Adhyaya 63

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते गान्धर्वलक्षणं नाम द्विषष्टितमो ऽध्यायः // ६२// सूत उवाच कुकुद्मिननस्तु तं लोकं रैवतस्य गतस्य ह / त्दृता पुण्यजनैः सर्वा राक्षसैः साकुशस्थली

अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यमभागातील तृतीय उपोद्धातपादातील भार्गवचरिते ‘गान्धर्वलक्षण’ नावाचा बासष्टावा अध्याय. सूत म्हणाले—रैवताचा पुत्र कुकुद्मी त्या लोकास गेल्यावर, साकुशस्थली नावाची सारी भूमी पुण्यजन व राक्षसांनी व्यापली गेली.

Verse 2

तद्वै भ्रातृशतं तस्य धार्मिकस्य महात्मनः / निबध्यमानं नाराचैर्विदिशः प्राद्रवद्भयात्

त्या धर्मात्मा महापुरुषाचे शंभर भाऊ, नाराचांनी जखमी होत असताना, भयाने विदिशेकडे पळून गेले।

Verse 3

तेषां तु तद्भयक्रान्तक्षत्रियाणां च विद्रुताम् / अन्ववायस्तु सुमहांस्तत्र तत्र द्विजोत्तमाः

भयाने ग्रासलेले ते पळून गेलेले क्षत्रिय; त्यांच्या मागोमाग, ठिकठिकाणी द्विजोत्तमांसह एक मोठा अन्ववाय (अनुगामी समूह)ही चालला।

Verse 4

शार्याता इति विख्याता दिक्षु सर्वासु धर्मिकाः / धृष्टस्य धर्ष्टिकं सर्वं रणधृष्टं बभूव ह

ते ‘शार्याता’ म्हणून प्रसिद्ध, सर्व दिशांत धर्मनिष्ठ होते; आणि धृष्टाच्या प्रभावाने धृष्टिकांचे सर्व सैन्य रणातही धिटाईने उभे राहिले।

Verse 5

त्रिसाहस्रं तु स गणः क्षत्रियाणां महात्मनाम् / नभगस्य च दायादो नाभादो नाम वीर्यवान्

महात्मा क्षत्रियांचा तो गण तीन हजारांचा होता; आणि नभगाचा दायाद ‘नाभाद’ नावाचा पराक्रमी होता।

Verse 6

अंबरीषस्तु नाभागिर्विरूपस्तस्य चात्मजः / पृषदश्वो विरूपस्य तस्य पुत्रो रथीतरः

अंबरीष हा नाभागाचा पुत्र; त्याचा पुत्र विरूप. विरूपाचा पुत्र पृषदश्व आणि त्याचा पुत्र रथीतर म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 7

एते क्षत्रप्रसूता वै पुनश्चाङ्गिरसः स्मृताः / रथीतराणां प्रवराः क्षेत्रोपेता द्विजातयः

हे क्षत्रियकुळात जन्मले तरी पुन्हा आंगिरस म्हणून स्मरणात आहेत; रथीतरांच्या प्रवरांपैकी हे श्रेष्ठ, क्षेत्र-संबंधाने द्विजात मानले गेले.

Verse 8

क्षुवतस्तु मनोः पूर्वमिक्ष्वाकुरभिनिःसृतः / तस्य पुत्रशतं त्वासीदिक्ष्वाकोर्भूरिदक्षिमम्

क्षुवतापासून, मनूपूर्वीच, इक्ष्वाकु प्रकट झाला. इक्ष्वाकूचे शंभर पुत्र होते, जे अत्यंत दानशील व उदार होते.

Verse 9

तेषां श्रेष्ठो विकुक्षिस्तु निमिर्दण्डश्च ते त्रयः / शकुनिप्रमुखास्तस्य पुत्राः पञ्चाशतस्तु ते

त्यांच्यात विकुक्षि श्रेष्ठ होता; निमि आणि दंड—हे तिघे प्रमुख. शकुनी आदी त्याचे पन्नास पुत्र होते.

Verse 10

उत्तरापथदेशस्य रक्षितारो महीक्षितः / चत्वारिंशत्तथाष्टौ च दक्षिणस्यां तु वै दिशि

महिक्षित उत्तरापथ देशाचा रक्षक झाला; तसेच दक्षिण दिशेतही अठ्ठेचाळीस रक्षक (राजे) होते.

Verse 11

विराटप्रमुखास्ते च दक्षिणापथरक्षिणः / इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथा दिशत्

ते विराटप्रमुख होते व दक्षिणापथाचे रक्षक होते. मग इक्ष्वाकूने अष्टका-श्राद्धासाठी विकुक्षीला नेमले.

Verse 12

राजोवाच / मांसमानय श्राद्धे त्वं मृगान्हत्वा महाबल / श्राद्धं मम तु कर्त्तव्यमष्टकानां न संशयः

राजा म्हणाला—हे महाबला! श्राद्धासाठी मृगांचा वध करून मांस आण. मला अष्टका-श्राद्ध करणेच आहे; यात संशय नाही.

Verse 13

स गतो मृगयां चैव वचनात्तस्य धीमतः / मृगान्सहस्रकान्हत्वा परिश्रान्तश्च वीर्यवान्

त्या धीमानाच्या वचनाने तो शिकारीस गेला. हजारो मृग मारून तो पराक्रमी अत्यंत थकला.

Verse 14

भक्षयच्छशकं तत्र विकुक्षिर्मृगयां गतः / आगते हि विकुक्षै तु समांसे महसैनिके

शिकारीस गेलेल्या विकुक्षीने तेथे एक ससा खाल्ला. नंतर मांस घेऊन तो महासैनिक विकुक्षी परत आला तेव्हा…

Verse 15

वसिष्ठं चोदयामास मांस प्रोक्षयतामिति / तथेति चोदितो राज्ञा विधिवत्तदुपस्थितम्

राजाने वसिष्ठांना सांगितले—“मांसाचे प्रोक्षण करा.” राजाच्या आज्ञेने वसिष्ठांनी “तथे” म्हणत विधिपूर्वक ते केले.

Verse 16

स दृष्ट्वोपहतं मांसं क्रुद्धो राजानमब्रवीत् / अनेनोपहतं मांसं पुत्रेण तव पार्थिव

ते जखमी मांस पाहून तो क्रुद्ध होऊन राजाला म्हणाला—“हे पार्थिव! तुझ्या पुत्राने हे मांस दूषित केले आहे।”

Verse 17

शशभक्षाददुष्टं वै नैव मांसं महाद्युते / शशो दुरात्मना पूर्वममना भक्षितो ऽनघ

हे महातेजस्वी! सशभक्षणाने मांस दूषित होत नाही; पण हे निष्पाप, पूर्वी दुरात्मा अमनानेच ससा खाल्ला होता।

Verse 18

तेन मांसमिदं दुष्टं पितॄणां नृपसत्तम / इक्ष्वाकुस्तु ततः क्रुद्धो विकुक्षिमिदमब्रवीत्

हे नृपश्रेष्ठ! म्हणून हे मांस पितरांसाठी दूषित झाले. तेव्हा क्रुद्ध इक्ष्वाकूने विकुक्षिला असे म्हटले।

Verse 19

पितृकर्मणि निर्दिष्टो मया च मृगयां गतः / शशं भक्षयसे ऽरण्ये निर्घृणः पूर्वमद्य तु

पितृकर्मासाठी मी तुला मृगयेस पाठवले; पण तू निर्दयी होऊन अरण्यात ससा खातोस—पूर्वीही आणि आजही।

Verse 20

तस्मात्परित्यजामि त्वां गच्छ त्वं स्वेन कर्मणा / एवमिक्ष्वाकुणा त्यक्तो वसिष्ठवचनात्सुतः

म्हणून मी तुला त्यागतो; तू आपल्या कर्मानुसार निघून जा. वसिष्ठांच्या वचनाने इक्ष्वाकूने पुत्राला असे टाकून दिले।

Verse 21

इक्ष्वाकौसंस्थिते तस्मिञ्छशादः पृथिवीमिमाम् / प्राप्तः परगधर्मात्मा स चायोध्याधिपो ऽभवत्

इक्ष्वाकु वंशात त्या काळी शशादाने ही पृथ्वी प्राप्त केली; परधर्मात्मा तो अयोध्येचा अधिपती झाला.

Verse 22

तदाकरोत्स राज्यं वै वसिष्ठपरिनोदितः / ततस्तेनैनसा पूर्णो राज्यावस्थो महीपतिः

तेव्हा वसिष्ठांच्या प्रेरणेने त्याने राज्यकारभार केला; नंतर तो महीपती राज्यस्थितीत त्या पापाने पूर्ण झाला.

Verse 23

कालेन गतवान्सो ऽथ शकृन्मूत्रतरङ्गितम् / ज्ञात्वैवमेतदाख्यानं ना विधिर्भक्षयेद्बुधः

काळाने तो पुढे गेला आणि मल-मूत्राने तरंगित नरकात पडला. हे आख्यान जाणून ज्ञानी पुरुषाने मांसभक्षण करू नये.

Verse 24

मांसभक्षयितामुत्र यस्य मांसमिहाद्म्यहम् / एतन्मांसस्य मांसत्वं प्रवदन्ति मनीषिणः

‘परलोकी ज्याचे मांस मी खाईन, त्याचेच मांस येथे मी खातो’—हेच मांसाचे ‘मांसत्व’ असे मनीषी सांगतात.

