Adhyaya 10

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः / महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह

अशा प्रकारे श्री ब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त पूर्वभागाच्या द्वितीय अनुशंगपादात ‘रुद्रप्रसववर्णन’ नावाचा नववा अध्याय। ऋषी म्हणाले— हे महात्मन्! या कल्पात साधक ऋषींसह महादेव रुद्राचा जो प्रादुर्भाव झाला, तो तुम्ही सांगितला नाही।

Verse 2

सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः / विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह

सूत म्हणाले— आदिसर्गाची उत्पत्ती मी संक्षेपाने सांगितली; आता तनूंंसह त्यांची नावे मी विस्ताराने सांगतो।

Verse 3

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून / कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु

महादेवाने आपल्या पत्नींपासून अनेक पुत्र उत्पन्न केले। पूर्वीच्या इतर कल्पांतही तसे झाले; पण या कल्पातील ते ऐक।

Verse 4

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः / प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः

कल्पाच्या आरंभी प्रभूंनी स्वतःसारख्या एका पुत्राचे ध्यान केले। तेव्हा त्यांच्या मांडीवर नीललोहित नावाचा कुमार प्रकट झाला।

Verse 5

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा / दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्

तो मधुर पण घोर स्वरात रडू लागला, जणू तेजाने जाळून टाकीत आहे. नीललोहित कुमाराला सहसा रडताना पाहून (सर्व थक्क झाले)।

Verse 6

किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत / सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह

ब्रह्मा त्याला म्हणाले—“कुमार, तू का रडतोस?” तो म्हणाला—“पितामह, प्रथम मला नाव द्या।”

Verse 7

रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत

ब्रह्मा म्हणाले—“देवा, तुझे नाव रुद्र आहे।” असे ऐकताच तो पुन्हा रडू लागला. मग ब्रह्मा म्हणाले—“कुमार, का रडतोस?”

Verse 8

नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् / भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

तो स्वयंभू ब्रह्मांना म्हणाला—“मला दुसरे नाव द्या।” ब्रह्मा म्हणाले—“देवनामाने तू ‘भव’ आहेस।” असे ऐकताच तो पुन्हा रडला।

Verse 9

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह / तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः

ब्रह्मा रडणाऱ्या त्याला म्हणाले—“का रडतोस?” तो पुन्हा म्हणाला—“मला तिसरे नाव द्या।”

Verse 10

शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

ब्रह्मा म्हणाले—“देवा, तुझे नाव शर्व आहे।” असे ऐकताच तो पुन्हा रडला. मग ब्रह्मा रडणाऱ्या त्याला म्हणाले—“का रडतोस?”

Verse 11

चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः / ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“मला चौथे नाव द्या”—असे म्हणताच तो पुन्हा बोलला. ब्रह्माने म्हटले, “तू देवांमध्ये ‘ईशान’ या नावाने प्रसिद्ध आहेस”; हे ऐकून तो पुन्हा रडू लागला.

Verse 12

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्

रडणाऱ्या त्याला ब्रह्माने पुन्हा विचारले, “का रडतोस?” तेव्हा तो स्वयंभू ब्रह्माला म्हणाला, “मला पाचवे नाव द्या.”

Verse 13

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्

“हे देव, तू पशूंचा स्वामी आहेस”—असे म्हटल्यावर तो पुन्हा रडला. रडणाऱ्या त्याला ब्रह्माने पुन्हा विचारले, “का रडतोस?”

Verse 14

षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् / भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“मला सहावे नाव द्या”—असे म्हणताच त्याने उत्तर दिले. “तू देवांमध्ये ‘भीम’ या नावाने आहेस”—असे म्हटल्यावर तो पुन्हा रडला.

Verse 15

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह

रडणाऱ्या त्याला ब्रह्माने पुन्हा विचारले, “का रडतोस?” तेव्हा तो म्हणाला, “मला सातवे नाव द्या”—असे म्हणून त्याने उत्तर दिले.

Verse 16

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्

“तुझे उग्र देव हे नाव आहे,” असे सांगितल्यावर तो पुन्हा रडू लागला. रडणाऱ्या त्या कुमाराला तो म्हणाला—“मा रोदीः, रडू नकोस।”

Verse 17

सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः / त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह

तो म्हणाला—“हे विभो, मला आठवे नावही द्या.” तेव्हा “तुझे नाव महादेव आहे” असे सांगितल्यावर तो शांत झाला.

