Adhyaya 28
Multi-form Manifestations, Indra–Kāma Incarnations, Pravāha, and the Twofold Buddhi (Sense-Discipline and Exclusive Refuge in Viṣṇu)
कृष्ण–गरुड संवादात या अध्यायात बहुजन्म व बहुरूप ओळखी स्पष्ट केल्या आहेत—सतीचा पार्वतीरूपे पुनर्जन्म, वारुणीचे श्रीरूपे शेष/बलभद्राशी नाते—आणि एकच दिव्य सत्ता अवतारांसोबत राहण्यासाठी अनेक स्तरांनी प्रकट होऊ शकते हे सांगितले आहे. गरुड जांबवती इत्यादींतील ‘साम्य’ विचारतो; कृष्ण उत्तर देतात की उच्च देवव्याप्तीमुळे समानता भासते, तरी शक्तीमध्ये तारतम्य असते. पुढे सात इंद्ररूपे (अर्जुन/मंत्रद्युम्न, वाली/पुरंदर, गाधी, विकुक्षी, कुश इ.) व कामरूपे (प्रद्युम्न, सुदर्शन-संबंध, स्कंद, सनत्कुमार) यांचे निरूपण, अनिरुद्धाचे द्विविध स्वरूप व रतीचे द्वैतरूप वर्णन येते. नंतर प्रवाह/अतिवाह प्रसंग व सत्यशपथांनी विष्णूचे परत्व घोषित करून जीव, ईश्वर, प्रकृती व वास्तविक भेद यांची स्थापना केली जाते. शेवटी आचारभागात इंद्रिये (श्रवण-दर्शन) व आसक्तीचे विश्लेषण, मोहयुक्त ‘निष्फळ स्नान’ाची निंदा, आणि ‘दोन पत्नी’—बुद्धीचे दोन प्रकार: अंध कर्मकांड-सुपरस्टिशन विरुद्ध शुद्ध बुद्धी जी केवळ विष्णू-पूजा व विष्णू-शरण सांगते—असे सांगून पुढील प्रवाहकथा व योग्य/अयोग्य शरणाचे फल सूचित केले आहे।
Shlokas
Verse 1
नाम सप्तविंशो ऽध्यायः या पूर्वसर्गे दक्षपुत्री सती तु रुद्रस्य पत्नी दक्षयज्ञे स्वदेहम् / विसृज्य सा मेनकायां च जज्ञे धराधराद्धेमवतो वै सकाशात्
हा सत्ताविसावा अध्याय म्हणून प्रसिद्ध आहे. पूर्वसर्गी दक्षकन्या सती, रुद्रपत्नी, दक्षयज्ञात आपले देहत्याग करून, पर्वतधारक हिमवंताजवळ मेनकेच्या उदरी पुनर्जन्म पावली।
Verse 2
सा पार्वता रुद्रपत्नी खगेन्द्र या शेषपत्नी वारुणी नाम पूर्वा / सैवागता बलभद्रेण रन्तुं द्विरूपमास्थाय महापतिव्रता
हे खगेन्द्रा! तीच पार्वती रुद्रपत्नी आहे; आणि पूर्वी शेषाची पत्नी ‘वारुणी’ या नावानेही प्रसिद्ध होती. ती महापतिव्रता देवी द्विरूप धारण करून बलभद्रासह रमण्यासाठी आली।
Verse 3
श्रीरित्याख्या इन्दिरावेशयुक्ता तस्या द्वितीया प्रतिमा मेघरूपा / शेषण रूपेण यदा हि वीन्द्र तपश्चचार विष्णुना सार्धमेव
ती ‘श्री’ या नावाने प्रसिद्ध असून इन्दिरा (लक्ष्मी)च्या आवेशाने युक्त आहे. तिची दुसरी प्रतिमा मेघरूप आहे. आणि जेव्हा वीन्द्राने शेषरूप धारण करून तप केले, तेव्हा तो विष्णूसहच तपश्चर्या करीत होता।
Verse 4
तदैव देवी वारुणी शेषपत्नी तपश्च क्रे इन्दिराप्रीतये च / तदा प्रीता इन्दिरा सुप्रसन्ना उवाच तां वारुणीं शेषपत्नीम्
तेव्हाच शेषपत्नी देवी वारुणीने इन्दिरा (लक्ष्मी) प्रसन्न व्हावी म्हणून तप केले. तेव्हा अत्यंत प्रसन्न झालेल्या इन्दिराने शेषपत्नी वारुणीला असे म्हटले।
Verse 5
यदा रामो वैष्णवांशेन युक्तः संपत्स्यते भूतले रौहिणेयः / मय्यावेशात्संयुता त्वं तु भद्रे श्रीरित्याख्या वलभद्रस्य रन्तुम्
जेव्हा वैष्णव अंशाने युक्त रौहिणेय राम पृथ्वीवर अवतरेल, तेव्हा हे भद्रे! माझ्या आवेशाने संयुक्त तू ‘श्री’ या नावाने प्रकट होऊन बलभद्रासह रमशील।
Verse 6
संपत्स्यसे नात्र विचार्यमस्तीत्युक्त्वा सा वै प्रययौ विष्णुलोके / श्रीलक्ष्म्यंशाच्छ्रीरितीड्यां समाख्यां लब्ध्वा लोके शेषपत्नी बभूव
“तू निश्चयच ते प्राप्त करशील; येथे विचार करण्यास काहीच नाही,” असे म्हणत ती विष्णुलोकास गेली. श्रीलक्ष्मीचा अंश असल्याने तिला ‘श्री’ ही पूज्य संज्ञा मिळाली आणि लोकी ती शेषाची पत्नी झाली.
Verse 7
यदाहीशो विपुलामुद्धरेच्च तदा रामः श्रीभिदासंगमे च / करोति तोषत्सर्वदा वै रमायास्तस्याप्यावेशो व्यंस्त्रितमोनसंगम्
जेव्हा परमेश्वर विशाल भार (किंवा भूमी) उचलून उद्धरतात, तेव्हा रामही श्री-संबंधी पवित्र संगमस्थानी रमेला (लक्ष्मीला) सदैव संतोष देतो. त्याच्या आवेशमात्राने मनातील तमोगुणी गुंतागुंत विखुरली जाऊन नष्ट होते.
Verse 8
या रेवती रैवतस्यैव पुत्री सा वारुणी बलभद्रस्य पत्नी / सौपर्णनाम्नी बलपत्नी खगेन्द्र यास्तास्तिस्रः षड्विष्णोश्च स्त्रीभ्यः / द्विगुणाधमा रुद्रशेषादिकेभ्यो दशाधमा त्वं विजानीहि पौत्र
रैवताची कन्या रेवती, बलभद्राची पत्नी वारुणी, आणि बलाची पत्नी सौपर्णा—हे खगेन्द्र—या तिघी विष्णुसंबंधी सहा स्त्रियांमध्ये गणल्या जातात. हे पौत्रा, रुद्र, शेष इत्यादींच्या तुलनेत यांचे मान द्विगुण कमी आणि (दुसऱ्या मोजमापाने) दशगुण कमी असे जाण.
Verse 9
गरुड उवाच / रामेण रन्तुं सर्वदा वारुणी तु पुत्रीत्वमापे रेवतस्यैव सुभ्रूः / एवं त्रिरूपा वारुणी शेषपत्नी द्विरूपभूता पार्वती रुद्रपत्नी
गरुड म्हणाला—रामासह सदैव रमण्याची इच्छा धरून सुभ्रू वारुणीने रैवत राजाची कन्या होण्याचे रूप प्राप्त केले. अशा रीतीने वारुणी त्रिरूपा होऊन शेषाची पत्नी झाली; आणि पार्वती द्विरूपा होऊन रुद्राची पत्नी झाली.
Verse 10
नीचाया जांबवत्याश्च शेषसाम्यं च कुत्रचित् / श्रूयते च मया कृष्ण निमित्तं ब्रूहि मे प्रभो
हे कृष्ण, काही ठिकाणी मी ऐकले आहे की नीचा व जांबवती यांच्यात आणि (त्यांचे) शेषाशीही काही साम्य आहे. हे प्रभो, त्याचे कारण मला सांग.
Verse 11
उमायाश्च तथा रुद्रः सदा बहुगुणाधिकः / एवं त्वयोक्तं भगवन्निश्चयार्थं मम प्रभो
उमेच्या संदर्भात जसा रुद्र सदैव अनेक गुणांनी अधिक संपन्न आहे, तसेच आपण सांगितले आहे, हे भगवन्—माझ्या निश्चयासाठी, हे प्रभो।
Verse 12
रेवती श्रीयुता श्रीश्च शेषरूपा च वारुणी / सौपर्णि पार्वती चैव तिस्रः शेषाशतो वराः
रेवती, श्रीयुता आणि श्री; शेषरूपा आणि वारुणी; तसेच सौपर्णी व पार्वती—या तिघी प्रधान; उरलेल्या इतर शेकडो उत्तम आहेत।
Verse 13
इत्यपि श्रूयते कृष्ण कुत्रचिन्मधुसूदन / निमित्तं ब्रूहि मे कृष्ण तवशिष्याय सुव्रत
असेही ऐकिवात आहे, हे कृष्ण, हे मधुसूदन। हे कृष्ण, हे सुव्रत, आपल्या शिष्याला याचे कारण सांगा।
Verse 14
श्रीकृष्ण उवाच / विज्ञाय जांबवत्याश्च तदन्येषां खगाधिप / उत्तमानां च साम्यं तु उत्तमावेशतो भवेत्
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे खगाधिप, जांबवती व इतरांची स्थिती जाणून घे; उत्तमांमध्ये समता ही परम आवेशामुळे (दिव्य उपस्थितीने) होते।
Verse 15
अवराणां गुणस्यापि ह्युत्तमानामधीनता / अस्तीति द्योतनायैव शतांशाधिकमुच्यते
कनिष्ठांतील गुणसुद्धा श्रेष्ठांच्या अधीनच असतात; ही अधीनता दर्शविण्यासाठीच ‘शंभर आणि अधिक’ असे प्रमाण सांगितले आहे।
Verse 16
यथा मयोच्यते वीन्द्र तथा जानीहि नान्यथा / तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु काश्यपजोत्तम
हे खगश्रेष्ठ, मी जसे सांगितले तसेच नेमके जाण, अन्यथा नव्हे। यानंतर जे पुढे आहे ते मी सांगीन; ऐक, हे कश्यपपुत्रोत्तम।
Verse 17
चतुर्दशसु चेन्द्रेषु सप्तमो यः पुरन्दरः / वृत्रादीनां शरीरं तु पुरमित्युच्यते बुधैः
चौदा इंद्रांमध्ये सातवा ‘पुरंदर’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. वृत्रादींचे शरीर हेच, पंडितांच्या मते, ‘पुर’ (नगर/दुर्ग) असे म्हणतात.
