
Rishi: Atharvanic/anonymous
Devata: Varuṇa (as satyānṛta-samīkṣaka) and the Viśve Devāḥ as witnesses
Chandas: Anuṣṭubh (didactic-judicial tone)
AV 4.16 हे न्यायविषयक अथर्वणिक सूक्त आहे. यात सत्य–असत्याचा अचूक परीक्षक म्हणून वरुणाला, आणि सर्वव्यापी साक्षीदार म्हणून विश्वदेवांना साक्षी ठेवून, चोरी उघडकीस आणून दोष्याकडून कबुली करवून घेण्याचा हेतू आहे. पृथ्वी, आकाश, अगदी थोडेसे पाणीही वरुणाला ‘लपवते’—म्हणून लपवाछपवी अशक्य ठरते—अशी दैवी देखरेखीची संकल्पना येथे उभी केली आहे. शेवटी खोटारडा/चोर याला वरुणपाशाने बांधून दंडित करण्यापर्यंत सूक्त जाते; समाजव्यवस्था (ऋत) टिकवण्यासाठी सत्यवचन घडवून आणणारी ही उच्चारित शपथ–परीक्षा (ordeal) म्हणून कार्य करते.
Mantra 1
सत्यानृतसमीक्षकः। बृ॒हन्ने॑षामधिष्ठा॒ता अ॑न्ति॒कादि॑व पश्यति । य स्ता॑यन्मन्य॑ते॒ चर॒न्त्सर्वं॑ दे॒वा इ॒दं वि॑दुः
सत्य-असत्याचा परीक्षक—तो महान, त्यांचा अधिष्ठाता—जणू अगदी जवळून पाहतो. जो फिरत-फिरत ‘मी न दिसता चोरी करीत आहे’ असे मानतो—हे सर्व देव जाणतात.
Mantra 2
यस्तिष्ठ॑ति॒ चर॑ति॒ यश्च॒ वञ्च॑ति॒ यो नि॒लायं॒ चर॑ति॒ यः प्र॒तङ्क॑म्। द्वौ सं॑नि॒षद्य॒ यन्म॒न्त्रये॑ते॒ राजा॒ तद् वे॑द॒ वरु॑णस्तृ॒तीयः॑
जो उभा राहतो, जो चालतो-फिरतो, आणि जो कपट-छल करतो; जो लपून चालतो, जो चोरटेपणाने सरकतो—दोघे एकत्र बसून जे गुप्त सल्लामसलत करतात, ते राजा जाणतो; वरुण तिसरा (साक्षी) आहे.
Mantra 3
उ॒तेयं भूमि॒र्वरु॑णस्य॒ राज्ञ॑ उ॒तासौ द्यौर्बृ॑ह॒ती दू॒रेअ॑न्ता । उ॒तो स॑मु॒द्रौ वरु॑णस्य कु॒क्षी उ॒तास्मिन्नल्प॑ उद॒के निली॑नः
आणि ही पृथ्वी राजा वरुणाची आहे; आणि दूरसीमा असलेला तो महान् द्यौ (स्वर्ग)ही त्याचाच आहे. आणि दोन्ही समुद्र वरुणाचे उदर आहेत; आणि या अल्प पाण्यातही तो लपून निलीन आहे.
Mantra 4
उत यो द्याम॑ति॒सर्पा॑त् प॒रस्ता॒न्न स मु॑च्यातै॒ वरु॑णस्य॒ राज्ञः॑ । दि॒व स्पशः॒ प्र च॑रन्ती॒दम॑स्य सहस्रा॒क्षा अति॑ पश्यन्ति॒ भूमि॑म्
आणि जो कोणी द्यौ (स्वर्ग) याही पलीकडे, फार दूर सरकत जाऊ पाहील—तो राजा वरुणापासून तसा सुटू शकत नाही. त्याचे दिव्य स्पश (गुप्तचर) या जगात संचार करतात; सहस्राक्ष होऊन ते पृथ्वीवर सर्वत्र नजर ठेवतात.