Verse 18

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः / प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह

ही नावे मिळाल्यावर नीललोहिताने ब्रह्माला म्हटले—“या नावांची अधिष्ठाने मला सांगावी.”

Verse 19

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा / सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च

मग स्वयंभू ब्रह्म्याने त्या नावांनुसार त्यांच्या तनू निर्माण केल्या—सूर्य, जल, पृथ्वी, वायु, अग्नी आणि आकाश.

Verse 20

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः / तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः

दीक्षित, ब्राह्मण आणि चंद्र—अशा रीतीने तुझी तनू आठ प्रकारची आहे. त्यांपैकी प्रत्येक पूज्य, वंद्य आणि यत्नपूर्वक नमस्कारयोग्य आहे.

Verse 21

प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो

मग ब्रह्म्याने नीललोहित कुमारास पुन्हा सांगितले—हे विभो, मी पूर्वी जे म्हटले होते तेच: तुझे नाव ‘रुद्र’ आहे.

Verse 22

तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते / इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्

तुझ्या प्रथम नामांपैकी पहिले ‘आदित्यतनु’ आहे; असे म्हटल्यावर त्याचे तेज प्रकाश देणाऱ्या नेत्रासारखे झाले.

Verse 23

विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः / उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्

ते तेज त्या आदित्यात प्रवेशले; म्हणून तो ‘रुद्र’ म्हणून स्मरणात आहे. उगवता, मावळता आणि मध्यान्ही असलेला सूर्य थेट पाहणे टाळावे.

Verse 24

शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् / तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा

ज्याच्यापासून सतत उत्पत्ती होते आणि ज्यात सतत स्थिती राहते, म्हणून जो शुद्ध असून आयुष्य इच्छितो त्याने डोक्यावर असलेल्या सूर्याला पाहू नये.

Verse 25

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् / उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः

विप्र दोन्ही संध्याकाळी उपासनेत बसून साम, ऋग् व यजुःचे स्तवन करीत अतीत व अनागत रूप रुद्राला तृप्त करतात.

Verse 26

उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ / सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्

उदयकाळी तो ऋग्वेदात स्थित असतो, मध्यान्ही यजुर्वेदात; आणि अपराह्नी सामवेदात रुद्र क्रमाने प्रवेश करतो.

Verse 27

तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च / न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन

म्हणून तो न उदित होतो, न बाहेर जातो, न अस्तही होतो; कोणत्याही अवस्थेत रुद्राविषयी कधीही अपवित्र आचरण करू नये.

Verse 28

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै / ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्

अशा प्रकारे संयमयुक्त द्विजांना देव रुद्र कधीही इजा करत नाही; मग ब्रह्म्याने पुन्हा त्या नीललोहित देवाला संबोधिले.

Verse 29

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् / एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति

मी तुझे दुसरे नाम ‘भव’ असे सांगितले आहे; आणि याची तुझी दुसरी तनू ‘आपः’ या नावाने प्रसिद्ध होवो.

Verse 30

इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् / विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः

असे म्हटल्यावर त्याच्या शरीरात असलेले रसात्मक तत्त्व त्यात प्रवेशले; जो रस तेव्हा प्रविष्ट झाला, म्हणून ‘आपः’ला ‘भव’ असे स्मरले जाते.

Verse 31

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च / भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः

ज्याच्यापासून सर्व भूतांची उत्पत्ती होते आणि त्याच्यामुळेच ती पोसली जातात; उत्पन्न करणे व प्रवाहित करणे यामुळे तो ‘भव’ म्हणतात.

Verse 32

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् / न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्

म्हणून पाण्यात कधीही मूत्र व विष्ठा करू नये; पाण्यात थुंकू नये, त्यात डुबकी घेऊ नये आणि पाण्याजवळ मैथुनही करू नये.

Verse 33

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि / मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः

ही जलरूपे—वाहती असोत वा स्थिर—त्यांना दोषदृष्टीने पाहू नये; कारण पाण्याच्या या तनू ऋषींनी शुद्धही व अशुद्धही अशी स्मरली आहे.

Verse 34

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः / अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः

ज्यांचा वर्ण, रस व गंध बिघडलेला आहे ते आणि अल्प जल सर्वथा वर्ज्य; पाण्यांची योनी समुद्र आहे, म्हणून ती त्यालाच आकांक्षित करतात.