Verse 18
तं दारयति वज्रेण यस्मात्तस्मात्पुरन्दरः / चतुर्दशसु चेन्द्रेषु मन्त्रद्युम्नस्तु षष्ठकः
तो वज्राने विदीर्ण करतो म्हणून तो ‘पुरंदर’ (दुर्गभेदक) म्हणवतो. आणि चौदा इंद्रांमध्ये सहावा ‘मंत्रद्युम्न’ आहे.
Verse 19
मन्त्रानष्ट महावीन्द्र देवो द्योतयते यतः / मन्त्रद्युम्नस्ततो लोके उभावप्येक एव तु
हे महेंद्र, मंत्र नष्ट न झाल्यास देव तेजाने प्रकटतो; म्हणून तो लोकी ‘मंत्रद्युम्न’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. खरे तर दोन्ही एकच आहेत.
Verse 20
मन्त्रद्युम्नावतारोभूत्कुन्तीपुत्रोर्जुनो भुवि / विष्णोर्वायोरनन्तस्य चेन्द्रस्य खगसत्तम
हे खगसत्तम, पृथ्वीवर कुंतीपुत्र अर्जुन हा मंत्रद्युम्नाचा अवतार होऊन जन्मला; तसेच त्याने विष्णू, वायू, अनंत आणि इंद्र यांच्या शक्तीही धारण केल्या.
Verse 21
पार्थश्चतुर्भिः संयुक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः / चतुर्थेपि च वायोश्च विशेषोस्ति सदार्जुन
हे पार्थ अर्जुना, जो चार घटकांनी संयुक्त होतो तोच इंद्र म्हणून कीर्तिला जातो. आणि चौथ्यातही वायूचे सदा एक विशेष महत्त्व आहे.
Verse 22
वालिर्नामा वानरस्तु पुरन्दर इति स्मृतः / चन्द्रवंशे समुत्पन्नो गाधिराजो विचक्षणः
‘वाली’ नावाचा वानरराज ‘पुरंदर’ म्हणून स्मरणात आहे. चंद्रवंशात विवेकी गाधिराज उत्पन्न झाला.
Verse 23
मन्त्रद्युम्नावतारः स विश्वामित्रपिता स्मृतः / वेदोक्तमन्त्रा गाः प्रोक्ता धिया संधारयेद्यतः
तो ‘मंत्रद्युम्न’ अवतार म्हणून स्मरणात असून विश्वामित्राचा पिता मानला जातो. वेदोक्त मंत्र व पवित्र गाथा यासाठी सांगितल्या जातात की बुद्धीने त्यांना दृढ धारण करावे.
Verse 24
अतो गाधिरिति प्रोक्तस्तदर्थं भूतले ह्यभूत् / इक्ष्वाकुपुत्रो वीन्द्र विकुक्षिरिति विश्रुतः
म्हणूनच तो ‘गाधि’ म्हणून ओळखला गेला आणि त्या अर्थानेच पृथ्वीवर प्रकट झाला. हे गरुडश्रेष्ठ, इक्ष्वाकूचा पुत्र ‘विकुक्षि’ या नावाने विख्यात झाला.
Verse 25
स एवेन्द्रावतारोभूद्धरिसेवार्थमेव च / विशेषेण हरिं कुक्षौ विज्ञानाच्च हरिः सदा
तो इंद्राचा अवतारच झाला, केवळ हरिसेवेसाठी. विशेषतः गर्भातच अंतर्यामी हरिला जाणून, तो ज्ञानाने सदा हरित स्थिर राहतो.
Verse 26
अतो विकुक्षिनामासौ भूलोके विश्रुतः सदा / रामपुत्रः कुशः प्रोक्त इन्द्र एव प्रकीर्तितः
म्हणून तो ‘विकुक्षि’ या नावाने भूतलावर सदैव प्रसिद्ध झाला. तसेच रामपुत्र कुश हा इंद्रच आहे असे घोषित केले आहे.
Verse 27
वाल्मीकिऋषिणा यस्मात्कुशेनैव विनिर्मितः / अतः कुश इति प्रोक्तो जानकीनन्दनः प्रभुः
महर्षी वाल्मीकींनी केवळ कुश-तृणानेच त्याची निर्मिती केली म्हणून जानकीनंदन तो प्रभुस्वरूप राजकुमार ‘कुश’ म्हणून ओळखला गेला.
Verse 28
इन्द्रद्युम्नः पुरेद्रस्तु गाधी वाली तथार्जुनः / विकुक्षिः कुश एवैते सप्त चेन्द्राः प्रकीर्तिताः
इंद्रद्युम्न, पुरेद्र, गाधी, वाली आणि अर्जुन, तसेच विकुक्षि व कुश—हे सर्व सात ‘इंद्र’ म्हणून प्रकीर्तित आहेत.
Verse 29
यः कृष्णपुत्त्रः प्रद्युम्नः काम एव प्रकीर्तितः / प्रकृष्टप्रकाशरूपत्वात्प्रद्युम्न इति नामवान्
कृष्णपुत्र प्रद्युम्न हा कामदेवच म्हणून प्रकीर्तित आहे. त्याच्या स्वरूपातील अत्युत्कृष्ट प्रकाशामुळे त्याचे नाव ‘प्रद्युम्न’ झाले.
Verse 30
या रामभ्राता भरतः काम एवाभवद्भुवि / रामाज्ञां भरते यस्मात्तस्माद्भरतनामकः
रामाचा भाऊ भरत भूतलावर जणू कामदेवस्वरूप (प्रेम-भक्तीची मूर्ती) झाला. आणि त्याने रामाची आज्ञा वहन केली म्हणून तो ‘भरत’ नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 31
चक्राभिमानि कामस्तु सुदर्शन इति स्मृतः / ब्रह्मैव कृष्णपुत्रस्तु सांबो जाम्बवतीसुतः
चक्राचा अधिष्ठाता काम ‘सुदर्शन’ म्हणून स्मरणात आहे. आणि ब्रह्मदेव स्वतः कृष्णपुत्र सांब—जांबवतीचा सुत—असे सांगितले आहे.
Verse 32
कामावतारो विज्ञेयः संदेहो नात्र विद्यते / यो रुद्रपुत्रः स्कन्दस्तु काम एव प्रकीर्तितः
हा कामाचा अवतार आहे असे जाणावे; येथे संशय नाही. रुद्रपुत्र स्कंद हाच काम म्हणून कीर्तित आहे.
Verse 33
रिपूनास्कं दते नित्यमतः स्कन्द इति स्मृतः / यो वा सनत्कुमारस्तु ब्रह्मपुत्रः खगाधिप / कामावतारो विज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा
जो नित्य शत्रूंवर धावून जाऊन त्यांचा नाश करतो, म्हणून तो ‘स्कंद’ म्हणून स्मरणात आहे. आणि हे खगाधिप! ब्रह्मपुत्र सनत्कुमार हाही कामाचा अवतार जाणावा; येथे विचार नको.
Verse 34
सुदर्शनश्च परमः प्रद्युम्नः सांब एव च / सनत्कुमारः सांबश्चषडेते कामरूपकाः
सुदर्शन, परम, प्रद्युम्न आणि सांब; तसेच सनत्कुमार आणि सांब—हे सहा ‘कामरूपक’ (इच्छेनुसार रूप धारण करणारे) म्हणतात.
Verse 35
ततश्च इन्द्रकामावप्युमादिभ्यो दशावरौ / तयोर्मध्ये तु गरुड काम इन्द्राधमः स्मृतः
त्यानंतर, हे गरुड! ‘इंद्र’ आणि ‘काम’ अशी इच्छाही उमा इत्यादींपेक्षा दहा पायऱ्या खाली सांगितली आहे. त्या दोघांत ‘काम’ हा इंद्रापेक्षा अधिक अधम म्हणून स्मृत आहे.
Verse 36
प्राणस्त्वहङ्कार एव अहङ्कारकसंज्ञकः / गरुत्मदंशो विज्ञेयः कामेन्द्राभ्यां दशाधमः
प्राण हाच अहंकार असून त्यास ‘अहंकारक’ असे म्हणतात. तो गरुडाचा अंश समजावा; आणि दहांमध्ये हा अधम असल्याने काम व इंद्रियाधिपती यांच्या अधीन असतो.
Verse 37
तदनन्तरजान्वक्ष्ये शृणु वीन्द्र समाहितः / श्रवणान्मोक्षमाप्नोति महापापाद्विमुच्यते
आता पुढील विषय सांगतो—हे पक्षिराज गरुड, एकाग्र होऊन ऐक. हे ऐकण्यामात्राने मोक्ष प्राप्त होतो आणि महापापांपासूनही मुक्ती मिळते.
Verse 38
कामपुत्रोनिरुद्धो ऽपि हरेरन्यः प्रकीर्तितः / स एवाभूद्धरेः सेवां कर्तुं रामानुजो भुवि
कामपुत्र प्रद्युम्नाचा पुत्र अनिरुद्ध हाही हरिचाच दुसरा अवतार म्हणून कीर्तित आहे. तोच पृथ्वीवर रामाचा अनुज होऊन हरिची सेवा करण्यासाठी प्रकट झाला.
Verse 39
शत्रुघ्न इति विख्यातः शत्रून्सूदयते यतः / अनिरुद्धः कृष्णपुत्रो प्रद्युम्नाद्यो ऽजनिष्ट ह
तो ‘शत्रुघ्न’ म्हणून विख्यात आहे, कारण तो शत्रूंचा संहार करतो. आणि अनिरुद्ध—कृष्णपुत्र—प्रद्युम्न इत्यादींमध्ये अग्रगण्य म्हणूनच जन्मला.
