Adhyaya 23
Jāmadagnya-Rāmasya Tapaścaraṇam (The Austerities of Rama Jamadagnya)
या अध्यायात (वसिष्ठ–सागर संवाद व अर्जुन-उपाख्यानाच्या चौकटीत) जामदग्न्य राम तपस्वी आदर्श म्हणून उभा राहतो. त्याचे एकाग्र, गुप्त व नियमबद्ध तप पाहण्यासाठी वय‑ज्ञान‑कर्माने परिपक्व, शुद्ध ऋषी कुतूहलाने येतात; तप व ज्ञान परम आहे असे स्तुतिगान करून ते आपल्या आश्रमांत परततात. पुढे दिव्य पडताळणीसाठी शिव रामभक्तीने प्रसन्न होऊन उग्र मृगव्याधाच्या वेषात येतो—शस्त्रधारी, रक्ताळलेले डोळे, मांसलिप्त देह, काट्यांनी जखमी अवयव—आणि छद्मरूपाने तपाची परीक्षा घेऊन रामाची आध्यात्मिक अधिकारता दृढ करतो।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीये उपोद्धातपादे वसिष्ठसगरसंवादे अर्चुनोपाख्याने जामदग्न्यतपश्चरणं नाम द्वाविंशतितमो ऽध्यायः // २२// वसिष्ठ उवाच तपस्विनं तदा राममेकाग्रमनसं भवे / रहस्येकान्तनिरतं नियतं शंसितव्रतम्
अशा प्रकारे श्रीब्रह्माण्ड महापुराणातील वायुप्रोक्त मध्यभागाच्या तृतीय उपोद्धातपादात, वसिष्ठ-सगर संवादातील अर्जुनोपाख्यानात ‘जामदग्न्य तपश्चरण’ नावाचा बाविसावा अध्याय. वसिष्ठ म्हणाले—त्या वेळी तपस्वी राम एकाग्र मनाचे, रहस्य-एकांत साधनेत रत, संयमी व प्रशंसित व्रतधारी होते।
Verse 2
श्रुत्वा तमृषयः सर्वे तपोनिर्धूतकल्मषाः / ज्ञानकर्मवयोवृद्धा महान्तः शंसितव्रताः
ते ऐकून सर्व ऋषी—तपाने कल्मष धुऊन टाकलेले—ज्ञान, कर्म व वयाने वृद्ध, महान आणि प्रशंसित व्रतधारी होते।
Verse 3
दिदृक्षवः समाजग्मुः कुतूहलसमन्विताः / ख्यापयन्तस्तपः श्रेष्ठं तस्य राजन्महात्मनः
त्याला पाहण्याची इच्छा धरून, कुतूहलाने युक्त होऊन ते सर्व जमले; हे राजन्, त्या महात्म्याच्या श्रेष्ठ तपाचे यश प्रकट करीत आले।
Verse 4
भृग्वत्रिक्रतुजाबालिवामदेवमृकण्डवः / संभावयन्तस्ते रामं मुनयो वृद्धसंमताः
भृगु, वत्रि, क्रतु, जाबालि, वामदेव आणि मृकंडु इत्यादी—वृद्धांनी मान्य केलेले ते मुनी रामाचा सन्मान करीत (आले)।
Verse 5
आजग्मुराश्रमं तस्य रामस्य तपसस्तपः / दूरादेव महान्तस्ते पुण्यक्षेत्रनिवासिनः
पुण्यक्षेत्रात वास करणारे ते महान पुरुष दूरवरूनच त्या तपस्येच्याही तपस्वी रामाच्या आश्रमात आले।
Verse 6
गरीयः सर्वलोकेषु तपो ऽग्र्यं ज्ञानमेव च / प्रशस्य तस्य ते सर्वेप्रययुः स्वं स्वमाश्रमम्
सर्व लोकांत तप हे श्रेष्ठ आणि ज्ञानच परम मानले गेले; त्याची स्तुती करून ते सर्वजण आपापल्या आश्रमास परत गेले।
Verse 7
एवं प्रवर्त्ततस्तस्य रामस्य भगवाञ्छिवः / प्रसन्नचेता नितरां बभूव नृपसत्तम
हे श्रेष्ठ राजन्! अशा प्रकारे रामाचे आचरण चालू असता भगवान शिव अत्यंत प्रसन्नचित्त झाले.