Verse 35

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् / तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः

सागरास प्राप्त झाल्यावर पाणी मधुर व अमृततुल्य होते; म्हणून पाण्याला अडवू नये, कारण ते समुद्रालाच आकांक्षित असते.

Verse 36

न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्

जो देव भव जलातच वर्ततो, तो कोणासही इजा करीत नाही. तेव्हा ब्रह्म्याने पुन्हा नीललोहित कुमारास सांगितले.

Verse 37

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो / तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्

हे विभो! मी तुझे जे तिसरे नाव ‘शर्व’ सांगितले, त्या तिसऱ्या नावाची तनु म्हणून ही भूमीच नावाने तशीच होवो.

Verse 38

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् / विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते

असे म्हटल्यावर त्याच्या शरीरातील जे स्थिर अंश ‘अस्थि’ म्हणून ओळखले जात होते, ते तेव्हा भूमीत प्रवेशले; म्हणून ती ‘शर्व’ म्हणतात.

Verse 39

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च / न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्

म्हणून मनुष्याने योग्य ठिकाणी (जमीन खणून/जोतून) मलमूत्र करावे; सावलीत, रस्त्यावर तसेच स्वतःच्या सावलीतही लघवी करू नये.

Verse 40

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् / एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै

डोके झाकून आणि गवताने भूमी झाकून (गोपनीयतेने) तसे करावे. जो पृथ्वीवर असा आचार पाळतो, त्याला शर्व नक्कीच इजा करीत नाही.

Verse 41

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्

मग ब्रह्म्याने नीललोहित कुमारास पुन्हा म्हटले— “ईशान” हे तुझे चौथे नाव मी येथे सांगितले आहे।

Verse 42

चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्

चौथ्याची चौथी तनु तुझी “वायु” या नावाने सांगितली; असे म्हणताच त्याच्या देहातील “प्राण” नामक तत्त्व पाच प्रकारे विभागले गेले।

Verse 43

विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः / तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्

तेव्हा ईशानस्वरूप तो मारुत त्या वायूमध्ये प्रविष्ट झाला; म्हणून प्रवाहित वायुरूप ईश्वराची निंदा कोणी करू नये।

Verse 44

यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च / एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्

जे यज्ञांनी त्याच्याशी व्यवहार करतात आणि त्याची सेवा करतात— असा युक्त झालेला मनुष्य महेशानाच्या कृपेने कोणत्याही देवाकडूनही बाधित होत नाही।

Verse 45

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध५म्लमीश्वरम् / नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया

मग ब्रह्म्याने त्या धूसर ईश्वरस्वरूप देवास पुन्हा म्हटले— “पशुपति” हे नाव मी तुझे पाचवे म्हणून सांगितले आहे।

Verse 46

पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्

“पंचमी, ही पाचवी तनू तुझी ‘अग्नी’ नावाने असो”—असे म्हटल्यावर त्याच्या शरीरात असलेले जे तेज, ते ‘उष्ण’ म्हणून ओळखले गेले.

Verse 47

विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः / यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः

तेव्हा ते तेज अग्नीत प्रविष्ट झाले; म्हणून तो ‘पशुपती’ म्हणून प्रसिद्ध झाला. कारण तो अग्नीही झाला आणि पशूही झाला, आणि तोच पशूंचे पालन-रक्षण करतो.

Verse 48

तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते / तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्

म्हणून त्या पशुपतीची तनू ‘अग्नी’ अशी सांगितली जाते. त्यामुळे तो अमेध्य वस्तू जाळीत नाही आणि पायांनाही तापवत नाही.

Verse 49

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् / नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै

याच्या खाली काही ठेवू नये आणि याला ओलांडूही नये. अशा रीतीने युक्त असता देव पशुपती याला इजा करत नाही.

Verse 50

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् / षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो

मग ब्रह्माने त्या श्वेत-पिंगल देवाला पुन्हा म्हटले—“प्रभो, तुझे सहावे नाव ‘भीम’ असे मी सांगितले आहे।”

Verse 51

आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति / इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्

त्याच्या नामाची सहावी तनु ‘आकाश’ होवो—असे म्हटल्यावर, त्याच्या शरीरातील जे पोकळ स्थान होते तेच आकाशरूप झाले.

Verse 52

विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः / यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्

तो त्या त्या आकाशात प्रवेशला; म्हणून भीमाची ती तनु आकाशमयी झाली. आकाशात ज्याचा देव म्हणून स्मरण होतो, तो कुठेही आच्छादित राहत नाही.