Verse 25

शशादस्य तु दायादः ककुत्स्थो नाम वीर्यवान् / इन्द्रस्य वृषभूतस्य ककुत्स्थो जयते पुरा

शशादाचा वारस ककुत्स्थ नावाचा पराक्रमी होता; वृषभ-रूप धारण केलेल्या इंद्रापासून प्राचीनकाळी ककुत्स्थ जन्मला.

Verse 26

पूर्वमाडीबके युद्धे ककुत्स्थस्तेन संस्मृतः / अनेनास्तु ककुत्स्थस्य पृथुश्चानेन स स्मृतः

पूर्वी माडीबकाच्या युद्धात त्याच्यामुळे ककुत्स्थाचे स्मरण झाले; आणि या वंशपरंपरेने ककुत्स्थासह पृथूचाही उल्लेख होतो.

Verse 27

दृषदश्वः पृथोः पुत्रस्तस्मादन्ध्रस्तु वीर्यवान् / अन्ध्रात्तु युवनाश्वस्तु शावस्तस्तस्य चात्मजः

पृथूचा पुत्र दृषदश्व होता; त्याच्यापासून पराक्रमी अंध्र झाला. अंध्रापासून युवनाश्व, आणि त्याचा पुत्र शावस्त झाला.

Verse 28

जज्ञे श्रावस्तको राजा श्रावस्ती येन निर्मिता / श्रावस्तस्य तु दायादो बृहदश्वो महायशाः

श्रावस्तक नावाचा राजा जन्मला; त्याने श्रावस्ती नगरी वसविली. श्रावस्तचा वारस महायशस्वी बृहदश्व होता.

Verse 29

बृहदश्वसुतश्चापि कुवलाश्व इति श्रुतः / यस्तु धुन्धुवधाद्राजा धुन्धुमारत्वमागतः

बृहदश्वाचा पुत्र कुवलाश्व म्हणून प्रसिद्ध होता; धुन्धूचा वध केल्यामुळे तो राजा ‘धुन्धुमार’ म्हणून ओळखला गेला.

Verse 30

ऋषय ऊचुः धुन्धोर्वधं महाप्राज्ञ घोतुमिच्छाम विस्तरात् / यदर्थं कुवलाश्वस्य धुन्धुमारत्वमागतम्

ऋषी म्हणाले—हे महाप्राज्ञ! धुन्धूच्या वधाचा सविस्तर वृत्तांत आम्हाला ऐकायचा आहे; ज्यामुळे कुवलाश्वाला ‘धुन्धुमार’ हे नाव प्राप्त झाले.

Verse 31

सूत उवाच कुवलाश्वस्य पुत्राणां सहस्राण्येकविंशतिः / सर्वे विद्यासु निष्णाता बलवन्तो दुरासदाः

सूत म्हणाला—कुवलाश्वाचे एकवीस हजार पुत्र होते. ते सर्व विद्यांत निष्णात, बलवान व दुर्जेय होते.

Verse 32

बभूवुर्धार्मिकाः सर्वे यज्वानो भूरिदक्षिणाः / कुवलाश्वं महावीर्यं शूरमुत्तमधार्मिकम्

ते सर्व धर्मनिष्ठ, यज्ञ करणारे व विपुल दक्षिणा देणारे होते. कुवलाश्व महावीर्यवान, शूर व उत्तम धर्मात्मा होता.

Verse 33

बृहदश्वो ह्यभ्यषिञ्चत्तस्मिन्राज्ये नराधिपः / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु वनं राजा विवेश ह

नराधिप बृहदश्वाचा त्या राज्यावर अभिषेक झाला. पुत्राकडे राज्यश्री सोपवून राजा वनात प्रविष्ट झाला.

Verse 34

बृहदश्वं महाराजं शूरमुत्तमधार्मिकम् / प्रयास्यन्तमुतङ्कस्तु ब्रह्मर्षिः प्रत्यवारयत्

महाराज़ बृहदश्व—शूर व उत्तम धर्मात्मा—प्रयाण करीत असता ब्रह्मर्षी उत्तंकाने त्याला थांबविले.

Verse 35

उत्तङ्क उवाच भवता रक्षणं कार्यं तत्तावत्कर्त्तुमर्हति / निरुद्विग्नस्तपस्छर्तुं न हि शक्रो ऽपि पार्थिव

उत्तंक म्हणाला—हे पार्थिव, तोपर्यंत रक्षणाचे कार्य तुम्हीच करावे; ते करण्यास तुम्ही योग्य आहात. निर्विघ्न तप करणे तर इंद्रालाही जमत नाही.

Verse 36

ममाश्रमसमीपेषु मेरोर्हि परितस्तु वै / समुद्रो वालुकापूर्णस्तत्र तिष्ठति भूपते

हे भूपते! माझ्या आश्रमाजवळ, मेरू पर्वताच्या सर्व बाजूंनी खरोखर वाळूने भरलेला समुद्र तेथे स्थित आहे.

Verse 37

देवतानामवध्यस्तु महाकायो महाबलः / अन्तर्भूमिगतस्तत्र वालुकान्तर्हितो महान्

तो देवतांनाही अवध्य, महाकाय व महाबली आहे; तेथे भूमिगत होऊन तो महान् वाळूच्या आत लपून राहतो.

Verse 38

राक्षसस्य मधोः पुत्रो धुन्धुर्नाम महासुरः / शेते लोकविनाशाय तप आस्थाय दारुणम्

राक्षस मधूचा पुत्र, धुन्धु नावाचा तो महासुर, लोकविनाशासाठी घोर तप आस्थापून तेथे पडून असतो.

Verse 39

संवत्सरस्य पर्यन्ते स निश्वासं विमुञ्चति / यदा तदा मही तत्र चलति स्म सकानना

वर्षाच्या शेवटी तो श्वास सोडतो; जेव्हा-जेव्हा असे होते, तेव्हा-तेव्हा तेथे वनांसह पृथ्वी थरथरते.

Verse 40

तस्य निश्वासवातेन रज उद्धूयते महत् / आदित्यपथमावृत्य सप्ताहं भूमिकंपनम्

त्याच्या श्वासरूपी वाऱ्याने प्रचंड धूळ उडते; सूर्याचा मार्ग झाकला जाऊन सात दिवस भूमी कंपते.

Verse 41

सविस्फुलिङ्गं सज्वारं सधूममतिदारुणम् / तेन राजन्न शक्नोमि तस्मिन्स्थातुं स्व आश्रमे

ते ठिणग्यांसह, ज्वाळा व धुराने युक्त, अत्यंत भयानक आहे; म्हणून, हे राजन्, मी माझ्या आश्रमात तिथे उभा राहू शकत नाही।

Verse 42

तं वारय महाबाहो लोकानां हितकाम्यया / तेजस्ते सुमहद्विष्मुस्तेजसाप्याययिष्यति

हे महाबाहो, लोकांच्या हितासाठी त्याला आवर; तुझे तेज अत्यंत महान आहे—ते दुष्टाला आपल्या तेजाने दाबून टाकील।

Verse 43

लोकाः स्वस्था भवन्त्वद्य तस्मिन्विनिहते सुरे / त्वं हि तस्य वधार्थाय समर्थः पृथिवीपते

तो देव मारला गेल्यावर आज लोक निरोगी व निश्चिंत होवोत; हे पृथ्वीपते, त्याच्या वधासाठी तूच समर्थ आहेस।

Verse 44

विष्णुना च वरो दत्तो मम पूर्व यतो ऽनघ / न हि धुन्धुर्महावीर्यस्तेजसाल्पेन शाक्यते

हे अनघ, विष्णूंनी मला पूर्वीच वर दिला आहे; महावीर्य धुन्धूला अल्प तेजाने जिंकता येत नाही।

Verse 45

निर्दग्धुं पृथिवीपालैरपि वर्षशतैरपि / वीर्यं हि सुमहत्तस्य देवैरपि दुरासदम्

पृथ्वीपालही शंभर वर्षे प्रयत्न करूनही त्याला जाळू शकत नाहीत; त्याचे पराक्रम अत्यंत महान असून देवांनाही दुर्जेय आहे।

Verse 46

एवमुक्तस्तु राजर्षिरुत्तङ्केन महात्मना / कुवलाश्वं तु तं प्रादात्तस्मिन् धुन्धुनिवारणे

महात्मा उत्तंकाने असे सांगितल्यावर राजर्षींनी धुंधूच्या निवारणासाठी कुवलाश्व राजाला त्याच्या स्वाधीन केले.

Verse 47

भगवन्न्यस्तशस्भो ऽहमयं तु तनयो मम / भविष्यति द्विजश्रेष्ठ धुन्धुमारो न संशयः

हे भगवन्, मी शस्त्र ठेवून दिली आहेत; पण हा माझा पुत्र, हे द्विजश्रेष्ठ, निःसंशय धुंधुमार होईल.

Verse 48

स तमादिश्य तनयं धुन्धुमाग्णमच्युतम् / जगाम स वनायैव तपसे शंसितव्रतः

धुंधूला भस्म करणाऱ्या अच्युतस्वरूप पुत्राला आदेश देऊन, प्रशंसित व्रतधारी तो तपासाठी वनात गेला.

Verse 49

कुवलाश्वस्तु धर्मात्मा पितुर्वचनमाश्रितः / सहक्रैरेकविंशत्या पुत्राणां सह पार्थिवः

धर्मात्मा कुवलाश्व पित्याच्या वचनावर चालून, एकवीस हजार पुत्रांसह तो पार्थिव निघाला.