Verse 8
जिज्ञासुस्तस्य भगवान् भक्तिमात्मनि शङ्करः / मृगव्याधवपुर्भूत्वा ययौ राजंस्तदन्तिकम्
हे राजन्! त्याची भक्ती जाणून घेण्याची इच्छा करून भगवान शंकर मृगव्याधाचे रूप धारण करून त्याच्या जवळ गेले.
Verse 9
भिन्नाञ्जनचयप्रख्यो रक्तान्तायतलोचनः / शरचापधरः प्रांशुर्वज्रसंहननो युवा
तो फुटलेल्या अंजनराशीप्रमाणे काळसर, लाल कडांची लांब डोळे असलेला; बाण-धनुष्य धारण करणारा, उंच, वज्रासारख्या बांध्याचा तरुण होता.
Verse 10
उत्तुङ्गहनुबाह्वंसः पिङ्गलश्मश्रुमूर्द्धजः / मांसविस्रवसागन्धी सर्वप्राणिविहिंसकः
त्याची उंच हनुवटी, भुजा व खांदे उठावदार होते; मिशा व केस पिंगट; देहातून मांस-रक्त-चरबीचा वास येई, आणि तो सर्व प्राण्यांना हिंसा करणारा होता.
Verse 11
सकण्टकुलतास्पर्शक्षतारूषितविग्रहः / सामटक्संचर्वमाणश्च मांसखण्डमनेकशः
काटेरी वेलींना स्पर्शून जखमी व संतप्त देहधारी तो, झुडपांतून फिरत, अनेक मांसखंड घेऊन चालला होता।
Verse 12
मांसभारद्वयालंबिविधानानतकन्धरः / आरुजंस्तरसा वृक्षानूरुवेगेन संघशः
दोन्ही बाजूंना लोंबकळणाऱ्या मांसभारामुळे त्याची मान वाकली होती; तो उरूंच्या वेगाने झपाट्याने अनेक वृक्ष समूहागणिक मोडीत चालला।
Verse 13
अभ्यवर्त्तत तं देशं पादचारीव पर्वतः / आसाद्य सरसस्तस्य तीरं कुसुमितद्रुमम्
तो त्या प्रदेशाकडे गेला, जणू पायांनी चालणारा पर्वतच; आणि त्या सरोवराच्या फुललेल्या वृक्षांनी शोभलेल्या तीरावर येऊन पोहोचला।
Verse 14
न्यदधान्मासभारं च स मूले कस्यचित्तरोः / निषसाद क्षणन्तत्र तरुच्छायामुपाश्रितः
त्याने एखाद्या झाडाच्या मुळाशी मांसभार ठेवला; आणि मग त्या झाडाच्या सावलीचा आश्रय घेऊन तेथे क्षणभर बसला।
Verse 15
तिष्ठन्तं सरसस्तीरे सो ऽपश्यद्भृगुनन्दनम् / ततः स शीघ्रमुत्थाय समीपमुपसृत्य च
सरोवराच्या तीरावर उभा असलेला भृगुनंदन त्याने पाहिला; तेव्हा तो पटकन उठून त्याच्या जवळ गेला।
Verse 16
रामाय सेषुचापाभ्यां कराभ्यां विदधेंऽजलिम् / सजलांभोदसन्नादगंभीरेण स्वरेण च
रामाला उद्देशून मी धनुष्यसहित दोन्ही हातांनी अंजली बांधली आणि जलयुक्त मेघगर्जनेसारख्या गंभीर स्वरात बोललो।
Verse 17
जगाद भृगुशार्दूलं गुहान्तरविसर्पिणा / तोषप्रवर्षव्याधो ऽहं वसाम्यस्मिन्महावने
गुहेच्या आत घुमणाऱ्या वाणीने तो म्हणाला— “हे भृगुशार्दूल! मी तोषप्रवर्ष नावाचा व्याध आहे; या महावनातच राहतो.”