Verse 53

कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा / मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्

तो मूत्र किंवा पुरीष करणार नाही; खाणार नाही, पिणारही नाही; मैथुन करणार नाही आणि उच्छिष्टही टाकणार नाही.

Verse 54

न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्

जो भीमामध्ये असे आचरण करतो, त्याला देव इजा करत नाही. मग ब्रह्माने पुन्हा त्या बलवान प्रभु देवाला सांगितले.

Verse 55

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो / तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः

हे प्रभो! मी जे सातवे नाव ‘ओग्र’ असे सांगितले, त्या नावाच्या तनूमुळे दीक्षित द्विज तुझ्यासाठी समर्पित होतो.

Verse 56

एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् / विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्

असे म्हटल्यावर त्याचे देहगत चैतन्य खरोखर दीक्षित सोमयाजी ब्राह्मणात प्रविष्ट झाले।

Verse 57

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः / तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्

तोपर्यंत तो विप्र ‘उग्र देव’ दीक्षित मानावा; म्हणून त्याची निंदा करू नये आणि त्याच्याविषयी अश्लील बोलू नये।

Verse 58

ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् / एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै

जे त्याची निंदा करतात ते त्याचे पाप हरतात; अशा नियमयुक्त द्विजांना उग्र देव कधीही इजा करत नाही।

Verse 59

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् / अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया

मग ब्रह्माने पुन्हा सूर्यप्रभ तेजस्वी त्या देवाला म्हटले— ‘मी तुला जे आठवे नाव सांगितले, ते “महादेव” आहे।’

Verse 60

तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः / इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः

त्या आठव्या नावाची तनु तुझ्यासाठी चंद्रमा होवो; असे म्हटल्यावर त्या प्रभूचे मन संकल्पयुक्त झाले।

Verse 61

विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी / तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः

महादेव त्या चंद्रमंडळात प्रविष्ट झाले; तेव्हाच तो शशी झाला. म्हणून हा चंद्र महादेवच आहे असे मानले जाते.

Verse 62

अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः / महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः

अमावास्येला द्विजाने वृक्ष, झुडपे व औषधी कापू नयेत. सोम हा महादेवच मानला आहे; औषधीसमूह त्याचा आत्मस्वरूप आहे.

Verse 63

एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि / न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्

जो येथे प्रत्येक पर्वणी नेहमी असेच वागतो आणि प्रभूला असेच जाणतो—त्याला महादेव मारत नाहीत.

Verse 64

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः / एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ

दिवसा आदित्य प्रजांचे रक्षण करतो, आणि रात्री चंद्रमा. एका रात्री—अमावास्येला—सूर्य व चंद्र दोघेही एकत्र येतात.

Verse 65

अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् / रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह

अमावास्येच्या त्या रात्री मनुष्याने नेहमी संयमयुक्त राहावे. हे सर्व जग रुद्राने व्यापलेले आहे—त्याच्या तनूंनी व नामांनी.

Verse 66

एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते / सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः

हा सूर्य एकाकी संचार करतो; तोच रुद्र म्हणून ओळखला जातो. त्याच्या प्रकाशानेच प्रजा डोळ्यांनी पाहते.

Verse 67

मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः / अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया

मुक्तात्मा रुद्र किरणांनी जल पितो. अन्न-पान इत्यादींच्या इच्छेमुळेच खाणे-पिणे घडते.

Verse 68

तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते / यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा

जलोत्पन्न ती तनु देहांतच वाढते. स्थिर झालेल्या तेजाने ती सर्व प्रजांना धारण करते.

Verse 69

पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः / या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः

त्याची पार्थिव, साध्वी तनु प्रजांना धारण करते. जी भूतांच्या शरीरांत प्राणवृत्तींसह स्थित असते.

Verse 70

वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह / पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह

ती ईशानी वायुरूपा इथे प्राण्यांचा प्राण आहे. तीच भूतांच्या जठरांत पिलेले-खाल्लेले पचवते.

Verse 71

तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते / यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै

त्याची तनू पाशुपती अशी म्हटली आहे; त्याचा पाचक अग्नी असे उच्यते. आणि देहांतर्गत जी जी पोकळी/छिद्रे आहेत, तीही येथे अभिप्रेत आहेत.