Mantra 5
सर्वं॒ तद् राजा॒ वरु॑णो॒ वि च॑ष्टे॒ यद॑न्त॒रा रोद॑सी॒ यत् प॒रस्ता॑त्। संख्या॑ता अस्य नि॒मिषो॒ जना॑नाम॒क्षानि॑व श्व॒घ्नी नि मि॑नोति॒ तानि॑
राजा वरुण सर्व काही स्पष्ट दृष्टीने पाहतो—जे दोन लोकांच्या मध्ये आहे आणि जे त्याही पलीकडे आहे. मनुष्यांच्या पापण्यांची लवही त्याच्यासाठी मोजलेली आहे; जशा पास्यांच्या गोट्या, तसा तो निश्चित व्यवस्थापक त्यांना क्रमाने मांडतो.
Mantra 6
ये ते॒ पाशा॑ वरुण स॒प्तस॑प्त त्रे॒धा तिष्ठ॑न्ति॒ विषि॑ता॒ रुश॑न्तः । छि॒नन्तु॒ सर्वे॒ अनृ॑तं॒ वद॑न्तं॒ यः स॑त्यवा॒द्यति॒ तं सृ॑जन्तु
हे वरुणा! तुझे पाश—सात आणि सात—त्रिविध रीतीने उभे राहिलेले, प्रेरित झालेले, तेजस्वी आहेत. असत्य बोलणाऱ्याला ते सर्व छेदून पाडोत; आणि सत्य बोलणाऱ्याला तेच सोडून देोत.
Mantra 7
श॒तेन॒ पाशै॑र॒भि धे॑हि वरुणैनं॒ मा ते॑ मोच्यनृत॒वाङ् नृ॑चक्षः । आस्तां जा॒ल्म उ॒दरं॑ श्रंसयि॒त्वा कोश॑ इवाब॒न्धः प॑रिकृ॒त्यमा॑नः
हे वरुणा! शंभर पाशांनी याला सर्व बाजूंनी बांध; हे नृचक्षस् (मनुष्यांचा द्रष्टा), असत्यवाणी माणूस तुझ्यापासून सुटू नये. तो दुष्ट—पोट लोंबकळवून—मोकळ्या पिशवीसारखा, चोहोबाजूंनी कापून-छाटून टाकल्यासारखा, तसाच पडून राहो.
Mantra 8
यः स॑मा॒म्यो॒३वरु॑णो॒ यो व्या॒म्यो॒३यः सं॑दे॒श्यो॒३वरु॑णो॒ यो वि॑दे॒श्यः । यो दै॒वो वरु॑णो॒ यश्च॒ मानु॑षः
जो वरुण आपल्या स्वसीमेत आहे, जो वरुण बाह्यसीमेत आहे; जो वरुण वार्ता/वृत्तांताने निर्देशिला जातो, जो वरुण परदेशातील आहे—जो वरुण दैवी आहे आणि जो मानुष (मानव-लोकातील) आहे—
Mantra 9
तैस्त्वा॒ सर्वै॑र॒भि ष्या॑मि॒ पाशै॑रसावामुष्यायणामुष्याः पुत्र । तानु॑ ते॒ सर्वा॑ननु॒संदि॑शामि
त्या सर्व पाशांनी (फासांनी) मी तुला सर्व बाजूंनी वेढून बांधतो—अमुक वंशातील अमुकाचा पुत्र, तू. ते सर्व मी तुझ्यासाठी आता क्रमाने निर्दिष्ट करून नेमून देतो.
It is used in situations of suspected theft or disputed truth, to invoke Varuṇa and the Gods as witnesses so that hidden wrongdoing is exposed and truthful speech is compelled.
Water is Varuṇa’s domain and a symbol of his omnipresence; the hymn says he is present even in a small amount of water, making it a powerful oath-token in truth-testing.
It targets the anṛta-vāk—the one who speaks falsehood. The binding language (Varuṇa-pāśa) is meant to restrain and punish deliberate lying, while protecting the truthful by restoring ṛta (right order).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.