Verse 18
ईशो ऽहमस्य देशस्य सप्राणितरुवीरुधः / चरामि समचित्तात्मा नानासत्त्वा मिषाशनः
मी या प्रदेशाचा स्वामी आहे—प्राणयुक्त वृक्ष-वल्लींसह। मी समचित्त होऊन फिरतो; अनेक सत्त्वांचे मांस भक्षण करतो।
Verse 19
समश्च सर्वभूतेषु न च पित्रादयो ऽपि मे / अभक्ष्यागम्यपेयादिच्छन्दवस्तुषु कुत्रचित्
मी सर्व भूतांप्रती सम आहे; माझ्यासाठी पिता इत्यादीही नाहीत. अभक्ष्य, अगम्य, अपेय इत्यादी निषिद्ध विषयांतही मला कुठेही संकोच नाही।
Verse 20
कृत्याकृत्यविधौचैव न विशेषितधीरहम् / प्रपन्नो नाभिगमनं निवासमपि कस्यचित्
कर्तव्य-अकर्तव्याच्या विधानातही माझी बुद्धी भेद करत नाही. मी कोणाचाही आश्रित नाही; ना कोणाकडे जातो, ना कुणाकडे राहतो।
Verse 21
शक्रस्यापि बलेनाहमनुमन्ये न संशयः / जानते तध्यथा सर्वे देशो ऽयं मदुपाश्रयः
इंद्राच्या बळानेही मी हे मान्य करतो; यात संशय नाही. जसे सर्वांना ठाऊक आहे, हा देश माझ्या आश्रयाखाली आहे.
Verse 22
तस्मान्न कश्चिदायाति ममात्रानुमतिं विना / इत्येष मम वृत्तान्तः कार्त्स्न्येन कथितस्तव
म्हणून माझ्या अनुमतीशिवाय येथे कोणीही येत नाही. हा माझा वृत्तान्त मी तुला पूर्णपणे सांगितला आहे.
Verse 23
त्वं च मे ब्रूहि तत्त्वेन निजवृत्तमशेषतः / कस्त्वं कस्मादिहायातः किमर्थमिह धिष्ठितः / उद्यतो ऽन्यत्र वा गन्तुं किं वा तव चिकीर्षितम्
आणि तूही मला सत्याने आपला वृत्तान्त संपूर्ण सांग. तू कोण आहेस, कुठून येथे आलास, कशासाठी येथे थांबलास? दुसरीकडे जाण्यास उद्यत आहेस का, की तुझे काय करणे अभिप्रेत आहे?
Verse 24
वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः प्रहसंस्तेन रामो महाद्युतिः / तूष्णीं क्षणमिव स्थित्वा दध्यौ किञ्चिदवाङ्मुखः
वसिष्ठ म्हणाले—असे म्हटल्यावर महातेजस्वी राम हसले; क्षणभर मौन राहून थोडेसे मुख खाली करून विचार करू लागले.
Verse 25
को ऽयमेव दुराधर्षः सजलांभोदनिस्वनः / ब्रवीति च गिरो ऽत्यर्थं विस्पष्टार्थपदाक्षराः
हा कोण असा दुर्धर्ष, जलभरल्या मेघाच्या गर्जनेसारखा नाद करणारा, आणि अत्यंत स्पष्ट अर्थ असलेली पदाक्षरेयुक्त वाणी बोलणारा आहे?
Verse 26
किं तु मे महतीं शङ्कां तनुरस्य तनोति वै / विजातिसंश्रयत्वेन रमणीया तथा शराः
परंतु माझ्या मनात मोठी शंका उठते; परजातीच्या आश्रयामुळे ही देहही रमणीय भासते, तसेच बाणही।
Verse 27
एवं चिन्तयतस्तस्य निमित्तानि शुभानि वै / बभूवुर्भुवि देहे च स्वाभिप्रेतार्थदान्यलम्
असा विचार करत असताना त्याच्यासाठी भूमीवर व देहात शुभ निमित्ते प्रकट झाली, जी त्याच्या अभिप्रेत फल देणारी होती.
Verse 28
ततो विमृश्य बहुशो मनसाभृगुपुङ्गवः / उवाच शनकैर्व्याधं वचनं सूनृताक्षरम्
मग भृगुकुलश्रेष्ठाने मनात अनेकदा विचार करून, हळूहळू त्या व्याधाला मधुर व सत्य वचन सांगितले.