Verse 40
संकर्षणादिरूपैस्तु त्रिभिराविष्ट एव सः / एवं द्विरूपो विज्ञेयो ह्यनिरुद्धो महामतिः
तो संकर्षण इत्यादी तीन रूपांनी व्यापलेलाच आहे. म्हणून महामती अनिरुद्ध हा द्विरूप (दोन स्वरूपांचा) आहे असे जाणावे.
Verse 41
कामभार्या रतिर्या तु द्विरूपा संप्रकीर्तिता / रुग्मपुत्री रुग्मवती कामभार्या प्रकीर्तिता
कामदेवाची पत्नी रती हिला द्विरूपा असे सांगितले आहे. ती रुग्माची कन्या व ‘रुग्मवती’ म्हणूनही प्रसिद्ध—अशी ती कामभार्या म्हणून कीर्तित आहे.
Verse 42
अतिप्रकाशयुक्तत्वात्तस्माद्रुग्मवती स्मृता / दुर्योधनस्य या पुत्री लक्षणा सा रतिः स्मृता
अतिशय प्रकाश-तेजाने युक्त असल्यामुळे ती ‘रुग्मवती’ म्हणून स्मरणात आहे. तसेच दुर्योधनाची ‘लक्षणा’ नावाची कन्या हिचाही रती म्हणून स्मरण होतो.
Verse 43
काष्ठा सांबस्य भार्या सा लक्षणं संयुनक्त्यतः / लक्षणाभिधयाभूमौ दुष्ट वीर्योद्भवा ह्यपि
सांबाची पत्नी काष्ठा हिने तेव्हा लक्षणेशी संयोग केला. ‘लक्षणाभिधा-भूमी’ नावाच्या स्थानी दूषित वीर्यापासून एक सत्त्व उत्पन्न झाले.
Verse 44
एवं द्विरूपा विज्ञेया कामभार्या रतिः स्मृता / स्वायंभुवो ब्रह्मपुत्रो मनुस्त्वाद्यो गुरौ समः / राजधर्मेण विष्णोश्च जातः प्रीणयितुं हरेः
अशा रीतीने कामदेवाची पत्नी रती हिला द्विरूपा असे जाणावे. ब्रह्मपुत्र आद्य मनु—स्वायंभुव मनु—गुरूसमान होते; आणि राजधर्माने हरि प्रसन्न व्हावा म्हणून ते विष्णूच्या अंशरूपाने जन्मले.
Verse 45
बृहस्पतिर्देवागुरुर्महात्मा तस्यावतारास्त्रय आसन् खगेन्द्र / रामावतारे भरताख्यो बभूव ह्यंभोजजावेशयुतो बृहस्पतिः
हे खगेन्द्र! देवगुरु महात्मा बृहस्पतीचे तीन अवतार झाले. रामावतारात तो ‘भरत’ या नावाने प्रकट झाला; आणि कमलज ब्रह्माच्या आवेशाने युक्त असा बृहस्पतीच तो होता.
Verse 46
देवावतारान्वानरांस्तारयित्वा श्रीरामदिव्याऽचरितान्यवादीत् / अतो ह्यसौ नारनामा बभूव ह्यङ्गत्वमाप्तुं रामदेवस्य भूम्याम्
वानरांमध्ये असलेल्या दिव्य अवतारांचे उद्धार करून त्याने श्रीरामाची दिव्य चरित्रे सांगितली. म्हणून तो ‘नार’ या नावाने प्रसिद्ध झाला, पृथ्वीवर रामदेवाचे अंगत्व प्राप्त करण्यासाठी।
Verse 47
कृष्णावतारे द्रोणनामा बभूव अंभोजजावेशयुतो बृहस्यपतिः / यस्माद्दोणात्संभभूव गुरुश्च तस्मादसौ द्रोणसंज्ञो बभूव
कृष्णावतारकाळी अंभोजजाच्या आवेशाने युक्त बृहस्पती ‘द्रोण’ या नावाने प्रसिद्ध झाला. आणि गुरुचा जन्म द्रोण (पात्र) मधून झाला म्हणून तो द्रोण म्हणून ओळखला गेला।
Verse 48
भूभारभूताद्युद्धृतौ ह्यङ्गभूतो विष्णोः सेवां कर्तुमेवास भूमौ / बृहस्पतिः पवनावेशपुक्ता स उद्धवश्चेत्यमिधानमाप
पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी तो विष्णूचा अंग-भाव होऊन भूमीवर केवळ त्यांची सेवा करीत राहिला. पवनाच्या आवेशाने युक्त तोच बृहस्पती ‘उद्धव’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।
Verse 49
यस्मादुत्कृष्टो हरिरत्र सम्यगतो ह्यसौ बुधवन्नाम चाप / सखा ह्यभूत्कृष्णदेवस्य नित्यं महामतिः सर्वलोकेषु पुज्वः
येथे हरि सम्यक् रीतीने परम उत्कृष्ट होऊन प्रकट झाला म्हणून तो ‘बुधवान्’ या नावानेही प्रसिद्ध आहे. तो सदैव कृष्णदेवाचा सखा होता—महामती व सर्व लोकांत पूज्य।
Verse 50
दक्षिणाङ्गुष्ठजो दक्षो ब्रह्मपुत्रो महामतिः / कन्यां सृष्ट्वा हरेः प्रीणन्नास भूमा प्रजापतिः / पुत्रानुदपादयद्दक्षस्त्वतो दक्ष इति स्मृतः
उजव्या अंगठ्यातून उत्पन्न झालेला दक्ष, ब्रह्माचा महामती पुत्र, कन्या निर्माण करून व हरिला प्रसन्न करून भूमीवर प्रजापती झाला. त्याने पुत्र उत्पन्न केले, म्हणून तो ‘दक्ष’ (समर्थ) म्हणून स्मरणात आहे।
Verse 51
शचीं भर्यां देवराजस्य विद्धि तस्या ह्यवतारं शृणु सम्यक् खगेन्द्र / रामावतारे नाम तारा बभूव सा वालिपत्नी शचीसजका च
शची ही देवराज इंद्राची पत्नी आहे, असे जाण. हे खगेन्द्र गरुडा, तिचा अवतार नीट ऐक—रामावतारात ती ‘तारा’ नावाने वानरराज वालीची पत्नी झाली, शची-संबंधातून उत्पन्नही झाली.
Verse 52
रामान्मृते वालिसंज्ञे पतौ हि सुग्रीवसंगं सा चकाराथ तारा / अतो नागात्स्वर्गलोकं च तारा क्व वा यायादन्तरिक्षे न पापा
रामाने ‘वाली’ नावाच्या पतीचा वध केल्यावर ताऱ्याने सुग्रीवाशी संग केला. म्हणून तारा स्वर्गलोकास गेली; जी निष्पाप आहे ती अंतरिक्षात भटकत कशी राहील?
Verse 53
कृष्णावतारे सैव तारा च वीन्द्र बभूव भूमौ विजयस्य पत्नी / पिशङ्गदेति ह्यभिधा स्याच्च तस्याः सामीप्यमस्यास्त्वजुंनवेव चासीत्
कृष्णावतारकाळी तीच तारा पृथ्वीवर विजयाची पत्नी झाली. तिचे ‘पिशंगदा’ असेही नाव प्रसिद्ध होते; आणि अर्जुनाशीही तिचे निकट सान्निध्य होते.
Verse 54
उत्पादयित्वा बभ्रुवाहं च पुत्रं तस्यां त्यक्त्वा ह्यर्जुनो वै महात्मा / अतश्चोभे वारचित्राङ्गदे च शचीरूपे नात्र विवार्यमस्ति
तिच्यात ‘बभ्रुवाहन’ नावाचा पुत्र उत्पन्न करून महात्मा अर्जुन तेथून निघून गेला. म्हणून ‘वारा’ आणि ‘चित्रांगदा’ या दोघींनाही शचीचेच रूप समजावे; यात शंका नाही.
Verse 55
पुलोमजा मन्त्रद्युम्नस्य भार्या या काशिका गाधिराजस्य भार्या / विकुक्षिभार्या सुमतिश्चेति संज्ञा कुशस्य पत्नी कान्तिमतीति संज्ञा
पुलोमजा ही मंत्रद्युम्नाची पत्नी होती; काशिका ही राजा गाधीची पत्नी होती. विकुक्षीची पत्नी ‘सुमती’ म्हणून ओळखली जाई; आणि कुशाची पत्नी ‘कान्तिमती’ या नावाने प्रसिद्ध होती.
Verse 56
एता हि सप्त ह्यवराश्च शच्या जानीहि वै नास्ति विचारणात्र / शची रतिश्चानिरुद्धो मनुर्दक्षो बृहस्पतिः / षडन्योन्यसमाः प्रोक्ता अहङ्काराद्दशाधमाः
हे सात अधम आहेत, असे जाण; येथे पुढील विचारास अवकाश नाही. शची, रती, अनिरुद्ध, मनु, दक्ष आणि बृहस्पती—हे सहा परस्पर सम मानले आहेत. अहंकारापासून दहा नीच वर्ग उत्पन्न होतात.
Verse 57
स वायुषु महानद्य स वै कोणाधिपस्तथा
तो वायूंमध्ये महानदीसारखा प्रवहतो, आणि तोच दिशांचा अधिपतीही मानला आहे.
Verse 58
नासिकासु स एवोक्तो भौतिकस्तुल्य एव च / अतिवाहः स एवोक्तः यतो गम्यो मुमुक्षुभिः
तोच मार्ग नासिकांमध्ये सांगितला आहे आणि तो भौतिक मार्गास तुल्यही मानला आहे. तोच ‘अतिवाह’ म्हणून प्रसिद्ध आहे, ज्याद्वारे मोक्षेच्छुक पुढे जातात.