Verse 50

प्रायादुत्तङ्कसहितो धुन्धोस्तस्य निवारणे / तमाविशत्ततो विष्णुर्भगवान्स्वेन तेजसा

तो उत्तंकासह धुंधूच्या निवारणासाठी निघाला; तेव्हा भगवान विष्णू आपल्या तेजाने त्याच्यात प्रविष्ट झाले.

Verse 51

उत्तङ्कस्य नियोगात्तु लोकानां हितकाम्यया / तस्मिन्प्रयाते दुर्धर्षे दिवि शब्दो महानभूत्

उत्तंकाच्या नियोगाने, लोकहिताची इच्छा धरून, तो दुर्धर्ष निघून गेल्यावर आकाशात महान् नाद झाला।

Verse 52

अद्य प्रभृत्येष नृपो धुन्धुमारो भविष्यति / दिव्यैः पुष्पैश्च तं देवाः संमतात्समवाकिरन्

आजपासून हा राजा ‘धुन्धुमार’ होईल. प्रसन्न देवांनी दिव्य पुष्पांनी त्याच्यावर पुष्पवृष्टी केली.

Verse 53

देवदुन्दुभयश्चैव प्रणेदुर्हि तदा भृशम् / स गत्वा पुरुषव्याघ्रस्तनयैः सह वीर्यवान्

तेव्हा देवदुंदुभीही जोराने निनादल्या. तो वीर्यवान पुरुषव्याघ्र आपल्या पुत्रांसह पुढे गेला.

Verse 54

समुद्रं खानयामास वालुकापूर्णमव्ययम् / तस्य पुत्रैः खनद्भिश्च वालुकान्तर्हितस्तदा

त्याने वाळूने भरलेल्या, अव्यय समुद्राचे खणणे सुरू केले. त्याचे पुत्रही खणत असता तो तेव्हा वाळूत अंतर्हित झाला.

Verse 55

धुन्धुरासादितस्तत्र दिशमाश्रित्य पश्चिमाम् / मुखजेनाग्निना क्रुद्धो लोकानुद्वर्तयन्निव

तेथे धुन्धुने पश्चिम दिशेचा आश्रय घेतला. तो क्रुद्ध होऊन मुखातून अग्नी ओकत, जणू लोकांना उलथून टाकीत होता।

Verse 56

वारि सुस्राव चोगेन महोदधिरिवोदये / सोमस्य सो ऽसुरश्रेष्ठो धारोर्मिकलिलो महान्

योगबलाने पाणी असे उसळून वाहू लागले जसे उदयकाळी महोदधी; सोमाच्या त्या असुरश्रेष्ठाची महान धारा लाटांनी भरून गेली।

Verse 57

तस्य पुत्रास्तु निर्दग्धास्त्रय उर्वरिता मृधे / ततः स राजातिबलो राक्षसं तं महाबलम्

त्याचे तीन पुत्र युद्धात जळून भस्म झाले, केवळ अवशेष उरले; मग तो अतिबलवान राजा त्या महाबल राक्षसाकडे गेला।

Verse 58

आससाद महातेजा धुन्धुं बन्धुनिबर्हणम् / तस्य वारिमयं वेगमपि वत्स नराधिपः

महातेजस्वी राजा बंधुनाशक धुन्धुकडे पोहोचला; हे वत्सा, त्याच्या जलमय वेगालाही त्याने तोंड दिले।

Verse 59

योगी योगेन वह्निं च शमयामास वारिणा / निरस्यन्तं महाकायं बलेनोदकराक्षसम्

योगीने योगबलाने पाण्याने अग्नी शांत केला; आणि बळाने त्या महाकाय जल-राक्षसाला दूर लोटले।

Verse 60

उत्तङ्कं दर्शयामास कृतकर्मा नराधिपः / उत्तङ्कश्च वरं प्रादात्तस्मै राज्ञे महात्मने

कृतकर्मा नराधिपाने उत्तंकाला दर्शन घडवले; आणि महात्मा उत्तंकाने त्या राजाला एक वर दिला।

Verse 61

ददतश्चाक्षयं वित्तं शत्रुभिश्चाप्य धुष्यताम् / धर्मे रतिं च सततं स्वर्गे वासं तथाक्षयम्

जो दान करतो त्याचे धन अक्षय होते, शत्रूंनी त्रास दिला तरीही. त्याला धर्मात सदैव रती आणि स्वर्गात अविनाशी वास प्राप्त होतो.

Verse 62

पुत्राणां चाक्षयांल्लोकान्स्वर्गे ये रक्षसा हताः / तस्य पुत्रास्त्रयः शिष्टा दृढाश्वो ज्येष्ठ उच्यते

जे स्वर्गात राक्षसाकडून मारले गेले, त्यांच्या पुत्रांनाही स्वर्गात अक्षय लोक मिळतात. त्याचे तीन शिष्ट पुत्र होते; त्यात ज्येष्ठ दृढाश्व असे म्हणतात.

Verse 63

भद्राश्वः कपिलाश्वश्च कनीयांसौ तु तौ स्मृतौ / धैन्धुमारिर्दृढाश्वश्च हर्यश्वस्तस्य चात्मजः

भद्राश्व आणि कपिलाश्व—हे दोघे कनिष्ठ मानले गेले. धैन्धुमारि आणि दृढाश्व; आणि त्याचा पुत्र हर्यश्व होता.

Verse 64

हर्यश्वस्य निकुंभो ऽभूत्क्षात्रधर्मरतः सदा / संहताश्वो निकुंभस्य सुतो रणविशारदः

हर्यश्वाचा पुत्र निकुंभ झाला, जो सदैव क्षात्रधर्मात रत होता. निकुंभाचा पुत्र संहताश्व, रणात विशारद होता.

Verse 65

कृशाश्वश्चाकृताश्वश्च संहताश्वसुतावुभौ / तस्य पत्नी हैमवती सती माता दृषद्वती

संहताश्वाचे दोन पुत्र—कृशाश्व आणि अकृताश्व होते. त्याची पत्नी हैमवती सती होती, आणि माता दृषद्वती होती.

Verse 66

विख्याता त्रिषु लोकेषु पुत्रश्चास्य प्रसेनजित् / युवनाश्वसुतस्तस्य त्रिषु लोकेषु विश्रुतः

तो त्रैलोक्यात विख्यात होता; त्याचा पुत्र प्रसेनजित् होता. तसेच युवनाश्वाचा तो पुत्रही त्रैलोक्यात प्रसिद्ध झाला.

Verse 67

अत्यन्तधार्मिका गौरी तस्य पत्नी पतिव्रता / अभिशस्ता तु सा भर्त्रा नदी सा बाहुदा कृता

अत्यंत धर्मनिष्ठ गौरी ही त्याची पतिव्रता पत्नी होती. परंतु पतीच्या शापाने ती ‘बाहुदा’ नावाची नदी झाली.

Verse 68

तस्यास्तु गौरिकः पुत्रश्चक्रवर्ती बभूव ह / मान्धाता यौवनाश्वो वै त्रैलोक्यविजयी नृपः

गौरीचा पुत्र ‘गौरिक’ चक्रवर्ती झाला. आणि युवनाश्वाचा पुत्र मान्धाता हा खरोखर त्रैलोक्यविजयी राजा होता.

Verse 69

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका द्विजाः / यावत्सूर्य उदयते यावच्च प्रतितिष्ठति

येथेही पौराणिक द्विज हा श्लोक उदाहरण म्हणून सांगतात—जोपर्यंत सूर्य उगवतो आणि जोपर्यंत तो स्थिर राहतो.

Verse 70

सर्वं तद्यौवनाश्वस्य मान्धातुः क्षेत्रमुच्यते / तस्य चैत्ररथी भार्या शशबिन्दोः सुताभवत्

तो सर्व प्रदेश युवनाश्वपुत्र मान्धाताचा ‘क्षेत्र’ म्हणून ओळखला जातो. आणि त्याची पत्नी चैत्ररथी ही शशबिंदूची कन्या होती.

Verse 71

साध्वी बिन्दुमती नाम रूपेणाप्रतिमा भुवि / पतिव्रता च ज्येष्ठा च भातॄणामयुतस्य सा

बिंदुमती नावाची ती साध्वी पृथ्वीवर रूपाने अनुपमा होती. ती पतिव्रता आणि दहा हजार भावंडांत ज्येष्ठ होती.

Verse 72

तस्यामुत्पादयामास मान्धाता त्रीन्सुतन्प्रभुः / पुरुकुत्समंबरीषं मुचुकुन्दं च विश्रुतम्

तिच्यापासून प्रभू मान्धात्याने तीन पुत्र उत्पन्न केले—पुरुकुत्स, अंबरीष आणि विख्यात मुचुकुंद.

Verse 73

अंबरीषस्य दायादो युवनाश्वो ऽपरः स्मृतः / नर्मदायां समुत्पन्नः संभूतस्तस्य चात्मजः

अंबरीषाचा वारस दुसरा युवनाश्व म्हणून स्मरणात आहे. नर्मदेत उत्पन्न झालेला संभूत हा त्याचा पुत्र होता.

Verse 74

संभूतस्यात्मजः पुत्रो ङ्यनरण्यः प्रतापवान् / रावणेन हतो येन त्रैलोक्यं विजितं पुरा

संभूताचा पुत्र प्रतापवान ङ्यनरण्य होता. ज्याला रावणाने मारले; त्या रावणाने पूर्वी त्रैलोक्य जिंकले होते.