Verse 29
जामदग्न्यो ऽस्मि भद्रं ते रामो नाम्ना तु भार्गवः / तपश्चर्तुमिहायातः सांप्रतं गुरुशासनात्
मी जामदग्न्य आहे; तुझे कल्याण असो. मी भार्गव, नावाने राम; सध्या गुरूच्या आज्ञेने येथे तप करण्यास आलो आहे.
Verse 30
तपसा सर्वलोकेशं भक्त्या च नियमेन च / आराधयितुमस्मिंस्तु चिरायाहं समुद्यतः
तप, भक्ती आणि नियम यांच्या द्वारा सर्वलोकाधीशाचे आराधन करण्यासाठी मी दीर्घकाळापासून उद्यत आहे.
Verse 31
तस्मात्मर्वेश्वरं सर्वशरण्यमभयप्रदम् / त्रिनेत्रं पापदमनं शङ्करं भक्तवत्सलम्
म्हणून मी सर्वेश्वर, सर्वांना आश्रय देणारा, अभय देणारा, त्रिनेत्र, पापदमन करणारा, भक्तवत्सल शंकर याची शरण घेतो।
Verse 32
तपसा तोषयिष्यामि सर्वज्ञं त्रिपुरान्तकम् / आश्रमे ऽस्मिनसरस्तीरे नियमं समुपाश्रितः
मी तपस्येने सर्वज्ञ त्रिपुरान्तकाला प्रसन्न करीन; या आश्रमात सरोवराच्या तीरावर नियमांचे आश्रय घेऊन राहीन।
Verse 33
भक्तानुकंपी भगवान्यावत्प्रत्यक्षतां हरः / उपैति तावदत्रैव स्थास्यामीति मतिर्मम
भक्तांवर दया करणारा भगवान हर जोपर्यंत प्रत्यक्ष दर्शन देत नाही, तोपर्यंत मी इथेच राहीन—अशी माझी मती आहे।
Verse 34
तस्मादितस्त्वयाद्यैव गन्तुमन्यत्र युज्यते / न चेद्भवति मे हानिः स्वकृतेर्नियमस्य च
म्हणून तुला आजच इथून दुसरीकडे जाणे योग्य आहे; नाहीतर माझ्या स्वतःच्या घेतलेल्या नियमाचा भंग होऊन मला हानी होईल।
Verse 35
माननीयो ऽथ वाहं ते भक्त्या देशान्तरातिथिः / स्वनिवासमुपायातस्तपस्वी च तथा मुनिः
किंवा मी तुझ्याकडे भक्तीने आलेला परदेशी अतिथी आहे, माननीय आहे; तसेच आपल्या निवासस्थानी आलेला तपस्वी आणि मुनि देखील आहे।
Verse 36
त्वतसंनिधौ निवासो मे भवेत्पापाय केवलम् / तव चाप्यसुखोदर्कं मत्समीपनिषेवणम्
तुझ्या सान्निध्यात माझा निवास केवळ पापास कारणीभूत ठरेल. आणि माझ्या जवळची सेवा तुझ्याही दुःखद परिणामाची होईल.
Verse 37
स त्वंमदाश्रमोपान्ते परिचङ्क्रमणादिकम् / परित्यज्य सुखीभूया लोकयोरुभयोरपि
म्हणून तू माझ्या आश्रमाजवळची फिरणे इत्यादी गोष्टी सोडून दे; आणि या लोकात व परलोकात—दोन्ही ठिकाणी सुखी हो.
Verse 38
वसिष्ठ उवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा स भूयो भृगुपुङ्गवम् / उवाच रोषताम्राक्षस्ताम्राक्षमिदमुत्तरम्
वसिष्ठ म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून तो पुन्हा भृगुश्रेष्ठाला, क्रोधाने तांबूस डोळ्यांचा होऊन, हे उत्तर बोलला.
Verse 39
ब्रह्मन् किमिदमत्यर्थं समीपे वसतिं मम / परिगर्हयसे येन कृतघ्नस्येव कांप्रतम्
हे ब्रह्मन्! माझ्या जवळ राहण्याला तू इतके अत्यंत का निंदितोस, जणू मी कृतघ्न आहे?