Verse 59
दक्षादिभ्यः पञ्चगुणादधमः संप्रकीर्तितः / गरुड उवाच / प्रवहश्चेति संज्ञां स किमर्थं प्राप तद्वद
दक्ष आदींच्या तुलनेत तो पाचगुणांनी अधम म्हणून कीर्तित आहे. गरुड म्हणाला—त्याला ‘प्रवह’ ही संज्ञा कशासाठी प्राप्त झाली? ते मला सांगा.
Verse 60
अर्थः कश्चास्ति तन्नाम्नः प्रतीतस्तं वदस्व मे / गरुडेनैवमुक्तस्तु भगवान्देवकीसुतः / उवाच परमप्रीतः संस्तूय गरुडं हरिः
त्या नावाचा काही अभिप्रेत अर्थ असेल तर तो मला सांगा. गरुडाने असे म्हटल्यावर भगवान देवकीसुत हरि अत्यंत प्रसन्न झाले; गरुडाची स्तुती करून ते बोलले.
Verse 61
कृष्ण उवाच / प्रहर्षेण हरेस्तुल्यान्सर्वदा वहते यतः / अतः प्रवहनामासौ कीर्तितः पक्षिसत्तम
श्रीकृष्ण म्हणाले—जो हर्षाने सदैव हरिसमान जनांना वहन करतो, म्हणून तो पक्षिश्रेष्ठ ‘प्रवह’ या नावाने कीर्तित आहे।
Verse 62
सर्वोत्तमो विष्णुरेवास्ति नाम्ना ब्रह्मादयस्तदधीनाः सदापि / मयोक्तमेतत्तु सत्यं न मिथ्या गृह्णामि हस्तेनोरगं कोपयुक्तम्
नावाने विष्णूच सर्वोत्तम आहे; ब्रह्मा इत्यादी देवही सदैव त्याच्यावर अवलंबून आहेत। मी जे सांगितले ते सत्य, असत्य नाही। क्रोधयुक्त सर्पाला मी हाताने धरतो।
Verse 63
सर्वं नु सत्यं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतुह्यहीन्द्रः / एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः
“हे सर्व सत्य आहे; आणि जर ते मिथ्या ठरले, तर तो नागराज मला दंश करो!” असे म्हणत त्याने क्रोधयुक्त सर्पाला पकडले; तरीही त्या उरगाने दंश केला नाही।
Verse 64
एतस्य संधारणादेव वीन्द्र स वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम् / यो वा लोके विष्णुमूर्तिं विहाय दैत्यस्वरूपा रेणुकाद्याः कुदेवाः
हे इंद्रश्रेष्ठा! याचे धारण केल्यामुळेच वायुपुत्राला ‘प्रवह’ ही संज्ञा मिळाली. पण जो या लोकी विष्णुमूर्ती सोडून रेणुका इत्यादी दैत्यस्वभाव कुदेवांची उपासना करतो, तो भ्रमात पडतो।
Verse 65
तेषां तथा मत्पितॄणां च पूजा व्यर्था सत्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः
त्यांची—आणि माझ्या पितरांचीही—पूजा व्यर्थ ठरेल; मी सत्यच सत्य बोलतो. हे सर्व मिथ्या ठरले तर तो नागराज मला दंश करो।
Verse 66
पित्र्यं नयामि प्रविहायैव ये तु पित्रुद्देशात्केवलं यः करोति / स पापात्मा नरकान्वै प्रयातीत्येतद्वाक्यं सत्यमेतद्ब्रवीमि
मी त्याला पितृलोकास नेत नाही. जो कर्तव्य सोडून केवळ ‘पितरांच्या नावाने’ नाममात्र विधी करतो, तो पापात्मा निश्चयच नरकांना जातो—हे वचन सत्य आहे, असे मी सांगतो.
Verse 67
न श्रीः स्वतन्त्रा नापि विधिः स्वतन्त्रो न वायुदेवो नापि शिवः स्वतन्त्रः / तदन्ये नो गौरिपुलोम जाद्याः किं वक्तव्यं नात्र लोके स्वतन्त्रः
श्री (लक्ष्मी) स्वतंत्र नाही, विधी (ब्रह्मा)ही स्वतंत्र नाही; वायुदेव स्वतंत्र नाहीत, शिवही स्वतंत्र नाही. मग गौरी, पुलोमजा इत्यादी इतरांविषयी काय सांगावे? या लोकी कोणीही खरेच स्वतंत्र नाही.
Verse 68
ब्रवीमि सत्यं पुरुषो विष्णुरेव सत्यं सत्य भुजमुद्धृत्य सत्यम् / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्र
मी सत्य सांगतो—परम पुरुष विष्णूच आहेत. सत्य, सत्य—सत्यधारक भुजा उंचावून मी हे म्हणतो. हे सर्व जर मिथ्या ठरेल, तर तो नागराज मला दंश करो.
Verse 69
जीवश्च सत्यः परमात्मा च सत्यस्तयोर्भेदः सत्ये ए तत्सदापि / जडश्चसत्यो जीवजडयोश्च भेदो भेदः सत्यः किं च जडैशयोर्भिदा
जीव सत्य आहे आणि परमात्माही सत्य आहेत; त्यांचा भेदही सत्य आहे—तो सदैव आहे. जडही सत्य आहे; जीव व जड यांचा भेदही सत्य आहे. भेदच सत्य आहे—मग जड आणि ईश्वर यांच्यातील ‘भेद’ याबद्दल आणखी काय?
Verse 70
भेदः सत्यः सर्वजीवेषु नित्यं सत्या जडानां च भेदा सदापि / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ दशतु मां ह्यहीन्द्रः
सर्व जीवांमध्ये भेद सत्य व नित्य आहे; आणि जडांच्या भेदही सदैव सत्य आहेत. हे सर्व जर मिथ्या ठरेल, तर तो नागराज मला दंश करो.
Verse 71
एवं ब्रुवन्नुरगं कोपयुक्तं समग्रहीन्नादशत्सोप्युरङ्गः / एतस्य संधारणादेववीद्रे सा वायुपुत्रः प्रवहेत्याप संज्ञाम्
असे बोलून त्याने क्रोधाने भरलेल्या नागाला घट्ट पकडले; आणि तो उरगही गर्जला. हे विद्वन्, त्याला धारण केल्यामुळेच वायुपुत्र ‘प्रवाह’ या नावाने प्रसिद्ध झाला.
Verse 72
द्वयं स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं त्वं स्वीकुरुष्व द्वयमेव नित्यम् / स्नानादिकं च प्रकरोति नित्यं पापी स आत्मा नैव मोक्षं प्रयाति
प्रथम द्वय-स्वरूप नीट जाणून घे, मग त्या द्विविध आचरणास सदैव स्वीकार. पापी आत्मा नित्य स्नानादि कर्मे करीत असला तरी तो मोक्षास प्राप्त होत नाही.
Verse 73
तस्माद्द्वयं प्रविचार्यैव नित्यं सुखी भवेन्नात्र विचार्यमस्ति / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः
म्हणून त्या दोन्ही गोष्टींचा नित्य विचार करून मनुष्य सुखी राहो—येथे अधिक विचार करण्यास काही नाही. हे सर्व जर मिथ्या असेल, तर तो नागराज मला खरोखर दंश करो.
Verse 74
गरुड उवाच / किं तद्द्वयं देवदेवेश किं वा तत्कारणं कीदृशं मे वदस्व / द्वयोस्त्यागं कीदृशं मे वदस्व त्यागात्सुखं कीदृशं मे वदस्व
गरुड म्हणाला—हे देवदेवेश! ते ‘द्वय’ काय आहे? आणि त्याचे कारण काय? मला स्पष्ट सांगावे. त्या दोघांचा त्याग कसा आहे ते सांगावे; आणि त्यागातून जे सुख मिळते ते कसे आहे तेही सांगावे.
Verse 75
श्रीकृष्ण उवाच / द्वयं चाहुस्त्विन्द्रिये द्वे बलिष्ठे देहे ह्यस्मिञ् श्रोत्रनेत्रे सुसृष्टे / अवान्तरे श्रोत्रनेत्रे खगेन्द्र द्वयं चाहुस्तत्स्वरूपं च वक्ष्ये
श्रीकृष्ण म्हणाला—या देहात दोन इंद्रिय-शक्ती सर्वाधिक बलवान मानल्या जातात—श्रवण व दर्शन, म्हणजेच कान व डोळे, सुबक रचलेले. हे खगेन्द्र, या दोघांतही आणखी एक अंतर्गत द्वैत सांगितले जाते; त्याचे स्वरूपही मी सांगीन.
Verse 76
श्रोत्रस्वभावो लोक वार्ताश्रुतौ च ह्यतीव मोदस्त्वादरास्वादनेन / हरेर्वार्ताश्रवणे दुः खजालं श्रोत्रस्वभावो जडता दमश्च
कानांचा स्वभाव असा की तो लोकवार्ता ऐकून फार आनंद मानतो व आवडीने तिचा रस घेतो. पण हरिकथा ऐकताना त्याला दुःखाचे जाळेच भासते; हाच कानांचा स्वभाव—जडत्व आणि संयमाची गरज.
Verse 77
नेत्रस्वभावो दर्शने स्त्रीनराणां ह्यत्यादरान्नास्ति निद्रादिकं च / हरेर्भक्तानां दर्शने दुः खरूपो विष्णोः पूजादर्शने दुः खजालम्
डोळ्यांचा स्वभाव स्त्री-पुरुषांचे दर्शन घेण्याकडे ओढला जाणे; अति आसक्तीने झोप वगैरेही हरपते. पण हरिभक्तांसाठी तसे पाहणे दुःखरूप ठरते; आणि विष्णूच्या पूजेचे दर्शन घेतल्याने दुःखाचे सारे जाळे तुटते.
Verse 78
तयोः स्वरूपं प्रविदित्वैव पूर्वं पुनः पुनः स्वीकरोत्येव मूढः / शिश्रं मौर्ख्याच्चैव कुत्रापि योनौ प्रवेशयेत्सर्वदा ह्यादरेण
त्या विषयांचे खरे स्वरूप आधी जाणूनही मूढ मनुष्य त्यांनाच पुन्हा पुन्हा स्वीकारतो. आणि केवळ मूर्खपणामुळे, सदैव आसक्तीने, तो आपले जननेंद्रिय कुठल्यातरी योनीत घालीत राहतो.