Verse 75

तेन दृश्योनरण्यस्य हर्यश्वस्तस्य चात्मजः / हर्यश्वात्तु दृषद्वत्यां जज्ञे च सुमतिर्नृपः

त्याच्यापासून (ङ्यनरण्यापासून) दृश्योनरण्य झाला आणि त्याचा पुत्र हर्यश्व होता. पुढे हर्यश्वापासून दृषद्वतीत राजा सुमती जन्मला.

Verse 76

तस्य पुत्रो ऽभवद्राजा त्रिधन्वा नाम धार्मिकः / आसीत्त्रिधन्वनश्चापि विद्वांस्त्रय्यारुणिः प्रभुः

त्याचा पुत्र त्रिधन्वा नावाचा धर्मात्मा राजा झाला. त्रिधन्वनाचा त्रय्यारुणि नावाचा प्रभूसमान विद्वानही होता.

Verse 77

तस्य सत्यव्रतो नाम कुमारो ऽभून्महाबलः / तेन भार्या विदर्भस्य त्दृता हत्वा दिवौकसः

त्याचा सत्यव्रत नावाचा महाबली कुमार झाला. त्याने देवांना पराभूत करून विदर्भाची पत्नी त्दृता हरण केली.

Verse 78

पाणिग्रहणमन्त्रेषु निष्टानं प्रापितेष्विह / कामाद्बलाच्च मोहाच्च संहर्षेण बलेन च

येथे पाणिग्रहणाच्या विवाहमंत्रांत विधी निश्चित झाल्यावरही, कामाने, बळाने, मोहाने आणि संघर्षजन्य बळाने (हे कृत्य झाले)।

Verse 79

भाविनोर्ऽथस्य च बलात्तत्कृतं तेन धीमता / तमधर्मेण संयुक्तं पिता भय्यारुणो ऽत्यजत्

भविष्यातील लाभाच्या बळावर त्या बुद्धिमानाने ते केले. अधर्मयुक्त जाणून पिता भैय्यारुणाने त्याला त्यागले.

Verse 80

अपध्वंसेति बहुशो वदन्क्रोधसमन्वितः / पितरं सो ऽब्रवीदेकः क्व गच्छामीति वै मुहुः

क्रोधाने भरून तो वारंवार ‘अपध्वंस’ असे म्हणत राहिला. मग एकटा होऊन त्याने पित्याला पुन्हा पुन्हा विचारले—‘मी कुठे जाऊ?’

Verse 81

पिता चैनमथोवाच श्वपाकैः सह वर्त्तय / नाहं पुत्रेण पुत्रार्थी त्वयाद्य कुलपांसन

तेव्हा पित्याने त्याला म्हटले— “चांडाळांसहच राहा; तुझ्यासारख्या पुत्राने मला पुत्रप्राप्ती नको, आज तू कुलकलंक आहेस।”

Verse 82

इत्युक्तः स निराक्रामन्नगराद्वचना द्विभोः / न चैनं वारयामास वसिष्ठो भगवानृषिः

असे ऐकून पित्याच्या वचनाने तो नगरातून निघून गेला; भगवान ऋषी वसिष्ठांनीही त्याला थांबवले नाही।

Verse 83

स तु सत्यव्रतो धीमाञ्श्वपाकावसथान्तिके / पित्रा त्यक्तो ऽवसद्धीरः पिता चास्य वनं ययौ

तो सत्यव्रती धीर बुद्धिमान श्वपाकांच्या वस्तीच्या जवळ धैर्याने राहू लागला; पित्याने त्याला त्यागले आणि स्वतः वनात गेला।

Verse 84

तस्मिंस्तु विषये तस्य नावर्षत्पाकशासनः / समा द्वादश संपूर्मास्तेनाधर्मेण वै तदा

त्याच्या त्या प्रदेशात इंद्राने (पाकशासनाने) पाऊस पाडला नाही; त्या अधर्मामुळे बारा वर्षे पूर्ण दुष्काळ पडला।

Verse 85

दारांस्तु तस्य विषये विश्वामित्रो महातपाः / संन्यस्य सागरानूपे चचार विपुलं तपः

त्या प्रदेशात महातपस्वी विश्वामित्राने पत्नीला तेथे ठेवून सागरकाठच्या उपवनात महान तप केले।

Verse 86

तस्य पत्नी गले बद्ध्वा मध्यमंपुत्रमौरसम् / शिष्टानां भरणार्थाय व्यक्रीणाद्गोशतेन वै

त्याची पत्नी मधला औरस पुत्र गळ्यात बांधून, शिष्ट जनांच्या पालनासाठी, शंभर गायींना तो विकू लागली।

Verse 87

तं तु बद्धं गले दृष्टवा विक्रयार्थं नरोत्तमः / महर्षिपुत्रं धर्मात्मा मोक्षयामास सुव्रतः

गळ्यात बांधलेला तो महर्षिपुत्र विक्रीसाठी पाहून, धर्मात्मा नरोत्तम, सुव्रतधारी, त्याला मुक्त करून टाकला।

Verse 88

सत्यव्रतो महाबुद्धिर्भरणं तस्य चाकरोत् / विश्वामित्रस्य तुष्ट्यर्थमनुकंपार्थमेव च

महाबुद्धिमान सत्यव्रताने त्याचे भरणपोषण केले—विश्वामित्राला संतुष्ट करण्यासाठी आणि करुणेनेही।

Verse 89

सो ऽभवद्गालवो नाम गले बद्धो महातपाः / महर्षिः कौशिकस्तात तेन वीरेण मोक्षितः

गळ्यात बांधलेला तो महातपस्वी ‘गालव’ नावाचा होता; तात, कौशिक महर्षीला त्या वीराने मुक्त केले।

Verse 90

तस्य व्रतेन भक्त्या च कृपया च प्रतिज्ञया / विश्वामित्रकलत्रं च बभार विनये स्थितः

त्याच्या व्रत, भक्ती, कृपा आणि प्रतिज्ञेमुळे—विनयात स्थित राहून—त्याने विश्वामित्राच्या पत्नीचेही पालनभार उचलला।

Verse 91

हत्वा मृगान्वराहांश्च महिषांश्च जलेचरान् / विश्वामित्राश्रमाभ्यासे तन्मांसमनयत्ततः

त्याने मृग, वराह, महिष व जलचर यांचा वध करून विश्वामित्रांच्या आश्रमाजवळ ते मांस आणून ठेवले।

Verse 92

उपांशुव्रतमास्थाय दीक्षां द्वादशवार्षिकीम् / पितुर्नियोगादभजन्नृपे तु वनमास्थिते

राजा वनात गेल्यावर, पित्याच्या आज्ञेने त्याने उपांशु-व्रत धारण करून बारा वर्षांची दीक्षा पाळली।

Verse 93

अयोध्यां चैव राष्ट्रं च तथैवान्तः पुरं पुनिः / याज्योत्थान्यायसंयोगाद्वसिष्ठः पर्यरक्षत

यज्ञाशी संबंधित न्याययुक्त व्यवस्थेमुळे वसिष्ठांनी अयोध्या, राज्य आणि अंतःपुर यांचे पुनः संरक्षण केले।

Verse 94

सत्यव्रतः सुबाल्यात्तु भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / वसिष्ठे ऽभ्यधिकं मन्युं धारयामास मन्युना

सत्यव्रताने लहानपणापासूनच, पुढे घडणाऱ्या प्रसंगाच्या बळावर, वसिष्ठांविषयी अधिक क्रोध मनात धरला।

Verse 95

पित्रा तु तं तदा राष्ट्रात्परित्यक्तं स्वमात्मजम् / न वारयामास मुनिर्वसिष्ठः कारणेन वै

पित्याने आपल्या पुत्राला राज्यातून त्यागले तेव्हा, काही कारणास्तव मुनि वसिष्ठांनी त्याला रोखले नाही।

Verse 96

पाणिग्रहममन्त्राणां निष्ठा स्यात्सप्तमे पदे / एवं सत्यव्रतस्तां वै हृतवान्सप्तमे पदे

पाणिग्रहणमंत्रांची निष्ठा सातव्या पदी होते; तसेच सत्यव्रताने तिला खरोखर सातव्या पदीच हरण केले.

Verse 97

जानन्धर्मान्वसिष्ठस्तु नवमन्त्रानिहेच्छति / इति सत्यव्रतो रोषं वसिष्ठे मनसाकरोत्

धर्म जाणणारे वसिष्ठ येथे नऊ मंत्रांची इच्छा करतात; असे म्हणून सत्यव्रताने वसिष्ठावर मनात राग धरला.

Verse 98

गुणबुद्ध्या तु भगवान्वसिष्ठः कृतवांस्तपः / न तु सत्यव्रतो ऽबुध्यदुपांशुव्रतमस्य वै

गुणबुद्धीने भगवान वसिष्ठांनी तप केले; पण सत्यव्रताला त्यांचे ते उपांशुव्रत कळले नाही.

Verse 99

तस्मिंस्तु परमो रोषः पितुरासीन्महात्मनः / तेन द्वादश वर्षाणि नावर्षत्पाकशासनः

त्या प्रसंगी महात्मा पित्याला परम क्रोध आला; त्यामुळे पाकशासन (इंद्र) बारा वर्षे पाऊस पाडला नाही.

