Shloka 42
Rudra-prasava-varṇana
The Manifestation and Naming of Rudra / Nīlalohita
Devanagari script
चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्
Transliteration
caturthasya caturthī tu vāyurnāmnā tanustava / ityukte yaccharīrasthaṃ pañcadhā prāṇasaṃjñitam
Translation
चौथ्याची चौथी तनु तुझी “वायु” या नावाने सांगितली; असे म्हणताच त्याच्या देहातील “प्राण” नामक तत्त्व पाच प्रकारे विभागले गेले।
Word by Word
caturthasyaof the fourth (one)
caturthasya:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Rootcaturtha (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग (masculine), षष्ठी (genitive), एकवचन; ‘चतुर्थस्य (देवस्य)’
caturthīthe fourth (form/portion)
caturthī:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootcaturthī (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग (feminine), प्रथमा (nominative), एकवचन; ‘चतुर्थी (तनुः)’
tubut/indeed
tu:
Sambandha (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Roottu (अव्यय)
Formअव्यय, particle (विरोध/विशेषार्थक)
vāyuḥwind (Vāyu)
vāyuḥ:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Rootvāyu (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
nāmnāby the name
nāmnā:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootnāman (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, तृतीया (instrumental), एकवचन; ‘नाम्ना’ = “by name/as named”
tanuḥbody/form
tanuḥ:
Kartā (कर्ता)
TypeNoun
Roottanu (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tavayour
tava:
Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
TypeNoun
Roottvad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, षष्ठी (genitive), एकवचन
itithus
iti:
Sambandha (उद्धरणचिह्न)
TypeIndeclinable
Rootiti (अव्यय)
Formअव्यय, quotative particle
uktewhen (it was) said
ukte:
Adhikaraṇa (अधिकरण/सप्तमी)
TypeVerb
Rootvac (धातु)
Formकृदन्त (past passive participle/क्त) ‘ukta’; सप्तमी (locative) एकवचन/द्विवचन-रूपसदृश; here: लोकेटिव-अब्सोल्यूट (सप्तमी-सम्बन्ध) = “when it was said”
yatwhich/that
yat:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootyad (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formसर्वनाम, नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; सम्बन्धसूचक
śarīra-sthamsituated in the body
śarīra-stham:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootśarīra (प्रातिपदिक) + stha (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (locative/determinative sense: ‘in the body’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘yat’ इत्यस्य विशेषणम्
pañcadhāfivefold
pañcadhā:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootpañcadhā (अव्यय)
Formअव्यय, distributive adverb (पञ्चधा = fivefold)
prāṇa-saṃjñitamcalled ‘prāṇa’
prāṇa-saṃjñitam:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootprāṇa (प्रातिपदिक) + saṃjñita (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुषसमास (determinative: ‘having the designation prāṇa’); नपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘yat … śarīrastham’ इत्यस्य विशेषणम्