Verse 79
भयं च लज्जा नैव चास्ते वधूनां तथा नृणां वनितानां यतीनाम् / स्वसारं ते ह्यविदित्वा दिनेपि सुवाम यज्ञेन स्वाभावश्च वीन्द्र
वधू, पुरुष, स्त्रिया आणि यती यांच्यातही भय व लज्जा टिकत नाही. स्वतःचा सार (स्वभाव) न ओळखता, दिवसाढवळ्याही ते फलयुक्त यज्ञ—कर्मफळांच्या मागे धावतात; हे राजश्रेष्ठा, हाच त्यांचा जन्मजात स्वभाव आहे.
Verse 80
रसास्वभावो भक्षणे सर्वदापि ह्यनर्पितस्यान्नभक्ष्यस्य विष्णोः / तथो पहारस्य च तत्स्वभावः अभक्ष्याणां भक्षणे तत्स्वभावः
रसनेचा स्वभाव नेहमीच भक्षणाकडे प्रवृत्त होणे; पण विष्णुभक्तासाठी जे अर्पण केलेले नाही ते अन्न भक्षणीय नाही. तसेच न दिलेले घेण्याचा स्वभाव म्हणजे अभक्ष्याचे भक्षण करणे—हाच त्याचा अंतर्निहित स्वभाव आहे.
Verse 81
अलेह्यलेहस्य च तत्स्वभावः पातुं त्वपेयस्य च तत्स्वभावः / द्वयोः स्वरूपं च विहाय मूढः पुनः पुनः स्वीकरोत्येव नित्यम्
जे चाटण्यायोग्य आहे त्याचे न चाटणे हाच त्याचा स्वभाव; आणि जे पिण्यायोग्य नाही त्याचे न पिणे हाच त्याचा स्वभाव. तरीही दोन्हींचे खरे स्वरूप न ओळखता, मोहग्रस्त मनुष्य तेच पुन्हा पुन्हा नित्य स्वीकारतो.
Verse 82
तस्य स्नानं व्यर्थमाहुश्च यस्मात्तस्मात्त्याज्यं न द्वयोः कार्यमेव / अभिप्रायं ह्येतमेवं खगेन्द्र जानीहि त्वं प्रहस्यैव नित्यम्
कारण ते म्हणतात की त्याचे स्नान व्यर्थ आहे; म्हणून तेही टाकून द्यावे—दोन्ही करण्याची गरज नाही. हे खगेन्द्रा, हाच अभिप्राय असा समजून घे आणि नित्य सौम्य हास्याने जाणून ठेव.
Verse 83
भार्याद्वयं ह्यविदित्वा स्वरूपं स्वीकृत्य चैकां प्रविहायैव चैकाम् / स्नानादिकं कुरुते मूढबूद्धिः व्यर्थं चाहुर्मोक्षभोगौ च नैव / एतत्सर्वं यदि मिथ्या भवेत्तु तदा त्वसौ मां दशतु ह्यहीन्द्रः
‘दोन पत्नी’ यांचे स्वरूप न जाणता मूढबुद्धी मनुष्य एकीला स्वीकारतो आणि एकीला सोडतो. त्या भ्रमात तो स्नानादि कर्मे करतो; म्हणून ते व्यर्थ म्हणतात—त्यातून ना मोक्ष, ना भोग. हे सर्व खोटे ठरले तर तो नागराज मला दंश करो.
Verse 84
गरुड उवाच / भार्याद्वयं किं वद त्वं ममापि तयोः स्वरूपं किं वद त्वं मुरारे / तयोर्मध्ये ग्राह्यभार्यां वद त्वमग्राह्यभार्यां चापि सम्यग्वद त्वम्
गरुड म्हणाला—हे मुरारे, ‘दोन पत्नी’ म्हणजे काय ते मला सांग; आणि त्यांचे स्वरूपही सांग. त्यांच्यात कोणती पत्नी ग्राह्य आहे व कोणती अग्राह्य आहे, तेही स्पष्टपणे सांग.
Verse 85
श्रीकृष्ण उवाच / बुद्धिः पत्नी सा द्विरूपा खगेन्द्र दुष्टा चैका त्वपरा सुष्ठुरूपा / तयोर्मध्ये दुष्टरूपा कनिष्ठा ज्येष्ठा तु या सुष्ठुबुद्धिस्वरूपा
श्रीकृष्ण म्हणाला—हे खगेन्द्रा, ‘बुद्धी’ हीच पत्नी म्हणून सांगितली आहे; तिची दोन रूपे आहेत—एक दुष्ट आणि दुसरी अत्यंत शुद्ध व सुंदर. त्यांत दुष्ट रूप कनिष्ठ, आणि सुष्ठ बुद्धीचे स्वरूप असलेली ज्येष्ठ आहे.
Verse 86
कनिष्ठया नष्टतां याति जीवः सुतिष्ठन्त्या याति योग्यां प्रतिष्ठाम् / कनिष्ठायाः शृणु वक्ष्ये स्वरूपं श्रुत्वा तस्यास्त्यागबुद्धिं कुरुष्व
कनिष्ठ अवस्थेमुळे जीवाचा नाश होतो; पण सुदृढ व स्थिर अवस्थेमुळे तो योग्य व न्याय्य प्रतिष्ठा प्राप्त करतो। आता कनिष्ठेचे स्वरूप ऐक—मी सांगतो; ते ऐकून तिचा त्याग करण्याचा निश्चय कर।
Verse 87
जीवं यं वै प्रेरयन्ती कनिष्ठा काम्यं धर्मं कुरुते सर्वदापि / क्व ब्राह्मणाः क्व च विष्णुर्महात्मा क्व वै कथा क्व च यज्ञाः क्वगावः
कनिष्ठ प्रेरणेने चालविला गेलेला जीव सदैव काम्य धर्मच करीत राहतो। मग खरे ब्राह्मण कुठे? महात्मा विष्णू कुठे? पवित्र कथा कुठे? यज्ञ कुठे—आणि गायी कुठे?
Verse 88
क्व चाश्वत्थः क्व च स्नानं क्व शौचमेतत्सर्वं नाम नाशं करोति / मूढं पतिं रेणुकां पूजयस्व मायादेव्या दीपदानं कुरुष्व
“इथे अश्वत्थाचा काय संबंध? स्नानाचे काय, शौचाचे काय? हे सर्व तर नावच नष्ट करते,” असे म्हणतात। हे मूढ पती, रेणुकेची पूजा कर आणि मायादेवीला दीपदान कर।
Verse 89
सुभैरवादीन् भज मूढ त्वमन्ध हारिद्रचूर्णन्धारयेः सर्वदापि / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं भजस्व भक्त्या सूत्रं गलबन्धं कुरुष्व
“अरे मूढ अंधा! सुभैरव आदींचे भजन कर; हरिद्राचूर्ण सदैव धारण कर. ज्येष्ठाष्टमीला भक्तीने ज्येष्ठदेवीची पूजा कर आणि गळ्यात रक्षासूत्र बांध.”
Verse 90
मरिगन्धाष्टम्यां मरिगन्धं भजस्व तथा सूत्रं स्वगले धारयस्व / दीपस्तंभं सुदिने पूजयस्व तत्सूत्रमेव स्वगले धारयस्व
मरिगंधाष्टमीला मरिगंध-व्रताचे भजन कर आणि तसेच गळ्यात सूत्र धारण कर. शुभ दिवशी दीपस्तंभाची पूजा कर; आणि तेच सूत्र निश्चयाने गळ्यात धारण कर.
Verse 91
महालक्ष्मीं चाद्यलक्ष्मीं च सम्यक् पूजां कुरु त्वं हि भक्त्याथ जीव / लक्ष्मीसूत्रं स्वागले धारयस्व महालक्ष्मीवान् भवसीत्युत्तरत्र
महालक्ष्मी व आद्यलक्ष्मी यांची विधिपूर्वक भक्तीने पूजा कर; मग समृद्धीने जीवन जग. आपल्या गळ्यात लक्ष्मी-सूत्र धारण कर; पुढे तू महालक्ष्मीसम्पन्न होशील.
Verse 92
विहाय मौञ्जीदिवसे भाग्यकामः सुगुग्गुलान्धारयस्वातिभक्त्या / सुवासिनीः पूजयस्वाशु भक्त्या गन्धैः पुष्पैर्धूपदीपैः प्रतोष्य
मौञ्जीच्या दिवशी वगळता, भाग्य इच्छिणाऱ्याने अतिभक्तीने उत्तम गुग्गुळ धारण करावा. मग त्वरित भक्तीने सुवासिनींची पूजा करावी व सुगंध, पुष्प, धूप व दीप यांनी त्यांना संतुष्ट करावे.
Verse 93
वरार्तिक्यं कांस्यपात्रे निधाय कुर्वार्तिक्यं देवतादेवतानाम् / पिचुमन्दपत्राणि वितत्य भूमौ नमस्व त्वं क्षम्यतां चेति चोक्त्वा
शुभ आरतीची सामग्री कांस्यपात्रात ठेवून देवता व दिव्यगणांची आरती करावी. नंतर भूमीवर पिचुमंद (कडुनिंब) पाने पसरून नमस्कार करून म्हणावे—“नमस्कार; क्षमा असो.”
Verse 94
महादेवीं पूजयस्वाद्य भक्त्या सद्वैष्णवानां मा ददस्वाप्यथान्नम् / सद्वैष्णवानां यदि वान्नं ददासि भाग्यं च ते पश्यतो नाशमेति
आज भक्तीने महादेवीची पूजा कर; कपटी, खोट्या तथाकथित वैष्णवांना अन्न देऊ नकोस. जर अशा बनावट वैष्णवांना अन्न दिलेस तर तुझे भाग्य डोळ्यादेखत नष्ट होते.
Verse 95
स्ववामहस्ते वेणुपात्रे निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते पते त्वम् / उत्तिष्ठ भोः पञ्चगृहेषु भिक्षां कुरुष्व सम्यक् प्रविहायैव लज्जाम्
डाव्या हातात बांबूचे भिक्षापात्र ठेवून आणि उजव्या हातात दिवा धरून, हे पती, उठ. लाज सोडून पाच घरांत नीट भिक्षा माग.