Verse 100

तेन त्विदानीं वहता दीक्षां तां दुर्वहां भुवि / कुलस्य निष्कृतिः स्वस्य सृतेयं च भवेदिति

म्हणून तो आता पृथ्वीवर ती दुर्वह दीक्षा वहात आहे, जेणेकरून आपल्या कुलाचे प्रायश्चित्त होईल आणि ही सृष्टीही टिकून राहील.

Verse 101

ततो वसिष्ठो भगवान्पित्रा त्यक्तं न वारयत् / अभिषेक्ष्याम्यहं नष्टे पश्चादेनमिति प्रभुः

तेव्हा भगवान वसिष्ठांनी पित्याने त्यागलेल्या त्याला रोखले नाही. प्रभू म्हणाला— “हा नष्ट झाल्यावर नंतर मीच याचा अभिषेक करीन.”

Verse 102

स तु द्वादशवर्षाणि दीक्षां तामुद्वहन्बली / अविद्यमाने मांसे तु वसिष्ठस्य महात्मनः

तो बलवान त्या दीक्षेचे पालन बारा वर्षे करीत राहिला; परंतु महात्मा वसिष्ठांकडे मांस उपलब्ध नव्हते.

Verse 103

सर्वकामदुघां धेनुं स ददर्श नृपात्मजः / तां वै क्रोधाच्च मोहाच्च श्रमच्चैव क्षुधान्वितः

त्या राजपुत्राने सर्वकामदुघा धेनू पाहिली; तो क्रोध, मोह, श्रम आणि भुकेने व्याकुळ होऊन तिला न्याहाळू लागला.

Verse 104

दस्युधर्मगतो दृष्ट्वा जघान बलिनां वरः / सतु मांसं स्वयं चैव विश्वामित्रस्य चात्मजान्

दस्युधर्मात प्रवृत्त झालेला पाहून, बलवानांतील श्रेष्ठ त्याने त्याला ठार केले; आणि त्याने स्वतः तसेच विश्वामित्राच्या पुत्रांनाही मांस खाऊ घातले.

Verse 105

भोजयामास तच्छ्रुत्वा वसिष्ठस्तं तदात्यजत् / प्रोवाच चैव भगवान्वसिष्ठस्तं नृपात्मजम्

हे ऐकून वसिष्ठांनी त्याला तत्क्षणी त्यागले; आणि भगवान वसिष्ठांनी त्या राजपुत्राला असे सांगितले.

Verse 106

पातयेयमहं क्रूर तव शङ्कुम पोह्य वै / यदि ते त्रीणि शङ्कूनि न स्युर्हि पुरुषाधम

अरे क्रूरा! मी तुझा शंकू पाडून टाकीन; तो दूर कर. जर तुझे तीन शंकू नसतील, रे पुरुषाधम!

Verse 107

पितुश्चापारितोषेण गुरोर्देगध्रीवधेन च / अप्रोक्षितोपयोगाच्च त्रिविधस्ते व्यतिक्रमः

पित्याच्या अप्रसन्नतेने, गुरूच्या देगध्रीवधाने, आणि अप्रोक्षित वस्तूच्या उपयोगाने—तुझा अपराध त्रिविध आहे.

Verse 108

एवं स त्रीणि शङ्कूनि दृष्ट्वा तस्य महातपाः / त्रिशङ्कुरिति होवाच त्रिशङ्कुस्तेन स स्मृतः

अशा रीतीने त्या महातपस्व्याने त्याचे तीन शंकू पाहून ‘त्रिशंकू’ असे म्हटले; म्हणून तो त्रिशंकू म्हणून प्रसिद्ध झाला.

Verse 109

विश्वामित्रस्तु दाराणामागतो भरणे कृते / ततस्तस्मै वरं प्रादात्तदा प्रीतस्त्रिशङ्कवे

तेव्हा विश्वामित्र पत्नींच्या भरणपोषणासाठी आला; आणि प्रसन्न होऊन त्याने त्रिशंकूला एक वर दिला.

Verse 110

छन्द्यमानो वरेणाथ गुरुं वव्रेनृपात्मजः / सशरीरो व्रजे स्वर्गमित्येवं याचितो वरः

वराने संतुष्ट होऊन राजपुत्राने गुरूलाच वर म्हणून मागितले—‘मी देहासहित स्वर्गाला जाऊ’; असा वर त्याने याचिला.

Verse 111

अनावृष्टिभये तस्मिञ्जाते द्वादशवार्षिके / अभिषिच्य राज्ये पित्र्ये योजयामास तं मुनिः

द्वादश वर्षांचा अनावृष्टीचा भय उत्पन्न झाल्यावर त्या मुनींनी त्याचा पितृराज्यात अभिषेक करून त्यास राज्यावर नेमले।

Verse 112

मिषतां देवतानां च वसिष्ठस्य च कौशिकः / सशरीरं तदा तं वै दिवमारोपयत्प्रभुः

देवता आणि वसिष्ठ पाहत असतानाच, प्रभु कौशिकाने त्याला तेव्हा सशरीर स्वर्गात आरोहित केले।

Verse 113

मिषतस्तु वसिष्ठस्य तदद्भुतमिवाभवत् / अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः

वसिष्ठ पाहत असतानाच ते अद्भुतच घडल्यासारखे झाले; या ठिकाणी पौराणिक लोक हा श्लोकही उद्धृत करतात।

Verse 114

विश्वामित्रप्रसादेन त्रिशङ्कुर्दिविराजते / देवैः सार्द्धं महातेजानुग्रहात्तस्य धीमतः

विश्वामित्राच्या प्रसादाने त्रिशंकु स्वर्गात देवांसह विराजमान आहे—त्या महातेजस्वी धीमानाच्या अनुग्रहाने।

Verse 115

तस्य सत्यरता नाम भार्या कैकयवंशजा / कुमारं जनयामास हरिश्चन्द्रमकल्मषम्

त्याची कैकयवंशजा पत्नी सत्यरता हिने निष्कलंक पुत्र हरिश्चंद्रास जन्म दिला।

Verse 116

स तु राजा हरिश्चन्द्रस्त्रैशङ्कव इति श्रुतः / अहर्ता राजसूयस्य सम्रडिति परिश्रुतः

तो राजा हरिश्चंद्र ‘त्रैशंकव’ म्हणून प्रसिद्ध होता. राजसूय यज्ञाचा आहर्ता आणि ‘सम्राट्’ म्हणूनही सर्वत्र विख्यात होता.

Verse 117

हरिश्चन्द्रस्य तु सुतो रोहितो नाम वीर्यवान् / हरितो रोहितस्याथ चञ्चुर्हरीत उच्यते

हरिश्चंद्राचा पराक्रमी पुत्र ‘रोहित’ नावाचा होता. रोहिताचा पुत्र ‘हरित’ झाला आणि त्याचा पुत्र ‘चञ्चु’—जो ‘हारीत’ म्हणून ओळखला जातो—असा सांगितला आहे.

Verse 118

विनयश्च सुदेवश्च चञ्चुपुत्रौ बभूवतुः / चैता सर्वस्य क्षत्रस्य विजयस्तेन स स्मृतः

चञ्चुचे दोन पुत्र—विनय आणि सुदेव—झाले. हे दोघेही सर्व क्षत्रियवर्गाचा विजय मानले गेले; म्हणून तो ‘विजय’ म्हणून स्मरणात आहे.

Verse 119

रुरुकस्तनयस्तस्य राजा धर्मार्थकोविदः / रुरुकात्तु वृकः पुत्रस्तस्माद्बाहुर्विजज्ञिवान्

त्याचा पुत्र ‘रुरुक’ नावाचा राजा होता, जो धर्म व अर्थ यांचा जाणकार होता. रुरुकापासून ‘वृक’ पुत्र झाला आणि त्याच्यापासून ‘बाहु’ नावाचा प्राज्ञ उत्पन्न झाला.

Verse 120

हैहयैस्तालजङ्घैश्च निरस्तो व्यसनी नृपः / शकैर्यवनकांबोजैः पारदैः पह्लवैस्तथा

तो व्यसनी नृप हैहय व तालजंघांनी हाकलला गेला; तसेच शक, यवन, कंबोज, पारद आणि पह्लव यांनीही (पराभूत/निरस्त) केला.

Verse 121

नात्यर्थं धार्मिको ऽभूत्स धर्म्ये सति युगे तथा / सगरस्तु सुतो बाहोर्जज्ञे सह गरेण वै

धर्म्य युग असूनही तो फारसा धर्मनिष्ठ नव्हता। बाहूचा पुत्र सगर राजा ‘गर’सहच जन्मला.

Verse 122

भृगोराश्रममासाद्य ह्यौर्वैण परिरक्षितः / अग्नेयमस्त्रं लब्ध्वा तु भार्गवात्सगरो नृपः

भृगूंच्या आश्रमास जाऊन तो और्व ऋषींनी संरक्षित केला. मग राजा सगराने भार्गवांकडून अग्नेय अस्त्र प्राप्त केले.

Verse 123

जघान पृथिवीं गत्वा तालजङ्घान्सहैहयान् / शकानां पह्लवानां च धर्मं निरसदच्युतः

तो पृथ्वीवर जाऊन तालजंघ व हैहयांसह त्यांचा संहार करू लागला. अच्युत सगराने शक व पह्लवांचा धर्माचारही नष्ट केला.

Verse 124

क्षत्रियाणां तथा तेषां पारदानां च धर्मवित् / ऋषय ऊचुः कथं स सगरो राजा गरेण सह जज्ञिवान्

त्या क्षत्रिय व पारदांचा धर्म जाणणाऱ्या ऋषींनी विचारले—राजा सगर ‘गर’सह कसा जन्मला?