Verse 40
किं मयापकृतं लोके भवतो ऽन्यस्य वा क्वचित् / अनागस्कारिणं दान्तं को ऽवमन्येत नामतः
मी या जगात तुमचा किंवा इतर कोणाचा कुठे काय अपकार केला आहे? जो निरपराध व संयमी आहे, त्याचा नाव घेऊन कोण अपमान करील?
Verse 41
सन्निधिः परिहर्त्तव्यो यदि मे विप्रपुङ्गव / दर्शनं सह संवासः संभाषणमथापि च
हे विप्रश्रेष्ठ! जर माझे म्हणणे मान्य असेल तर माझा सान्निध्य टाळा—दर्शन, सहवास आणि संभाषणही।
Verse 42
आयुष्मताधुनैवास्मादपसर्त्तव्यमाश्रमात् / स्वसंश्रयं परित्यज्य क्वाहं यास्ये बुभुक्षितः
हे आयुष्मान! आत्ताच या आश्रमातून मला निघून जावे लागेल; स्वतःचा आश्रय सोडून, भुकेला मी कुठे जाऊ?
Verse 43
स्वाधिवासं परित्यज्य भवता योदितः कथम् / इतो ऽन्यस्मिन् गामिष्यामि दूरे नाहं विशेषतः
माझा स्वतःचा निवास सोडण्याची आज्ञा आपण कशी देता? इथून मी दुसरीकडे दूर जाऊ शकत नाही, विशेषतः नाही।
Verse 44
गम्यतां भवतान्यत्र स्थीयतामत्र वेच्छया / नाहं चालयितुं शक्यः स्थानादस्मात्कथञ्चन
आपण दुसरीकडे जा, किंवा इच्छेने इथेच रहा; पण मला या स्थानावरून कशाही प्रकारे हलवता येणार नाही।
Verse 45
वसिष्ठ उवाच तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य किञ्चित्कोपसमन्वितः / तमुवाच पुनर्वाक्यमिदं राजन्भृगूद्वहः
वसिष्ठ म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून ते किंचित् क्रोधयुक्त झाले; मग भृगुवंशश्रेष्ठाने, हे राजन्, त्याला पुन्हा हे वचन सांगितले।
Verse 46
व्याधजातिरियं क्रूरा सर्वसत्त्वभयावहा / खलकर्मरता नित्यं धिक्कृता सर्वजन्तुभिः
ही व्याध जात अत्यंत क्रूर असून सर्व प्राण्यांना भय देणारी आहे. ती नेहमी दुष्ट कर्मात मग्न असते आणि सर्व जीवांनी तिचा धिक्कार केला आहे.
Verse 47
तस्यां जातो ऽसि पापीयान्सर्वप्राणिविहिंसकः / स कथं न परित्याज्यः सुजनैः स्यात्तु दुर्मते
तू त्या पापी कुळात जन्मला आहेस आणि सर्व प्राण्यांची हिंसा करणारा आहेस. हे दुर्मती, मग सज्जनांनी तुझा त्याग का करू नये?
Verse 48
तस्माद्विहीनजातीयं विदित्वात्मानमब्यथ / शीघ्रमस्माद्व्रजान्यत्र नात्र कार्या विचारणा
म्हणून, स्वतःला हीन जातीचा समजून, हे निर्भय, इथून लवकर दुसरीकडे जा; यात कोणताही विचार करण्याची गरज नाही.
Verse 49
शरीरत्राणकारुण्यात्समीपं नोपसर्पसि / यथा त्वं कण्टकादीनामसहिष्णुतया व्यथाम्
ज्याप्रमाणे तू स्वतःच्या शरीराच्या रक्षणासाठी आणि वेदना सहन न झाल्यामुळे काट्यांच्या जवळ जात नाहीस...
Verse 50
तथावेहि समस्तानां प्रियाः प्राणाः शरीरिणाम् / व्यथा चाभिहतानां तु विद्यते भवतो ऽन्यथा
त्याचप्रमाणे हे जाणून घे की सर्व प्राण्यांना त्यांचे प्राण प्रिय आहेत. त्यांना मारले असता त्यांनाही तशीच वेदना होते, जशी तुला होते.