Verse 72

वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः / वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्

वायूच्या संचारासाठी जी तनू आहे, ती ‘भीमा’ अशी प्रोच्यते. आणि वैतान्यादी दीक्षांनी दीक्षित ब्रह्मवाद्यांची जी स्थिती आहे, तीही त्याच्याशी निगडित आहे.

Verse 73

तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः / यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्

ती तनू उग्रात्मिका आहे; म्हणून तो ‘उग्र’ दीक्षित असा स्मृत आहे. आणि त्याची जी संकल्पशक्ती आहे, ती येथे प्रजांमध्ये समास्थित आहे.

Verse 74

सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः / नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः

ती त्याची मानसी तनू आहे; चंद्रमा प्राण्यांमध्ये स्थित आहे. तो पुन्हा पुन्हा जन्म घेत नवनवीन होत राहतो.

Verse 75

पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह / महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः

तो चंद्रमा यथाकाळ देव व पितरांसह पान केला जातो. अमृतात्मा महादेव तोच चंद्रमा ‘अमृतमय’ असा स्मृत आहे.

Verse 76

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता / पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः

त्याची पहिली तनू ‘रौद्री’ या नावाने प्रसिद्ध आहे. तिची पत्नी सुवर्च्चला, आणि त्याचा पुत्र शनैश्चर आहे.

Verse 77

भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता / तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः

भवाची दुसरी तनू ‘आपः’ या नावाने स्मरणात आहे. तिची पत्नी धात्री, आणि पुत्र उशना असे मानले जाते.

Verse 78

शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता / तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः

शर्वाची तिसरी तनू ‘भूमी’ या नावाने स्मरणात आहे. तिची पत्नी विकेशी, आणि पुत्र अङ्गारक असे मानले जाते.

Verse 79

ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या / तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः

ईशानाची चौथी तनू ‘वात’ या नावाने स्मरणात आहे. तिची पत्नी ‘शिवा’ नावाची, आणि पुत्र मनोजव आहे.

Verse 80

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु / नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता

अनिलाचे दोन पुत्रही आहेत, ज्यांची गती अविज्ञात आहे. आणि पशुपतीची जी तनू ‘अग्नि’ नावाची, ती द्विजांनी स्मरण केली आहे.

Verse 81

तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः / नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते

त्याची पत्नी स्वाहा अशी स्मृत आहे आणि तिचा पुत्र स्कंद असा मानला आहे। षष्ठ नावाची जी भीमा, तिची तनु ‘आकाश’ म्हणून कथिली जाते।

Verse 82

दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः / अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः

त्याच्या पत्न्या दिशा म्हणून स्मृत आहेत आणि त्याचा पुत्र स्वर्ग असा स्मृत आहे। सप्तमी जी ‘अग्रा’ तनु आहे, ती दीक्षित ब्राह्मण म्हणून कथिली आहे।

Verse 83

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते / नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः

तिची पत्नी दीक्षा अशी स्मृत आहे आणि ‘संतान’ हा पुत्र म्हणून उच्यते। अष्टम नावाने ‘महः’ असून ज्याची तनु चंद्रमा म्हणून स्मृत आहे।

Verse 84

तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः / इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः

त्याची पत्नी रोहिणी असून त्याचा पुत्र बुध असा स्मृत आहे। अशा रीतीने त्याच्या या सर्व तनू नामांसह कीर्तित झाल्या आहेत।

Verse 85

तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै / सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते

त्या प्रत्येक नाम-तनूमध्ये तो वंदनीय व नमस्कारयोग्य आहे—सूर्यात, पृथ्वीमध्ये, वायूमध्ये, अग्निमध्ये, आकाशात आणि दीक्षितातही।

Verse 86

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः / एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह

भक्तांनी चंद्रमंडळातही भक्तिभावाने त्याच्या नामांनी वंदन करावे. जो असा त्या देवाला त्याच्या तनूं व नामांसह जाणतो.

Verse 87

प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः / इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः

‘प्रजावान्’ या नामाने तो भव-ईश्वराचे सायुज्य प्राप्त करतो. भीमास्याच्या यशयुक्त हे गुह्य तत्त्व मी तुम्हाला सांगितले.

Verse 88

शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे / एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह / महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः

हे विप्रांनो, द्विपदांचे कल्याण असो आणि चतुष्पदांचेही कल्याण असो. आता तनूंच्या नामांसह हे सांगितले; हे प्रजाजनहो, भृगुने सांगितलेला देवाधिदेव महादेवाचा महिमा ऐका.