहेस—रुद्रांपैकी, मरुतांपैकी की वसूंमधली? हे वरारोहे! तू मला साक्षात् देवीसारखी भासतेस।
Verse 7
कि नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात्।रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठसर्वगुणान्विता।।।।
तू चंद्रम्यापासून विरहिणी होऊन, देवालयातून पतित झालेली—ज्योतींमध्ये श्रेष्ठ, सर्वोत्कृष्ट गुणांनी युक्त रोहिणी तर नाहीस ना?
Verse 8
का त्वं भवसि कल्याणि त्वमनिन्दितलोचने।कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे।।।।वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासि कल्याण्यरुन्धती।
हे कल्याणी, हे अनिंद्यलोचने! तू कोण आहेस? हे असितेक्षणे! रागाने किंवा मोहाने तू आपल्या पतीचा अपराध केला आहेस काय? हे कल्याणी! वसिष्ठांना क्रुद्ध करून इथे आलेली ती अरुंधती तर तू नाहीस ना?
Verse 9
को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे।।।।अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि।
हे सुमध्यमे! तुझा कोण—पुत्र, पिता, भाऊ की पती—या लोकातून त्या लोकात गेला आहे, ज्यासाठी तू शोक करतेस?
Verse 10
रोदनादतिनिश्श्वासाद्भूमिसंस्पर्शनादपि।।।।न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञ स्सर्वज्ञावधारणात्।
तुमच्या रडण्यामुळे, खोल उसास्यांमुळे, भूमीला स्पर्श करण्यामुळे—आणि राजकुलीन लक्षणांच्या स्पष्ट ठशांमुळे—हे देवी, मी तुला देवी असे मानत नाही.
Verse 11
व्यञ्जनानि च ते यानि लक्षणानि च लक्षये।।।।महिषी भूमिपालस्य राजकन्या च मे मता।
तुझ्यात जी जी चिन्हे व विशेष लक्षणे मला दिसतात, त्यांवरून मी असे ठरवितो की तू एखाद्या भूमिपालाची प्रमुख महिषी आहेस, किंवा राजकन्या आहेस.
Verse 12
रावणेन जनस्थानाद्बलादपदहृता यदि।।।।सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः।
जर तू तीच सीता असशील, जिला रावणाने जनस्थानातून बलपूर्वक अपहरण केले, तर—तुझे कल्याण होवो—मी विचारतो आहे, ते मला स्पष्ट सांग.
Verse 13
यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम्।।।।तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम्।
कारण तुझी ही दीन अवस्था, तुझे अतिमानुष भासणारे रूप, आणि तपस्येने युक्त असा हा वेष—यांवरून मला दृढ निश्चय होतो की तू श्रीरामांची महिषी आहेस.
Verse 14
सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता।।।।उवाच वाक्यं वैदेही हनुमन्तं द्रुमाश्रितम्।
त्याचे वचन ऐकून आणि श्रीरामांच्या कीर्तनाने हर्षित होऊन, वृक्षाजवळ आश्रय घेतलेल्या हनुमंतास वैदेहीने वचन सांगितले.
Verse 15
पृथिव्यां राजसिंहानां मुख्यस्य विदितात्मनः।।।।स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः।
मी पृथ्वीवरील सिंहासारख्या राजांमध्ये श्रेष्ठ, आत्मज्ञ, आणि शत्रुसैन्यांना पराक्रमाने दडपणाऱ्या दशरथांची सून आहे.
Verse 16
दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः।।।।सीतेति नाम नाम्नाऽहं भार्या रामस्य धीमतः।
मी महात्मा विदेह-नृप जनकाची कन्या आहे. माझे नाव सीता; आणि मी धीरबुद्धी श्रीरामांची धर्मपत्नी आहे.
Verse 17
समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने।।।।भुञ्जाना मानुषान्भोगान्सर्वकामसमृद्धिनी।
तेथे राघवाच्या निवासस्थानी मी बारा वर्षे राहिले—मानवी भोग उपभोगीत, सर्व इच्छित समृद्धीने परिपूर्ण होऊन.
Verse 18
तत्र त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम्।।।।अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे।
मग तेराव्या वर्षी राजा राजगुरूसह इक्ष्वाकुवंशाचा आनंद श्रीराम यांचा राज्याभिषेक करण्याची तयारी सुरू करू लागला.
Verse 19
तस्मिन्सम्भ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने।।।।कैकयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत्।
राघवाच्या अभिषेकाची तयारी चालू असताना, कैकेयी नावाच्या राणीने आपल्या पतीला वचन सांगितले.