Verse 51
अहिंसा सर्वभूतानामिति धर्मः सनातनः / एतद्विरुद्धाचरणान्नित्यं सद्भिर्विगर्हितः
सर्व भूतांप्रती अहिंसा हाच सनातन धर्म आहे; याच्या विरुद्ध आचरण सदैव सत्पुरुषांनी निंदिले आहे।
Verse 52
आत्मप्राणाभिरक्षार्थं त्वमशेषशरीरिणः / हनिष्यसि कथं सत्सुनाप्नोषि वचनीयताम्
स्वप्राणरक्षणासाठी तू सर्व देहधारींना कसा मारशील? सत्पुरुषांत तू कसा वंदनीय ठरशील?
Verse 53
तस्माच्छीघ्रं तु भोगच्छ त्वमेव पुरुषाधम / त्वया मे कृत्यदोषस्य हानिश्च न भविष्यति
म्हणून, हे पुरुषाधम, तू लवकरच भोग भोग; तुझ्यामुळे माझ्या कर्तव्यदोषाची हानी होणार नाही।
Verse 54
न चत्स्वयमितो गच्छेश्ततस्तव बलादपि / अपसर्पणताबुद्धिमहमुत्पादये स्फुटम्
आणि तू स्वतः इथून गेला नाहीस, तर तुझ्या बळ असूनही मी स्पष्टपणे तुझ्यात पळून जाण्याची बुद्धी उत्पन्न करीन।
Verse 55
क्षणार्द्धमपि ते पाप श्रेयसी नेह संस्थितिः / विरुद्धाचरणो नित्यं धर्मद्रिष् को लभेच्च शाम्
हे पापी, तुझ्यासाठी येथे क्षणभरही थांबणे कल्याणकारक नाही; जो नेहमी धर्मविरुद्ध वागतो तो धर्मदृष्टी होऊन शांती कशी मिळवील?
Verse 56
वसिष्ठ उवाच रामस्य वचनं श्रुत्वा प्रीतो ऽपि तमिदं वचः / उवाच संक्रुद्ध इव व्याधरूपी पिनाकधृक्
वसिष्ठ म्हणाले—रामाचे वचन ऐकून, प्रसन्न असूनही, पिनाकधारी (शिव) व्याधरूपाने जणू क्रुद्ध होऊन त्यास हे वचन बोलला।
Verse 57
सर्वमेतदहं मन्यं व्यर्थं व्यवसितं तव / कुतस्त्वं प्रथमो ज्ञानी कुतः शंभुः कुतस्तपः
मला वाटते, तुझा हा सर्व उद्योग व्यर्थ आहे। तू कुठून ‘प्रथम ज्ञानी’ झाला? शंभू कुठून? आणि तप कुठून?
Verse 58
कुतस्त्वं क्लिश्यसे मूढ तपसा तेन ते ऽधुना / घ्रुवं मिथ्याप्रवृत्तस्य न हि तुष्यति शङ्करः
अरे मूढा! तू या तपाने का क्लेश करतोस कशासाठी? जो मिथ्या मार्गाने चालतो, त्याच्यावर शंकर नक्कीच प्रसन्न होत नाहीत।
Verse 59
विरुद्धलोकाचरणः शंभुस्तस्य वितुष्टये / प्रतपत्यबुधो मर्त्त्यस्त्वां विना कः मुदुर्मते
शंभू लोकाचाराच्या विरुद्ध वागणारे आहेत; त्यांना तुष्ट करण्यासाठी, हे मंदबुद्धी, तुझ्यावाचून कोण अज्ञ मर्त्य तपाने झिजेल?
Verse 60
अथ वा च गतं मे ऽद्य युक्तमेतदसंशयम् / संपूज्य पूजकविद्धौ शंभोस्तव च संगमः
किंवा आज मला हे उमगले—निःसंशय हेच योग्य की पूजकाच्या विधीनुसार संपूर्ण पूजन झाल्यावर शंभूचा तुझ्याशी संगम झाला।
Verse 61
त्वया पूजयितुं युक्तः स एव भुवने रतः / संपूजको ऽपि तस्य त्वं योग्यो नात्र विचारणा
जगामध्ये रममाण होणारे तेच तुझ्याकडून पूजले जाण्यास योग्य आहेत. तू सुद्धा त्यांचा पूजक होण्यास पात्र आहेस, यात काहीही शंका नाही.