Verse 96
आदौ गृहे षड्रसान्नं च कुत्वा जगद्गोप्यं भोजनं त्वं कुरुष्व / तच्छेषान्नं भोजयित्वा पते त्वं तासां च रे शरणं त्वं कुरुष्व
प्रथम गृही षड्रसयुक्त अन्न शिजवून एकांतात भोजन कर. नंतर उरलेले अन्न इतरांना खाऊ घालून, हे पती, त्या स्त्रियांचेही शरण व रक्षक हो.
Verse 97
तासं हस्तं पुस्तके स्तापयित्वा त्राहित्येवं तन्मुखैर्वाचयस्व / त्वं खड्गदेवं पूजयस्वाद्यभर्तस्तत्सेवकान्पूजयस्वाद्य सम्यक्
त्यांचे हात पवित्र ग्रंथावर ठेवून, त्यांच्या मुखानेच “त्राहि—रक्षा कर” असे वचन म्हणव. तसेच, हे स्वामी, आज खड्गदेवाची पूजा कर आणि त्याच्या सेवकांनाही यथोचित पूज.
Verse 98
तैः सार्धं त्वं श्वानशब्दं कुरुष्व हरिद्राचूर्णंसर्वदा त्वं दधस्व / कुरुष्व त्वं भीमसेनस्य पूजां पञ्चामृतैः षोडशभिश्चोपचारैः
त्यांच्यासह कुत्र्याचा शब्द कर आणि सदैव हळदीची पूड धारण कर. पंचामृत व षोडशोपचारांनी भीमसेनाची विधिपूर्वक पूजा कर.
Verse 99
तत्कौपीनं रौप्यजं कारयित्वा समर्पयित्वा दीपमालां कुरुष्व / तद्दासवर्यान् भोजयस्वाद्य भक्त्या गर्जस्व त्वं भीमभीमेति सुष्ठु
चांदीचे कौपीन बनवून विधिपूर्वक अर्पण कर आणि दीपमाळा सजव. मग भक्तीने त्याच्या श्रेष्ठ सेवकांना भोजन घाल आणि “भीम! भीम!” असे ठामपणे गर्जना कर.
Verse 100
तद्दासवर्यान्मोदयस्व स्ववस्त्रैर्मद्यैर्मांसद्रव्यजालेन नित्यम् / महादेवं पूजयस्वाद्य सम्यग् महारुद्रैरतिरुद्रैश्च सम्यक्
म्हणून त्याच्या श्रेष्ठ सेवकांना स्वतःची वस्त्रे, मद्य आणि विविध मांसद्रव्यांनी नित्य प्रसन्न व सन्मानित कर. मग आज महादेवाची सम्यक पूजा कर आणि विधिपूर्वक महारुद्र व अतिरुद्र जप कर.
Verse 101
हरेत्युक्त्वा जङ्गमान्पूजयस्वशैवागमे निपुणाञ्छूद्रजातान् / शाकंभरीं विविसः सर्वशाकान्सुपाचयित्वा च गृहे गृहे च
“हर” असे उच्चारून चल-जीवांची पूजा कर; शैव आगमात निपुण अशा शूद्रजातींचाही सत्कार कर. शाकंभरी देवीच्या स्थानी जाऊन सर्व प्रकारच्या शाकभाज्या नीट शिजव आणि घरोगरी तसेच कर।
Verse 102
ददस्व भक्त्या परमादरेण स्वलङ्कृत्य प्रास्तुवंस्तद्गुणांश्च / कुलादेवं पूजयस्वाद्य भक्त्या त्वं दृग्भ्यां वै तद्दिने शंभुबुद्ध्या
भक्तीने व परम आदराने अर्पण/दान कर; स्वतःला अलंकृत करून स्तुती कर आणि त्याचे गुण स्मर. आज भक्तीने कुलदेवतेची पूजा कर; आणि त्या दिवशी शंभु (शिव) अशी बुद्धी ठेवून नेत्रांनी दर्शन घे।
Verse 103
तद्भक्तवर्यान्पूजयस्वाद्य सम्यक् तत्पादमूले वन्दनं त्वं कुरुष्व / सुपञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं पूजां कुरुष्व क्षीरलाजादिकैश्च
आज त्याच्या श्रेष्ठ भक्तांचा यथाविधी सन्मान कर आणि प्रभूच्या चरणमूळी वंदन कर. सुपंचमीच्या पावन दिवशी मातीची शेषमूर्ती करून क्षीर, लाजा इत्यादींनी पूजा कर।
Verse 104
सुनागपाशं हि गले च बद्ध्वा तच्छेषान्नं भोजयेर्भोः पुनस्त्वम् / दिने चतुर्थे भोज यस्वाद्य भक्त्या नैवेद्यान्नं भोजयस्वाद्य सुष्ठु
गळ्यात ‘सुनाग-पाश’ बांधून, त्या अर्पणाचे उरलेले अन्न पुन्हा भोजनास द्यावे. मग चौथ्या दिवशी भक्तीने नीट भोजन घालावे—नैवेद्य अर्पित अन्नानेच योग्य रीतीने खाऊ घालावे।
Verse 105
इत्यादिकं प्रेरयित्वा पतिं सा जीवेन नष्टं प्रिकरोत्येव नित्यम् / तस्याः संगाज्जीवरूपः पतिस्त्वां सम्यग्दष्टामिहलोके परत्र
अशा अनेक प्रकारे पतीला प्रवृत्त करून ती त्याचे प्राणबळ नित्य नष्ट करते. तिच्या संगामुळे जीवस्वरूप असलेला तो पती तुला नीट पाहू शकत नाही—या लोकीही आणि परलोकीही।
Verse 106
तस्याः संगं सुविदूरं विसृज्यचेष्ट्वा समग्रं कुरु सर्वदा त्वम् / सुबुद्धिरूपा त्वीरयन्ती जगाद भजस्व विष्णुं परमादरेण
तिचा संग फार दूरूनच सोडून दे आणि नेहमी आपले आचरण पूर्णपणे शुद्ध ठेव. मग सुबुद्धिरूपा होऊन तिने तुला प्रेरणा देत म्हटले—परम आदराने विष्णूचे भजन कर.
Verse 107
हरिं विनान्यं न भजस्व नित्यं सा रेणुका त्वां तु न पालयिष्यति / अदृष्टनामा हरिरिवे हि नित्यं फलप्रदो यदि न स्यात्खगेन्द्र
हे खगेन्द्रा! हरि सोडून दुसऱ्या कोणाचेही कधी नित्य भजन करू नकोस; ती रेणुका तुझे रक्षण करणार नाही. हरि—अदृश्य असूनही केवळ नामाने ज्ञात—जर नित्य फलदाता नसता, तर पूजेचे फळच कुठून मिळाले असते?
Verse 108
जुगुप्सितां श्रुत्यनुक्तां च देवीं पतिद्रुहां सर्वदा सेवयित्वा / तस्याः प्रसादात्कुष्ठभगन्दराद्यैर्भुक्त्वा दुः खं संयमिनीं प्रयाहि
वेदांनी न सांगितलेल्या, जुगुप्सित देवीची सतत सेवा करून आणि पतीद्रोह करून, तिच्या ‘प्रसादा’मुळे कुष्ठ, भगंदर इत्यादी रोगांनी दुःख भोगावे लागते आणि शेवटी संयमिनी (यमपुरी)कडे जावे लागते।
Verse 109
तदा कुदवी कुत्र गता वदस्वमे ह्यतः पते त्वं न भजस्व देवीम् / पते भज त्वं ब्राह्मणान्वैष्णवांश्च संसारदुः खात्तारन्सुष्ठुरूपान्
तेव्हा ती म्हणाली—“ती दुष्टा स्त्री कुठे गेली, सांग. म्हणून, हे पती, देवीचे भजन करू नकोस. हे पती, ब्राह्मण आणि वैष्णवांचे पूजन कर—जे उत्तम आचरणाचे, श्रेष्ठ स्वरूपाचे आणि संसारदुःखातून तारून नेणारे आहेत.”
Verse 110
सेवादिकं प्रवीहायैव स्वच्छं मायादेव्या भजनात्किं वदस्व / ज्येष्ठाष्टम्यां ज्येष्ठदेवीं ह्यलक्ष्मीं लक्ष्मीति बुद्ध्या पूजयित्वा च सम्यक्
सेवा वगैरे सोडून तू स्वतःला ‘शुद्ध’ म्हणतोस—मायादेवीचे भजन करून तू काय सांगणार? आणि ज्येष्ठाष्टमीला ज्येष्ठदेवी—जी खरे तर अलक्ष्मी (अभाग्य) आहे—तिला लक्ष्मी समजून विधिपूर्वक पूजले तरी शेवटी काय फळ मिळते?
Verse 111
तस्याः सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा नानादुः खं ह्यनुभूयाः पते त्वम् / यदा पते यमादूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानैः कशाभिः
हे पती, गळ्यात दोरा बांधून तुला अनेक प्रकारचे दुःख भोगावे लागेल; जेव्हा यमदूत तुला पाशांनी बांधून चाबकाने बेदम मारतील.
Verse 112
तदा ह्यलक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / पते भज त्वं सर्वदा वायुतत्त्वं न चाश्रयेस्त्वं सूक्ष्मस्कन्दं च मूढ
तेव्हा ती अलक्ष्मी कोठे पळून जाईल? म्हणून मूळ अशा विष्णूच्या चरणांचे भजन कर. हे मूढा, तू नेहमी वायुतत्त्वाचे भजन कर, सूक्ष्म स्कंधाचा आश्रय घेऊ नकोस.
Verse 113
तद्वत्तं त्वं नवनीतं च भक्त्या तदुच्छिष्टं भक्षयित्वा पते हि / तस्याश्च सूत्रं गलबद्धं च कृत्वा इहैव दुः खान्यनुभूयाः पते त्वम्
त्याचप्रमाणे भक्तीने ते उष्टे लोणी खाऊन तू नक्कीच पतन पावशील. आणि तिच्या गळ्यातील दोरा बांधून तू इथेच दुःखाचा अनुभव घेशील.