Verse 20
न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम्।।।।एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते।
मी ना पिणार, ना रोजचे अन्न घेणार; जर रामाचा अभिषेक झाला, तर तोच माझ्या जीवनाचा अंत होईल।
Verse 21
यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम।।।।तच्छेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः।
हे नृपश्रेष्ठ! प्रेमाने तुम्ही जे वचन पूर्वी दिले, ते जर असत्य करायचे नसेल, तर राघवाने वनात जावे।
Verse 22
स राजा सत्यवाग्देव्या वरदानमनुस्मरन्।।।।मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम्।
तो सत्यवचनी राजा, देवीला दिलेल्या वरदानांचे स्मरण करीत, कैकेयीचे क्रूर व अप्रिय वचन ऐकून मूर्च्छित झाला।
Verse 23
ततस्तु स्थविरो राजा सत्ये धर्मे व्यवस्थितः।।।।ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन्राज्यमयाचत।
मग तो वृद्ध राजा—सत्य व धर्मात दृढ—रडत रडत आपल्या यशस्वी ज्येष्ठ पुत्राला राज्य स्वीकारण्याची विनंती करू लागला।
Verse 24
स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात्परं प्रियम्।।।।मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान्।
श्रीमान रामाने पित्याचे वचन अभिषेकापेक्षा अधिक प्रिय मानून, प्रथम मनाने ते स्वीकारले आणि मग वाणीनेही अंगीकारले।
Verse 25
दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात्किञ्चिदप्रियम्।।।।अपि जीवितहेतोर्वा रामस्सत्यपराक्रमः।
सत्यपराक्रमी श्रीराम देत असत, पण कधीही काही घेत नसत; आणि आपल्या प्राणांच्या हेतुनेही ते किंचित्ही अप्रिय वचन बोलत नसत।
Verse 26
स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः।।।।विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत्।
महायशस्वी श्रीरामांनी बहुमोल उत्तरीय वस्त्रे त्यागली; मनाने राज्याचा त्याग करून त्यांनी मला जननीच्या सेवेस नेमले।
Verse 27
साहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी।।।।न हि मे तेन हीनाया वासस्स्वर्गेऽपि रोचते।
मी वनवासिनी होऊन त्यांच्या पुढेच त्वरेने निघाले; कारण त्यांच्याविना मला स्वर्गात राहणेही रुचत नाही।
Verse 28
प्रागेव तु महाभागस्सौमित्रिर्मित्रनन्दनः।।5.33.28।।पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीरैरलङ्कृतः।
आणि त्याही आधी, महाभाग—मित्रांचा आनंद—सौमित्रि, द्रुमचीर धारण करून, ज्येष्ठ भ्रात्याच्या अनुयात्रेस सज्ज झाला।
Verse 29
ते वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः।।।।प्रविष्टास्स्म पुरादृष्टं वनं गम्भीरदर्शनम्।
अशा रीतीने आम्ही, दृढव्रती होऊन, राजाच्या आज्ञेचा मान राखत, पूर्वी कधी न पाहिलेल्या—गंभीर व भयावह भासणाऱ्या—वनात प्रवेश केला।
Verse 30
वसतो दण्डकारण्ये तस्याहममितौजसः।।।।रक्षसाऽपहृता भार्या रावणेन दुरात्मना।
तो अपरिमित पराक्रमी पुरुष दण्डकारण्यात वसत असताना, मी—त्याची भार्या—दुरात्मा राक्षस रावणाने अपहृत केली गेली।
Verse 31
द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः।।।।ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्तक्ष्यामि जीवितम्।
त्याने मला दोन महिन्यांचा जीवन-अनुग्रह दिला आहे; ते दोन महिने संपल्यावर मी मग प्राणत्याग करीन।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is ethical identification under risk: Hanumān must approach a vulnerable captive without increasing fear or enabling deception. He adopts विनीतवेष, offers respectful salutations, and uses careful questioning to confirm identity before proceeding with the mission’s message.
Reliable knowledge precedes decisive action: observation (tears, breath, embodied conduct) and coherent self-narration (lineage, events, vows) function as pramāṇa. The dialogue also frames dharma as lived truth—Rāma’s सत्यपराक्रम and Sītā’s steadfast commitment become the moral ground for hope and strategy.
Geographically, Janasthāna and Daṇḍakāraṇya anchor the abduction and exile backstory; the scene occurs in Laṅkā’s garden setting (Aśoka-vāṭikā, contextually). Culturally, allusions to Rohiṇī, Arundhatī, and divine classes (Rudras, Maruts, Vasus) supply a shared mythic taxonomy for identifying extraordinary beings.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.