Verse 125

किमर्थं वा शकादीनां क्षत्रियाणां महौजसाम् / धर्मान्कुलोचितान्क्रुद्धो राजा निरसदच्युतः

महाबली शकादी क्षत्रियांचे कुलोचित धर्म राजा अच्युताने क्रोधाने का नष्ट केले?

Verse 126

सुत उवाच बाहोर्व्यसनिनस्तस्य त्दृतं राज्यं पुरा किल / हैहयैस्तालजङ्घैश्च शकैः सार्द्धं समागतैः

सूत म्हणाला— पूर्वी व्यसनग्रस्त बाहूचे राज्य हैहय, तालजंघ आणि शक यांच्यासह जमलेल्या लोकांनी हिरावून घेतले।

Verse 127

यवनाः पारदाश्चैव कांबोजाः पह्लवास्तथा / हैहयार्थं पराक्रान्ता एते पञ्च गणास्तदा

यवन, पारद, कांबोज आणि पह्लव— हे पाचही गण त्या वेळी हैहयांच्या हितासाठी आक्रमणास निघाले।

Verse 128

त्दृतराज्यस्तदाबाहुः संन्यस्य स तदा गृहम् / वनं प्रविश्य धर्मात्मा सह पत्न्या तपो ऽचरत्

राज्य हिरावल्यावर बाहूने तेव्हा घराचा त्याग केला; धर्मात्मा तो पत्नीसमवेत वनात जाऊन तप करू लागला।

Verse 129

कदाचिदप्यकल्पः स तोयार्थं प्रस्थितो नृपः / वृद्धत्वाद्दुर्बलत्वाच्च ह्यन्तरा स ममार च

एकदा तो राजा पाणी आणण्यासाठी निघाला; पण वार्धक्य व दुर्बलतेमुळे वाटेतच त्याचा मृत्यू झाला।

Verse 130

पत्नी तु यादवी तस्य सगर्भा पृष्ठतो ऽप्यगात् / सपत्न्या तु गरस्तस्यै दत्तो गर्भजिघांसया

त्याची यदुवंशी पत्नी गर्भवती असूनही मागोमाग गेली; पण सौतिने गर्भ नष्ट करण्याच्या हेतूने तिला विष दिले।

Verse 131

सा तु भर्तुश्चितां कृत्वा वह्निं तं समारोहयत् / और्वस्तं भार्गवो दृष्ट्वा कारुण्याद्धि न्यवर्त्तयत्

तिने पतीची चिता रचून त्या अग्नीत आरोहण केले. और्व ऋषींना पाहून भार्गवांनी करुणेने तिला परावृत्त केले.

Verse 132

तस्याश्रमे तु गर्भं सा गरेण च तदा सह / व्यजायत महाबाहुं सगरं नाम धर्मिकम्

त्याच्या आश्रमात ती तेव्हा गर (विष/औषध) सहित गर्भ धारण करून ‘सगर’ नावाच्या महाबाहु, धर्मिक पुत्रास जन्म देऊ लागली.

Verse 133

और्वस्तु जातकर्मादीन्कृत्वा तस्य महात्मनः / अध्याप्य वेदाञ्छास्त्राणि ततो ऽस्त्रं प्रत्यपादयत्

और्व ऋषींनी त्या महात्म्याचे जातकर्मादी संस्कार करून, वेद-शास्त्रे शिकवून अखेरीस त्याला दिव्यास्त्रे प्रदान केली.

Verse 134

ततः शकान्स यवनान्कांबोजान्पारदांस्तथा / पह्लवांश्चैव निःशेषान्कर्तुं व्यवसितो नृपः

त्यानंतर त्या नृपाने शक, यवन, कंबोज, पारद तसेच पह्लव—या सर्वांचा निःशेष नाश करण्याचा निर्धार केला.

Verse 135

ते हन्यमाना वीरेण सगरेण महात्मना / वसिष्ठं शरणं सर्वे संप्राप्ताः शरणैषिणः

महात्मा वीर सगराकडून मारले जात असता, शरण शोधणारे ते सर्व वसिष्ठांना शरण मानून त्यांच्याकडे आले.

Verse 136

वसिष्ठो वीक्ष्य तान्युक्तान्विनयोन महामुनिः / सगरं वारयामास तेषां दत्त्वाभयं तथा

महामुनी वसिष्ठांनी त्यांचे विनययुक्त वचन पाहून, त्यांना अभय देऊन सगराला आवरले।

Verse 137

सगरः स्वां प्रतिज्ञां च गुरोर्वाक्यं निशम्य च / जघान धर्मं वै तेषां वेषान्यत्वं चकार ह

सगराने आपली प्रतिज्ञा व गुरूचे वचन ऐकून, त्यांचा धर्मभंग केला आणि त्यांचा वेश बदलून टाकला।

Verse 138

अर्द्धं शाकानां शिरसो मुण्डयित्वा व्यसर्जयत् / यवनानां शिरः सर्वं कांबोजानां तथैव च

त्याने शकांचे डोके अर्धे मुंडून सोडले; यवनांचे व कांबोजांचे डोके मात्र पूर्ण मुंडले।

Verse 139

पारदा मुक्तकेशाश्च पह्लवाः श्मश्रुधारिणः / निःस्वाध्यायवषट्काराः कृतास्तेन महात्मना

त्या महात्म्याने पारदांना मोकळे केस ठेवणारे, पह्लवांना दाढीधारी केले; आणि त्यांना स्वाध्याय व वषट्काररहित केले।

Verse 140

शका यवन कांबोजाः पह्लवाः पारदैः सह / कलिस्पर्शा महिषिका दार्वस्छोलाः खशास्तथा

शक, यवन, कांबोज, पह्लव पारदांसह; तसेच कलिस्पर्श, महिषिक, दार्व, छोल आणि खशही।

Verse 141

सर्वे ते क्षत्रियगणा धर्मस्तेषां निराकृतः / वसिष्ठवचनात्पूर्वं सगरेण महात्मना

ते सर्व क्षत्रियगण धर्मच्युत झाले; महात्मा सगराने वसिष्ठांच्या वचनापूर्वीच त्यांचा धर्म निरस्त केला होता.

Verse 142

स धर्मविजयी राजा विजित्येमां वसुन्धराम् / अश्वं वै चारयामास वाजिमेधाय दीक्षितः

धर्मविजयी तो राजा ही वसुंधरा जिंकून, वाजिमेध यज्ञासाठी दीक्षित होऊन अश्वास फिरवू लागला.

Verse 143

तस्य चारयतः सो ऽश्वः समुद्रे पूर्वदक्षिणे / वेलासमीपे ऽपहृतो भूमिं चैव प्रवेशितः

तो अश्व फिरत असताना, पूर्व-दक्षिण समुद्राच्या तटाजवळ तो अपहृत झाला आणि भूमीत लपविला गेला.

Verse 144

स तं देशं सुतैः सर्वैः खानयामास पार्थिवः / आसेदुश्च ततस्तस्मिन्खनन्तस्ते महार्मवे

मग त्या पार्थिवाने सर्व पुत्रांकडून तो प्रदेश खणून घेतला; आणि खणत-खणत ते महान समुद्रापर्यंत पोहोचले.

Verse 145

तमादिपुरुषं देवं हरिं कृष्णं प्रजापतिम् / विष्णुं कपिलरूपेण हंसं नारायणं प्रभुम्

त्यांनी त्या आदिपुरुष देवाला—हरि, कृष्ण, प्रजापती—कपिलरूप विष्णूला, हंसस्वरूप नारायण प्रभूला दर्शन घेतले.

Verse 146

तस्य चक्षुः समासाद्य तेजस्तत्प्रतिपद्यते / दग्धाः पुत्रास्तदा सर्वेचत्वारस्त्ववशेषिताः

त्याच्या दृष्टीस पडताच त्यांना त्या तेजाचा सामना करावा लागला. तेव्हा सर्व पुत्र जळून खाक झाले, केवळ चारच शिल्लक राहिले.

Verse 147

बर्हिकेतुः सुकेतुश्च तथा धर्मरथश्च यः / शूरः पञ्चजनश्चैव तस्य वंशकराः प्रभोः

बर्हिकेतु, सुकेतु, धर्मरथ आणि शूर पंचजन हे त्या प्रभूचे वंशज (वंश पुढे नेणारे) ठरले.

Verse 148

प्रादाच्च तस्य भगवान्हरिर्नारायणो वरान् / अक्षयत्वं स्ववंशस्य वाजिमेधशतं तथा

आणि भगवान हरी नारायणाने त्याला वरदान दिले - स्वतःच्या वंशाचे अक्षयत्व आणि शंभर अश्वमेध यज्ञांचे पुण्य.

Verse 149

विभुः पुत्रं समुद्रं च स्वर्गे वासं तथाक्षयम् / तं समुद्रो ऽश्वमादाय ववन्दे सरितांपतिः

एक समर्थ पुत्र, समुद्र (पुत्ररूपाने) आणि स्वर्गात अक्षय निवास. नद्यांचा पती असलेल्या समुद्राने तो घोडा घेऊन त्याला वंदन केले.