Verse 114
यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वा च सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा स्कन्दः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व
जेव्हा यमदूत तुला पाशांनी बांधून चाबकाने बेदम मारतील, तेव्हा तो स्कंद कोठे पळून जाईल? म्हणून मूळ अशा विष्णूच्या चरणांचे भजन कर.
Verse 115
दीपस्तंभं दापयित्वा पते त्वं सूत्रं च बद्ध्वा स्वगले च भक्त्या / तदा बद्ध्वा यमदूतैश्च पाशैर्दीपस्तंभैस्ताड्यमानस्तु सम्यक्
हे पती, दीपस्तंभाचे दान देऊन आणि भक्तीने स्वतःच्या गळ्यात दोरा बांधून, तुला यमदूत पाशांनी बांधतील आणि दीपस्तंभांनी बेदम मारतील.
Verse 116
दीपस्तंभः कुत्र पलायितोभूदतो मूलं विष्णुपादं भजस्व / लक्ष्मीदिने पूजयित्वा च लक्ष्मीं सूत्रं तस्याः स्वगले धारय त्वम्
दीपस्तंभ कुठे पळून गेला? म्हणून मूळ आश्रय—विष्णुपादांचे शरण घे. लक्ष्मी-दिनी लक्ष्मीची पूजा करून तिचे सूत्र (ताईत) आपल्या गळ्यात धारण कर.
Verse 117
यदा पते यमदूतैश्च पाशैर्बध्वा सम्यक् ताड्यमानः कशाभिः / तदा लक्ष्मीः कुत्र पलायते ऽसावतो मूलं विष्णुपादं भजस्व
जेव्हा मनुष्य यमदूतांच्या पाशांनी बांधला जाऊन कशांनी नीट मारला जातो, तेव्हा ती लक्ष्मी (सांसारिक संपत्ती) कुठे पळते? म्हणून मूळ आश्रय—विष्णुपादांचे भजन कर.
Verse 118
विवाहमैञ्जीदिवसे मूढबुद्धे जुगुसितान्धारयित्वा सुभक्त्या / वरारार्तिकं कांस्यपात्रे निधाय कृत्वार्तिक्यं उदौदैति शब्दम्
अरे मूढबुद्धी! विवाह किंवा मैंजी (उपनयन) दिवशी जो निंद्य वस्तूही भक्तीने धारण करतो, आणि वराची आरती कांस्यपात्रात ठेवून आरती करतो—तेव्हा मोठा शब्द उठतो.
Verse 119
तथैव दष्ट्वा पिचुमन्दस्य पत्रं सुनर्तयित्वा परमादरेण / यदा तदा यमदूतैश्च पाशैर्बद्ध्वाबद्ध्वा ताड्यमानश्च सम्यक्
तसेच पिचुमंदाचे पान दातांनी चावून, फार आदराने (जोराने) ते नाचवत राहिला तरी, तो वारंवार यमदूतांच्या पाशांनी बांधला जातो, सोडला जातो आणि पुन्हा नीट मारला जातो.
Verse 120
तव स्वामिन्कुलदेवो महात्मन्पलायितः कुत्र मे तद्वदस्व / स्वदेहानां पूजयित्वा च सम्यक्कण्ठाभरणैर्विधुराणां च केशैः
हे महात्मन्! मला सांग—तुझ्या स्वामीचा कुलदेव कुठे पळून गेला? ते आपल्या देहांची विधिपूर्वक पूजा करून, कंठाभरणांनी आणि अगदी विधवांच्या केशांनीही स्वतःला सजवितात.
Verse 121
संतिष्ठमाने यमदूता बलिष्ठा संताड्यमाने मुसलैर्भिन्दिपालैः / यदा तदा कुत्र पलायिता सा केशैर्विहीना लंबकर्णं च कृत्वा
जेव्हा बलवान यमदूत समोर उभे असतात आणि मुसळ व भिंदिपालांनी तिला तडाखे दिले जातात, तेव्हा ती कधीही कुठे पळणार? केस उपटून टाकलेले, कान लांब लोंबकळते केलेले—ती पूर्णतः असहाय होते।
Verse 122
स्ववामहस्ते वेणुपात्रं निधाय दीपं धृत्वा सव्यहस्ते च मूढः / गृहेगृहे भैक्षचर्यां च कृत्वा संतिष्ठमाने स्वगृहं चैव देवी
डाव्या हातात बांबूचे भिक्षापात्र ठेवून आणि उजव्या हातात दिवा धरून तो मूढ मनुष्य घरोगरी भिक्षा मागत फिरतो; तरीही दैवी (भाग्य) त्याला त्याच्याच घरात बांधून ठेवते।
Verse 123
यदा तदा यमदूतैश्च मूढ दीपैः सहस्रैर्दह्यमानश्च सम्यक् / निर्नासिका रेणुका मूढबुद्धे पलायिता कुत्र सा मे वदस्व
पुन्हा पुन्हा तो मूढ यमदूतांकडून हजारो दिव्यांनी पूर्णपणे जाळला जातो. हे भ्रमित बुद्धीच्या माणसा! नाक नसलेली रेणुका कुठे पळून गेली—मला सांग।
Verse 124
सदा मूढं खड्गदेवं च भक्त्या तं भक्तवत्पूजयित्वा च सम्यक् / तैः सार्धं त्वं श्वानवद्गर्जयित्वा संतिष्ठमाने स्वगृहे चैव नित्यम्
सदैव भ्रमित होऊन तू ‘खड्गदेव’ याची भक्तीने पूजा करतोस, जणू तो खरा भक्तिपात्र आहे असे मानून त्याचा योग्य सन्मान करतोस. मग अशा संगतीसह कुत्र्यासारखा भुंकत-गर्जत, नित्य आपल्या घरातच पडून राहतोस।
Verse 125
यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमानस्तत्र शब्दं प्रकुर्वन् / संतिष्ठमाने भक्तवर्यं विहाय तदा देवः कुत्र पलायितोभूत्
तेव्हा यमदूतांकडून पूर्णपणे तडाखे खात तो तिथे मोठ्याने किंकाळी करू लागला. जो श्रेष्ठ भक्त ठाम उभा होता त्याला सोडून, त्या क्षणी त्याचा ‘देव’ कुठे पळून गेला?
Verse 126
स पार्थक्याद्भीमसेनप्रतीकं पञ्चामृतैः पूजयित्वा च सम्यक् / सुव्यञ्जने चान्नकौपीनमेव दत्त्वा मूढस्तिष्ठमाने स्वगेहे
तो मूढ बुद्धीने भेदभाव मानून भीमसेनासारख्या प्रतिमेची पंचामृतांनी विधिपूर्वक पूजा करतो; मग उत्तम व्यंजने, शिजवलेले अन्न आणि कौपीनही अर्पण करतो—पण खरा अधिकारी प्रेत आपल्या अवस्थेत असहाय राहतो; घरातच राहून तो मोहच करीत असतो।
Verse 127
यदा तदा यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने यममार्गे च मूढः / भीमः स वै कुत्र पलायितोभूतो मूलं विष्णुपादं भजस्व
जेव्हा कधी यमदूत तुला नीटपणे मारत यममार्गावर उभे करतात आणि तू गोंधळून जातोस, तेव्हा भयभीत होऊन तू कुठे पळशील? म्हणून मूळ शरण—श्रीविष्णूंच्या चरणांचे—भजन कर, त्यांनाच आश्रय घे।
Verse 128
महादेवं पूजयित्वा च सम्यक् हरेत्युक्त्वा स्वगृहे विद्यमाने / यदा गृहं दह्यते वह्निना तु तदा हरः कुत्र पलायितोभूत्
महादेवाची विधिपूर्वक पूजा करून आणि घरातच राहून वारंवार “हर” म्हणत असतानाही—जेव्हा तेच घर अग्नीने जळून जाते, तेव्हा तो ‘हर’ कुठे पळून जातो?
Verse 129
शाकं भरीदिवसे सर्वमेव शाकंभरी सा च देवी महात्मन् / पलायिता कुत्र मे त्वं वदस्व कुलालदेवं पूजयित्वा च भक्त्या
“शाकंभरी-दिवशी सर्व काही शाक (भाजी) अर्पण केले; आणि तीच देवी शाकंभरी, हे महात्मन्, पळून गेली. मला सांग—तू कुठे आहेस? कुलालदेवाचीही भक्तीने पूजा करून…”
Verse 131
यदा पञ्चम्यां मृन्मयीं शेषमूर्तिं संपूज्य भक्त्या विद्यमाने स्वगेहे / तदा बद्ध्वा यमदूताश्च सम्यक् संनह्यमाने नागपाशैश्चबद्ध्वा
पंचमी तिथीस आपल्या घरी भक्तिभावाने मातीची शेषमूर्ती विधिपूर्वक पूजिली असता, यमदूत बांधावयास आले तरी नागपाश-रक्षणामुळे त्यांची बंधनशक्ती थांबते।
Verse 132
स्वभक्तवर्यं प्रविहाय नागः पलायितः कुत्र वै संवद त्वम् / दूर्वाङ्कुरैर्मोदकैः पूजयित्वा विनायकं पञ्चखाद्यैस्तथैव
आपल्या श्रेष्ठ भक्ताला टाकून तो नाग पळून गेला—सांग, तू खरोखर कुठे गेलास? दूर्वांकुर व मोदक, तसेच पंचखाद्य अर्पून विनायकाची पूजा करून सत्य सांग।
Verse 133
संतिष्ठंमाने यमदूतैश्च सम्यक् संताड्यमाने तप्तदण्डैश्च मूढ / दन्तं विहायैव च विघ्नराजः पलायितः कुत्र मे तं वदत्वम्
तो मूढ यमदूतांनी घट्ट धरला असता आणि तप्त दंडांनी जोरात मारला जात असता, विघ्नराज आपला दात टाकूनच पळून गेला—सांग, तो आता कुठे आहे?