Verse 62
पितामहस्य लोकानां ब्रह्मणः परमेष्ठिनः / शिरश्छित्त्वा पुनः शंभुर्ब्रह्महत्यामवाप्तवान्
सर्व लोकांचे पितामह आणि परमेष्ठी असलेल्या ब्रह्मदेवाचे मस्तक तोडून, शंभूने (शिवाने) पुन्हा ब्रह्महत्येचे पातक ओढवून घेतले.
Verse 63
ब्रह्महत्याभिभूतेन प्रायस्त्वं शंभुना द्विज / उपदिष्टो ऽसि तत्कर्तुं नोचेदेवं कथं कृथाः
हे द्विजा, ब्रह्महत्येने ग्रासलेल्या शंभूनेच बहुधा तुला हे करण्याचे उपदेश दिले असावे; नाहीतर तू असे कृत्य कसे केले असतेस?
Verse 64
तादात्म्यगुणसंयोगान्मन्यं रुद्रस्य ते ऽधुना / तपः सिद्धिरनुप्राप्ता कोलेनाल्पीयसा मुने
हे मुने, मला वाटते की रुद्राच्या गुणांशी एकरूप झाल्यामुळे तुला अत्यंत कमी कालावधीत तपश्चर्येची सिद्धी प्राप्त झाली आहे.
Verse 65
प्रायो ऽद्य मातरं हत्वा सर्वैलोङ्कैर्निराकृतः / तपोव्याजेन गहने निर्जने संप्रवर्त्तसे
बहुधा आज मातेची हत्या करून आणि सर्व लोकांमधून बहिष्कृत होऊन, तू तपश्चर्येच्या बहाण्याने या निर्जन अरण्यात राहत आहेस.
Verse 66
गुरुस्त्रीब्रह्महत्योत्थपातकक्षपणाय च / तपश्चरसि नानेन तपसा तत्प्रणश्यति
गुरूची पत्नी आणि ब्राह्मण हत्येमुळे निर्माण झालेले पाप नष्ट करण्यासाठी तू तप करत आहेस, पण या तपाने ते नष्ट होणार नाही.
Verse 67
पातकानां किलान्येषां प्रायश्चित्तानि संत्यपि / मातृद्रुहामवेहि त्वं न क्वचित्किल निष्कृतिः
इतर पापांचे प्रायश्चित्त नक्कीच आहेत, पण हे जाणून घे की आईशी द्रोह करणाऱ्यांना कोठेही मुक्ती नाही.
Verse 68
अहिंसालक्षणो धर्मो लोकेषु यदि ते मतः / स्वहस्तेन कथं राम मातरं कृत्तवानसि
जर तुला असे वाटते की जगात धर्माचे लक्षण अहिंसा आहे, तर हे रामा, तू स्वतःच्या हाताने आईचा वध कसा केलास?
Verse 69
कृत्वा मातृवधं घोरं सर्वलोकविगर्हितम् / त्वं पुनर्धार्मिको भूत्वा कामतो ऽन्यान्विनिन्दसि
सर्वलोकात निंदनीय असा घोर मातृवध करून, तू पुन्हा धार्मिक बनून स्वतःच्या इच्छेने दुसऱ्यांची निंदा करत आहेस.
Verse 70
पश्यता हसतामोघं आत्मदोषमजानता / अपर्याप्तमहं नन्यं परं दोषविमर्शनाम्
स्वतःचा दोष न जाणता व्यर्थ पाहणाऱ्या आणि हसणाऱ्या तुझ्याकडून दुसऱ्यांच्या दोषांचा विचार करणे अयोग्य आहे.
Verse 71
स्वधर्मं यद्यहं त्यक्त्वा वर्त्तेयमकुलोभयम् / तर्हि गर्हय मां कामं निरुप्य मनसा स्वयम्
जर मी माझा स्वधर्म सोडून कुळाला कलंक लावणारे वर्तन केले, तर आपण स्वतः मनात विचार करून माझी यथेच्छ निंदा करावी.