Verse 150

सागरत्वं च लेभे स कर्मणा तेन तस्य वै / तं चाश्वमेधिकं सो ऽश्वं समुद्रात्प्राप्य पार्थिवः

त्याच्या त्या कर्मामुळे त्याला 'सागरत्व' प्राप्त झाले. त्या राजाने समुद्राकडून तो अश्वमेध यज्ञाचा घोडा प्राप्त केला.

Verse 151

आजहाराश्वमेधानां शतं चैव पुनः पुनः / षष्टिं पुत्रसहस्राणि दग्धान्यस्य रुषा विभो

त्या विभूने पुन्हा पुन्हा शंभर अश्वमेध केले; त्याच्या क्रोधाने साठ हजार पुत्र दग्ध झाले।

Verse 152

तेषां नारायणं तेजः प्रविष्टानि महात्मनाम् / पुत्राणां तु सहस्राणि षष्टिस्तु इति नः श्रुतम्

त्या महात्म्यांमध्ये नारायणाचे तेज प्रवेशले; पुत्रांची संख्या साठ हजार होती असे आम्ही ऐकले आहे।

Verse 153

ऋषय ऊचुः सगरस्यात्मजा नाना कथं जाता महाबलाः / विक्रान्ताः षष्टिसाहस्रा विधिना केन वा वद

ऋषी म्हणाले—सगराचे हे अनेक महाबल पुत्र कसे जन्मले? साठ हजार पराक्रमी कोणत्या विधीने झाले, सांगा।

Verse 154

सुत उवाच द्वेपत्न्यौ सगरस्यास्तां तपसा दगधकिल्बिषे / ज्येष्ठा विदर्भदुहिता केशिनी नाम नामतः

सूत म्हणाला—सगराच्या दोन पत्नी होत्या; तपाने ज्यांचे पाप दग्ध झाले होते. ज्येष्ठा विदर्भाची कन्या, केशिनी नावाची होती।

Verse 155

कनीयसी तु या तस्यपत्नी परमधर्मिणी / अरिष्टनेमिदुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि

त्याची कनिष्ठ पत्नी परमधर्मिणी होती; ती अरिष्टनेमीची कन्या होती आणि पृथ्वीवर रूपाने अनुपम होती।

Verse 156

और्वस्ताभ्यां वरं प्रादात्तपसाराधितः प्रभुः / एका जनिष्यते पुत्रं वंशकर्त्तारमीप्सितम्

तपाने प्रसन्न झालेल्या प्रभूंनी और्वाच्या दोन्ही पत्नींना वर दिला—त्यांपैकी एक इच्छित वंशकर्त्या पुत्रास जन्म देईल।

Verse 157

षष्टिं पुत्रसहस्राणि द्वितीया जनयिष्यति / मुनेस्तु वचनं श्रुत्वा केशिनी पुत्रमेककम्

दुसरी पत्नी साठ हजार पुत्रांना जन्म देईल; मुनींचे वचन ऐकून केशिनीने एक पुत्राचा वर स्वीकारला।

Verse 158

वंशस्य कारणं श्रेष्ठं जग्राह नृप संसदि / षष्टिं पुत्रसहस्राणि सुपर्णभगिनी तथा

राजसभेत वंशाचे श्रेष्ठ कारण—म्हणजे वंश-प्रवर्तक वर—तिने स्वीकारले; तसेच सुपर्णाची भगिनीही साठ हजार पुत्रांचा वर घेऊन बसली।

Verse 159

महाभागा प्रमुदिता जग्राह सुमतिस्तथा / अथ काले गते ज्येष्ठा ज्येष्ठं पुत्रं व्यजायत

महाभागा सुमतीही आनंदित होऊन वर स्वीकारला; आणि काळ येताच ज्येष्ठेने ज्येष्ठ पुत्रास जन्म दिला।

Verse 160

असमञ्ज इति ख्यातं काकुत्स्थं सगरात्मजम् / सुमतिस्त्वपि जज्ञे वै गर्भतुंबं यशस्विनी

सगराचा पुत्र काकुत्स्थ ‘असमंज’ या नावाने प्रसिद्ध झाला; आणि यशस्विनी सुमतीनेही गर्भ-तुंब (कुंभ) जन्मास घातला।

Verse 161

षष्टिः पुत्रसहस्राणां तुंबमध्याद्विनिस्सृताः / घृतपूर्णेषु कुंभेषु तान्गर्भान्यदधात्ततः

साठ हजार पुत्रांचे गर्भ तुंबाच्या मध्यातून बाहेर आले; मग त्याने ते तुपाने भरलेल्या कुंभांत ठेवले.

Verse 162

धात्रीश्चैकैकशः प्रादात्तावतीः पोषणे नृपः / ततो नवसु मासेषु समुत्तस्थुर्यथासुखम्

राजाने पालनासाठी प्रत्येकाला एकेक धात्री दिली; मग नऊ महिन्यांत ते सर्व सुखाने उभे राहिले.

Verse 163

कुमारास्ते महाभागाः सगरप्रीतिवर्द्धनाः / कालेन महाता चैव यैवनं समुपाश्रिताः

ते महाभाग कुमार सगराची प्रीती वाढविणारे होते; आणि काळाच्या ओघात ते यौवनास पोहोचले.

Verse 164

केशिन्यास्तनयो यो ऽन्यः सगरस्यात्मसंभवः / असमञ्ज इति ख्यातो वर्हिकेतुर्महाबलः

केशिनीपासून जन्मलेला सगराचा जो दुसरा पुत्र, तो ‘असमंज’ म्हणून प्रसिद्ध, महाबली वर्हिकेतु होता.

Verse 165

पौराणामहिते युक्तः पित्रा निर्वासितः पुरात् / तस्य पुत्रोंऽशुमान्नाम असमञ्जस्य वीर्यवान्

नगरजनांच्या अहितात गुंतल्यामुळे पित्याने त्याला नगरातून हाकलून दिले; असमंजाचा वीर्यवान पुत्र अंशुमान नावाचा होता.

Verse 166

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दिलीप इति विश्रुतः / दिलीपात्तु महातेजा वीरो जातो भगीरथः

त्याचा पुत्र धर्मात्मा ‘दिलीप’ म्हणून प्रसिद्ध झाला; आणि दिलीपापासून महातेजस्वी वीर भगीरथ जन्मला।

Verse 167

येन गङ्गा सरिच्छ्रेष्ठा विमानैरुपशोभिता / इहानीता सुरेशाद्वै दुहितृत्वे च कल्पिता

ज्याच्या द्वारा नद्यांतील श्रेष्ठ गंगा, विमानांनी शोभित होऊन, देवराज इंद्राकडून येथे आणली गेली आणि कन्यारूपानेही मान्य झाली।

Verse 168

अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिका जनाः / भगीरथस्तु तां गङ्गामानयामास कर्मभिः

येथेही पौराणिक लोक हा श्लोक उद्धृत करतात—भगीरथाने आपल्या कर्म-तपाने त्या गंगेला आणले।

Verse 169

तस्माद्भागीरथी गङ्गा कथ्यते वंशवित्तमैः / भगीरथसुतश्चापि श्रुतो नाम बभूवह

म्हणून वंशविद्येत निपुण लोक तिला ‘भागीरथी गंगा’ म्हणतात; आणि भगीरथाचा पुत्रही ‘श्रुत’ या नावाने प्रसिद्ध झाला।

Verse 170

नाभागस्तस्य दायादो नित्यं धर्मपरायणः / अम्बरीषः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्ततो ऽभवत्

त्याचा वारस नाभाग सदैव धर्मपरायण होता; त्याचा पुत्र अंबरीष, आणि त्याच्यापासून सिंधुद्वीप झाला।

Verse 171

पूर्वे वंशपुराणज्ञा गायन्तीति परिश्रुतम् / नाभागेरंबरीषस्य भुजाभ्यां परिपालिता

असे परिश्रुत आहे की पूर्वी वंश-पुराणज्ञ हे गात; नाभागाचा अंबरीष आपल्या भुजाबळाने प्रजांचे पालन-रक्षण करी।

Verse 172

बभूव वसुधात्यर्थं तापत्रयविवर्जिता / अयुतायुः सुतस्तस्य सिंधुद्वीपस्य वीर्यवान्

त्याच्या राज्यात पृथ्वी अत्यंत समृद्ध झाली व त्रितापरहित राहिली; त्याचा पराक्रमी पुत्र सिंधुद्वीपाचा अयुतायु नावाचा होता।

Verse 173

अयुतायोस्तु दायाद ऋतुपर्णो महायशाः / दिव्याक्षहृदयज्ञो ऽसौ राजा नलसखो बली

अयुतायुचा वारस महायशस्वी ऋतुपर्ण झाला; तो दिव्य पास्यांचे रहस्य जाणणारा, बलवान राजा व नलाचा सखा होता।

Verse 174

नलौ द्वाविति विख्यातौ पुराणेषु दृढव्रतौ / वीरसेनात्मजश्चैव यश्चेक्ष्वाकुकुलोद्वहः

पुराणांत ‘दोन नल’ दृढव्रती म्हणून विख्यात आहेत—एक वीरसेनाचा पुत्र, आणि दुसरा इक्ष्वाकुकुलाचा भूषण।

Verse 175

ऋतुपर्णस्य पुत्रो ऽभूत्सर्वकामो जनेश्वरः / सुदासस्तस्य तनयो राजा इन्द्रसखो ऽभवत्

ऋतुपर्णाचा पुत्र सर्वकाम नावाचा जनाधिप झाला; त्याचा पुत्र सुदास, जो ‘इंद्रसखा’ म्हणून प्रसिद्ध राजा झाला।

Verse 176

सुदासस्य सुतः प्रोक्तः सौदासो नाम पार्थिवः / ख्यातः कल्माषपादो वै नाम्ना सित्रसहश्च सः

सुदासाचा पुत्र सौदास नावाचा राजा म्हणून सांगितला आहे. तो कल्माषपाद म्हणून ख्यात होता आणि सित्रसह या नावानेही प्रसिद्ध होता.