Verse 134
विवाहकाले पिष्टदेवीं सुभक्त्या संपूजयित्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संपीड्यमानो यममार्गे स मूढः
विवाहकाळी आपल्या घरीच असतानाही जो पिष्टदेवीचे भक्तिभावाने पूजन करतो, त्याचा काळ आला की तो मूढ यमदूतांनी पकडून बांधून, छळत-छळत यममार्गाने नेला जातो।
Verse 135
विष्ठादेवी पीड्यमानं च भक्तं विहाय सा कुत्र पलायिताभूत् / विवाहकाले रजकस्य गेहं गत्वा सम्यक् प्रार्थयित्वा च मूढः
विष्ठादेवी भक्ताला पीडा देत असताना त्याला सोडून ती कुठे पळाली? विवाहकाळी तो मूढ रजकाच्या घरी जाऊन नीट विनवून जे मिळवले, ते मिळूनही मूढपणाच करीत राहिला।
Verse 136
यस्तंभसूत्रं कलशे परीत्य पूजां कृत्वा विद्यमानो गृहे स्वे / यदा तदा यमदूतश्च सम्यक् तं स्तंभसूत्रं तस्य मुखे निधाय
जो आपल्या घरात राहून कलश व स्तंभ-सूत्र यांची प्रदक्षिणा करून विधिपूर्वक पूजा करतो, त्याच्या नियत वेळी यमदूत तेच स्तंभ-सूत्र नीटपणे त्याच्या मुखात ठेवतो।
Verse 137
संताड्यमाने संतभसूत्रस्थदेवी पलायिता कुत्र मे संवदस्व / विवाहकाले पूजयित्वा च सम्यक् चण्डालदेवीं भक्तवश्यां च तस्याः
मला मारले जात असताना स्तंभ-सूत्रस्थ देवी पळून गेली—ती कुठे गेली, मला सांग. आणि विवाहकाळी चांडाल-देवीची विधिपूर्वक पूजा करावी; कारण ती भक्तीने वश होते।
Verse 138
तद्भक्तवर्यैः शूर्पमध्ये च तीरे संसेवयित्वा विद्यमानो गृहेस्वे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमानो यममार्गे महद्भिः
शूर्पाच्या मध्ये व नदीकाठी त्या अधम भक्तांची (कुमार्ग्यांची) संगत करून, घरात राहूनही—कधी ना कधी—यमदूत त्याला बांधून यममार्गाच्या महान पथावर कठोरपणे मारत नेतात।
Verse 139
चूलेदवी क्व पलायिताभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / ज्वरादिभिः पीड्यमाने स्वपुत्रे गृहे स्थितं ब्रह्मदेवं च सम्यक्
चूलेदेवी कुठे पळून गेली? अति मूढबुद्धी, विष्णूच्या चरणांचे भजन कर. तुझा स्वतःचा पुत्र ज्वरादि पीडांनी त्रस्त असताना, घरात स्थित ब्रह्मदेवाची विधिपूर्वक पूजा कर।
Verse 140
धूर्पैर्दीपैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पुष्पैः पूजां कृत्वा विद्यमानश्च गेहे / यदा तदा यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने वेणुपाशादिभिश्च
धूप, दीप, भक्ष्य-भोज्य व पुष्पांनी पूजा करून, घरात असतानाही—कधी ना कधी—यमदूत त्याला बांधून वेणुपाश इत्यादी फासांनी मारतात।
Verse 141
स ब्रह्मदेवः क्व पलायितोभूत्सुमूढबुद्धे विष्णुपादं भजस्व / सन्तानार्थं बृहतीं पूजयित्वा गलेन बद्ध्वा बृहतीं वै फलं च
तो ब्रह्मदेव कुठे पळून गेला? अति मूढबुद्धी, विष्णूच्या चरणी शरण जा. संततीसाठी बृहतीचे पूजन करून तिचे फळ गळ्यात बांधून धारण कर।
Verse 142
संतिष्ठमाने यमदूतैश्च बद्ध्वा संताड्यमाने बृहतीकण्टकैश्च / तदा देवी बृहती मूढबुद्धे पलायिता कुत्र मे तद्वद त्वम्
यमदूतांनी तुला पकडून बांधले आणि बृहतीच्या काट्यांनी ताडले, तेव्हा—अरे मूढबुद्धी—देवी बृहती कुठे पळाली? तसाच आता तू कुठे पळशील?
Verse 143
भजस्व मूढ परदैवतं च नारायणं तारकं सर्वदुः खात् / सुक्षुद्रदेवेषु मतिं च मा कुरु न च शृणु त्वं फल्गुवाक्यं तथैव
अरे मूढा, परदैवत नारायणाचे भजन कर; तो तारक आहे व सर्व दुःखांतून सोडवणारा आहे. क्षुद्र देवांत मन लावू नकोस, आणि निष्फळ पोकळ वचने ऐकू नकोस।
Verse 144
सुक्षुद्रदेवान् भिन्दिपाले निधाय विसर्जयित्वा दूरदेशे महात्मन् / संधार्य त्वं स्वकुलाचारधर्मं संपातने नरकं हेतुभूतम्
हे महात्मन्, क्षुद्र देवांना एका भांड्यात ठेवून केवळ चिन्हासारखे मान आणि दूर देशी टाकून दे; तरीही जर तू कुलाचारधर्माचा दिखावा धरून ठेवशील, तर तोच पतन होऊन नरकाचे कारण ठरतो।
Verse 145
पुनीहि गात्रं सर्वदा मूढबुद्धे मन्त्राष्टकैर्जन्मतीर्थे पवित्रे / हृदि स्थितांमारैर्व्यमुद्रां विहाय कृत्वाभूषां विष्णुमुद्राभिरग्र्याम्
अरे मूढबुद्धी, जन्मतीर्थाच्या पवित्र स्नानस्थानी मंत्राष्टकाने नेहमी देह शुद्ध कर. हृदयात असलेली यममुद्रा सोडून, श्रेष्ठ विष्णुमुद्रांनी स्वतःला भूषव।
Verse 146
सदा मूढो हरिवार्तां भजस्व ह्यायुर्गतं व्यर्थमेवं कुबुद्ध्या / सद्वैष्णवानां संगमो दुर्लभश्च क्षुब्धं ज्ञानं तारतम्यस्वरूपम्
हे मूढा! सदैव हरिची वार्ता व स्मरण यांचा आश्रय घे; आयुष्य निघून जाते आणि कुबुद्धीने असेच व्यर्थ होते. सद्वैष्णवांचा संग खरोखर दुर्लभ आहे; ज्ञान क्षुब्ध झाले की ते केवळ तारतम्य व भेदांचे विकृत रूप दिसते.
Verse 147
हरिं गुरुं ह्यनुसृत्यैव सत्यं गतिं स्वकीयां तेन जानीहि मूढ / दग्ध्वा दुष्टां बुद्धिमेवं च मूढ सुबुद्धिरूपं मा भजस्वैव नित्यम्
हे मूढा! केवळ हरि आणि सद्गुरू यांचे अनुसरण करून आपली सत्य, स्वकीय गती जाण. ही दुष्ट व विकृत बुद्धी जाळून टाक; हे मूढा, ‘सुबुद्धी’चे रूप धारण करून पुन्हा पुन्हा त्याचाच आश्रय घेऊ नकोस.
Verse 148
मया सार्धं सद्गुरुं प्राप्य सम्यग्वैराग्यपूर्वं तत्त्वमात्रं विदित्वा / तेनैव मोक्षं प्राप्नुमो नार्जवैर्यत्तार्या विष्णोः संप्रसादाच्च लक्ष्म्याः
माझ्यासह सद्गुरू प्राप्त करून, खऱ्या वैराग्यपूर्वक केवळ तत्त्व सम्यक जाणून, त्या ज्ञानानेच आम्ही मोक्ष प्राप्त करतो—हे विष्णूच्या प्रसादाने आणि लक्ष्मीच्या कृपेने होते.
Verse 149
इत्याशयं मनसा सन्निधाय तथा चोक्तं भक्तवर्यो मदीयः / अतो भक्तः प्रवहेत्येव संज्ञामवाप वीन्द्र प्रकृतं तं शृणु त्वम्
असा हा आशय मनात दृढ करून माझ्या श्रेष्ठ भक्ताने तसेच सांगितले. म्हणून, हे पक्षिराजश्रेष्ठ (गरुड), तो भक्त ‘प्रवाह’ या नावानेच प्रसिद्ध झाला. आता त्याचा प्रसंग तू माझ्याकडून ऐक.
Verse 1130
कार्पासं वै तेन दत्तं गृहीत्वा संतिष्ठमाने यमदूतैश्च सम्यक् / संहन्यमानस्तीक्षणधारैः कुठारैः कुलालदेवं च सुदंष्ट्रनेत्रम् / विहाय वै कुत्र पलायितोभून्न ज्ञायते ऽन्वेषणाच्चापि केन
त्याने दिलेला कापूस हातात घेऊन तो उभा असतानाच यमदूत सर्व बाजूंनी येऊन घेरतात. तीक्ष्ण धारांच्या कुऱ्हाडींचे घाव सहन करताना त्याने भयानक दात व रोषी डोळे असलेल्या कुलालदेवाला सोडून पळ काढला—पण तो कुठे गेला हे शोधूनही कोणालाच कळले नाही।
Frequently Asked Questions
The lists function as an avatāra-taxonomy: the same cosmic offices/powers (Indra, Kāma) can appear through different historical agents for dharma-restoration and service to Hari. The identifications also support the chapter’s thesis that apparent equality among great figures can arise from āveśa (divine permeation), while still preserving graded dependence on Viṣṇu.
Ativāha is described as an inner channel associated with the nostrils/breath, linked to Vāyu’s function, by which seekers oriented to mokṣa ‘proceed.’ In the chapter’s logic, breath-discipline and inner orientation must be joined to true knowledge and Viṣṇu-refuge; external rites alone are declared insufficient.
Corrupt buddhi (the ‘younger wife’) drives desire-based dharma and superstition—ritual tokens, amulets, and worship of petty or demonic-natured deities—while neglecting Hari-bhakti and genuine discernment. The text dramatizes the karmic consequence as vulnerability on Yama’s road, where such substitutes cannot protect, whereas Viṣṇu-refuge is portrayed as the true root-security.