Verse 72
मातापितृसुतादीनां भरणायैव केवलम् / क्रियते प्राणिहननं निजधर्मतया मया
केवळ आई, वडील आणि मुले इत्यादींच्या पालनपोषणासाठीच मी माझ्या स्वधर्मानुसार प्राण्यांची हत्या करतो.
Verse 73
स्वधर्मादामिषेणाहं सकुटुम्बो दिनेदिने / वर्त्तामि सापि मे वृत्तिर्विधात्रा विहिता पुरा
माझ्या स्वधर्माने मिळालेल्या मांसावर मी कुटुंबासह दररोज उदरनिर्वाह करतो; ही उपजीविका विधात्याने पूर्वीच माझ्यासाठी विहित केली आहे.
Verse 74
मांसेन यावता मे स्यान्नित्यं पित्रादि पोषणम् / हनिष्ये चेत्तदधिकं तर्हि युज्येयमेनसा
आई-वडील इत्यादींच्या नित्य पोषणासाठी जेवढे मांस आवश्यक आहे, त्यापेक्षा जास्त प्राण्यांची मी हत्या केली तर मी पापाचा धनी होईन.
Verse 75
यावत्पोषणघातेन न वयं स्याम निन्दिताः / तदेतत्संप्रधार्य त्वं निन्दवा मां प्रशंस वा
केवळ पोषणासाठी हत्या केल्याने आम्ही निंदनीय ठरत नाही, म्हणून याचा नीट विचार करून तू माझी निंदा कर किंवा प्रशंसा कर.
Verse 76
साधु वासाधु वा कर्म यस्य यद्विहितं पुरा / तदेव तेन कर्त्तव्यमापद्यपि कथञ्चन
ज्याचे जे कर्म पूर्वी ठरविलेले—सद् वा असद्—तेच त्याने आपत्तीतही कसेही करून करावे।
Verse 77
निरूपय स्वभुद्ध्या त्वमात्मनो मम चान्तरम् / अहं तु सर्वभावेन मित्रादिभरणे रतः
तू आपल्या बुद्धीने तुझ्यात आणि माझ्यातील अंतर ठरव; मी तर सर्वभावे मित्रादींच्या पालनपोषणात रत आहे।
Verse 78
संत्यज्य पितरं वृद्धं विनिहत्य च मातरम् / भूत्वा तु धार्मिकस्त्वं तु तपश्चर्तुमिहागतः
वृद्ध पित्याचा त्याग करून आणि मातेला ठार मारून, तरीही तू धर्मिक बनून येथे तप करण्यास आला आहेस।
Verse 79
ये तु मूलविदस्तेषां विस्पष्टं यत्र दर्शनम् / यथाजिह्वं भवेन्नात्र वचसापि समीहितुम्
जे मूलतत्त्व जाणतात, ज्यांचे दर्शन तेथे अत्यंत स्पष्ट असते; तेथे वाणीनेही व्यक्त करणे अशक्य—जणू जिभच नाही।
Verse 80
अहं तु सम्यग्जानामि तव वृत्तमशेषतः / तस्मादलं ते तपसा निष्फलेन भृगूद्वह
हे भृगुश्रेष्ठ! तुझे सर्वथा मी नीट जाणतो; म्हणून या निष्फळ तपश्चर्येचा तुला उपयोग नाही—बस झाले।
Verse 81
सुखमिच्छसि चेत्त्यक्त्वा कायक्लेशकरं तपः / याहि राम त्वमन्यत्र यत्र वा न विदुर्जनाः
जर तुला सुख हवे असेल तर देहाला क्लेश देणारे तप सोडून, हे राम, दुसरीकडे जा—जिथे लोक तुला ओळखत नाहीत।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Jāmadagnya Rāma’s intense tapas, first acknowledged by visiting ṛṣis and then examined by Śiva, who approaches in disguise as a hunter to test or assess Rāma’s devotion.
The sample names include Bhṛgu, Atri, Kratu, Jābāli, Vāmadeva, and Mṛkaṇḍu—presented as senior, vow-observant sages who come to observe and praise the austerity.
The disguise encodes a Purāṇic validation pattern: divine beings test devotion without revealing identity, using a socially/ritually challenging form to measure steadiness, discernment, and non-reactivity grounded in tapas and dharma.