Verse 177

वसिष्ठस्तु महातेजाः क्षेत्रे कल्माषपादके / अश्मकं जनयामास त्विक्ष्वाकुकुलवृद्धये

महातेजस्वी वसिष्ठांनी कल्माषपादाच्या क्षेत्रात इक्ष्वाकु कुलवृद्धीसाठी अश्मकाला उत्पन्न केले.

Verse 178

अश्मकस्यौरसो यस्तु मूलकस्तत्सुतो ऽभवत् / अत्राप्युदाहरन्तीमं मूलकं वै नृपं प्रति

अश्मकाचा जो औरस पुत्र होता तोच मूलक त्याचा पुत्र झाला. येथेही राजा मूलकाविषयी हे उदाहरण सांगतात.

Verse 179

स हि रामभयाद्राजा स्त्रीभिः परिवृतो ऽवसत् / विवस्त्रस्त्राणमिच्छन्वै नारीकवच ईश्वरः

तो राजा रामाच्या भयामुळे स्त्रियांनी वेढलेला राहू लागला. विवस्त्रतेपासून संरक्षण हवे म्हणून तो ‘नारीकवच’ असा अधिपती म्हणून ओळखला गेला.

Verse 180

मूलकस्यापि धर्मात्मा राजा शतरथः स्मृतः / तस्माच्छतरथाज्जज्ञे राजा त्विडविडो बली

मूलकाचा धर्मात्मा पुत्र शतरथ नावाचा राजा म्हणून स्मरणात आहे. त्या शतरथापासून बलवान राजा त्विडविड जन्मला.

Verse 181

आसीत्त्वैडविडः श्रीमान्कृशशर्मा प्रतापवान् / पुत्रो विश्वसहस्रस्य पुत्रीकस्यां व्यजायत

तेथे वैडविड वंशात श्रीमान् प्रतापवान कृशशर्मा झाला; तो विश्वसहस्राचा पुत्र असून पुत्रीकेपासून जन्मला.

Verse 182

दिलीपस्तस्य पुत्रो ऽभूत्खट्वाङ्ग इति विश्रुतः / येन स्वर्गादिहागत्य मुहूर्त्तं प्राप्य जीवितम्

त्याचा पुत्र दिलीप झाला, जो ‘खट्वाङ्ग’ म्हणून प्रसिद्ध होता; ज्याने स्वर्गातून येथे येऊन केवळ एक मुहूर्त आयुष्य प्राप्त केले.

Verse 183

त्रयो ऽभिसंहिता लोका बुद्ध्या सत्येन चैव हि / दीर्घबाहुः सुतस्तस्य रघुस्तस्मादजायत

बुद्धी व सत्य यांच्या बळावर त्याने तिन्ही लोक एकत्र (वश) केले; त्याचा पुत्र दीर्घबाहु झाला आणि त्याच्यापासून रघु जन्मला.

Verse 184

अजः पुत्रो रघोश्चापि तस्माज्जज्ञे स वीर्यवान् / राजा दशरथो नाम इक्ष्वाकुकुलनन्दनः

रघूचा पुत्र अज होता; त्याच्यापासून तो पराक्रमी—इक्ष्वाकुकुलाचा आनंद, राजा दशरथ—जन्मला.

Verse 185

रामो दाशरथिर्वीरो धर्मज्ञो लोकविश्रुतः / भरतो लक्ष्मणश्चैव शत्रुघ्नश्च महाबलः

दशरथपुत्र वीर राम धर्मज्ञ व लोकविख्यात होते; तसेच भरत, लक्ष्मण आणि महाबली शत्रुघ्नही होते.

Verse 186

माधवं लवणं हत्वा गत्वा मधुवनं च तत् / शत्रुघ्रेन पुरी तत्र मथुरा विनिवेशिता

माधव (लवण)ाचा वध करून शत्रुघ्न मधुवनात गेला आणि तेथे मथुरा नगरी वसवून स्थापिली।

Verse 187

सुबाहुः शूरसे नश्च शत्रुघ्नस्य सुतावुभौ / पालयामासतुस्तौ तु वैदेह्यौ मथुरां पुरीम्

शत्रुघ्नाचे दोन्ही पुत्र—सुबाहु व शूरसेन—हे वैदेही वंशीय असून मथुरा नगरीचे पालन-रक्षण करीत होते।

Verse 188

अङ्गदश्चन्द्रकेतुश्च लक्ष्मणस्यात्मजावुभौ / हिमवत्पर्वतस्यान्ते स्फीतौ जनपदौ तयोः

लक्ष्मणाचे दोन्ही पुत्र—अंगद व चंद्रकेतू—हिमवत पर्वताच्या सान्निध्यात त्यांच्या दोन समृद्ध जनपदे झाली।

Verse 189

अङ्गदस्याङ्गदाख्याता देशे कारयते पुरी / चन्द्रकेतोस्तु विख्याता चन्द्रचक्रा पुरी शुभा

अंगदाने आपल्या देशात ‘अंगदा’ नावाची नगरी वसविली; आणि चंद्रकेतूची प्रसिद्ध शुभ नगरी ‘चंद्रचक्रा’ होती।

Verse 190

भरतस्यात्मजौ वीरौ तक्षः पुष्कर एव च / गान्धारविषये सिद्धे तयोः पुर्यो महात्मनोः

भरताचे वीर पुत्र—तक्ष व पुष्कर—गांधार प्रदेशात त्या महात्म्यांच्या दोन्ही नगर्या स्थापन झाल्या।

Verse 191

तक्षस्य दिक्षु विख्याता नाम्ना तक्षशिला पुरी / पुष्करस्यापि वीरस्य विख्याता पुष्करावती

तक्षाच्या नावाने तक्षशिला ही पुरी सर्व दिशांत प्रसिद्ध झाली; तसेच वीर पुष्कराची पुष्करावतीही विख्यात झाली।

Verse 192

गाथां चैवात्र गायन्ति ये पुराण विदो जनाः / रामेण बद्धां सत्यार्थां महात्म्यात्तस्य धीमतः

येथे पुराण जाणणारे लोक ती गाथाही गातात—जी धीमान रामाने आपल्या महात्म्याने सत्यार्थाने रचली होती।

Verse 193

श्यामो युवा लोहिताक्षो दीप्तास्यो मीतभाषितः / आजानुबाहुः सुमुखः सिंहस्कन्धो महाभुजः

तो श्यामवर्ण, तरुण, लोहित नेत्रांचा, तेजस्वी मुखाचा व मितभाषी होता; आजानुबाहू, सुमुख, सिंहस्कंध व महाबाहू होता।

Verse 194

दशवर्षसहस्राणि रामो राज्यमकारयत् / ऋक्सामयजुषां घोषो यो घोषश्च महास्वनः

रामाने दहा हजार वर्षे राज्य केले; आणि ऋक्-साम-यजुष् वेदांचा जो घोष, तो महान् नादाने घुमत असे।

Verse 195

अव्युच्छिन्नो ऽभवद्राज्ये दीयतां भुज्यतामिति / जनस्थाने वसन्कार्यं त्रिदशानां चकार सः

राज्यात ‘दान द्यावे, भोगावे’ हा क्रम अखंड राहिला; आणि जनस्थानी वसत असता त्याने देवतांचे कार्यही साधले।

Verse 196

तमागस्कारिणं पूर्वं पौलस्त्यं मनुजर्षभः / सीतायाः पदमन्विच्छन्निजघान महायशाः

तेव्हा महायशस्वी मनुजश्रेष्ठ राम, सीतेच्या पावलांचा शोध घेत, प्रथम त्या अपराधी पौलस्त्याचा वध केला।

Verse 197

सत्त्ववान्गुणसंपन्नो दीप्यमानः स्वतेजसा / अतिसूर्यं च वह्निं च रामो दाशरथिर्बभौ

सत्त्ववान व गुणसंपन्न, स्वतेजाने दीप्त दाशरथी राम सूर्य व अग्नीपेक्षाही अधिक प्रखर भासले।

Verse 198

एवमेष महाबाहोस्तस्य पुत्रौ बभूवतुः / कुशो लव इति ख्यातो तयोर्देशौ निबोधत

अशा रीतीने त्या महाबाहूचे दोन पुत्र झाले—कुश व लव म्हणून प्रसिद्ध; आता त्यांच्या देशांविषयी जाणून घ्या।

Verse 199

कुशस्य कोशला राज्यं पुरी चापि कुशस्थली / रम्या निवेशिता तेन विन्ध्यपर्वतसानुषु

कुशाचे राज्य कोशल होते आणि त्याची पुरी कुशस्थली; ती रम्य नगरी त्याने विन्ध्य पर्वताच्या उतारांवर वसविली।

Verse 200

उत्तराकोशले राज्य लवस्य च महात्मनः / श्रावस्तिर्लोकविख्याता कुशवंशं निबोधत

महात्मा लवाचे राज्य उत्तरकोशलात होते; लोकविख्यात श्रावस्ती त्याची नगरी होती—आता कुशवंश जाणून घ्या।