
Rishi: Atharvanic tradition (specific r̥ṣi attribution varies by anukramaṇī tradition for AV 4.14)
Devata: Svàr / Nāka / cosmic ascent (implicit); also the three worlds as stations
Chandas: Mixed/Triṣṭubh-like cadence (edition-dependent scansion)
AV 4.14 हे स्वर्गकामी (svargakāmya) अथर्वणिक सूक्त आहे. पृथ्वी, अंतरिक्ष आणि स्वर्ग या तीन विश्व-स्थानकांतून “आरोहण” विधिरूपाने घडवून, अखेरीस स्वः (Svàr) या प्रकाशात प्रतिष्ठा मिळवणे हा याचा केंद्रभाव आहे. नाकाकडे चढण्याची द्रष्ट्या-भाषा आणि यज्ञातील तांत्रिक, नेमक्या सूचनांचा (पंचविध पायस, दिशेनुसार बकऱ्याची स्थापना) यांत संगम होतो; त्यामुळे सूक्ष्म रूपात एक विश्व उभे राहते आणि यजमानास इहलोकी समृद्धी तसेच परलोकी तेजस्वी स्थिती प्राप्त व्हावी असा हेतू साधला जातो.
Mantra 1
स्वर्ज्योतिः प्राप्तिः। अ॒जो ह्य॑१ग्नेरज॑निष्ट॒ शोका॒त् सो अ॑पश्यज्जनि॒तार॒मग्रे॑ । तेन॑ दे॒वा दे॒वता॒मग्रा॑ आय॒न् तेन॒ रोहा॑न् रुरुहु॒र्मेध्या॑सः
स्वर्ग-ज्योतीची प्राप्ती. अज (अजन्मा) अग्नीच्या तप्ततेतून जन्मला; आदौ त्याने जनितार (स्रष्टा) पाहिला. त्याच्यामुळे देव प्रथम देवत्वाला पोहोचले; त्याच्यामुळे मेध्य (दीक्षित/पवित्र) जन आरोहणांवर चढले.
Mantra 2
क्रम॑ध्वम॒ग्निना॒ नाक॒मुख्या॒न् हस्ते॑षु॒ बिभ्र॑तः । दि॒वस्पृ॒ष्ठं स्वऽर्ग॒त्वा मि॒श्रा दे॒वेभि॑राध्वम्
अग्नीसह, स्वर्गाभिमुख मार्गाने, हातांत (त्याला/आपले साधन) धारण करून पुढे चला. दिव्य आकाशाच्या पाठीवर पोहोचून, स्वर्गलोकात जाऊन, देवांमध्ये मिसळून—तेथेच आसन धरा.
Mantra 3
पृ॒ष्ठात् पृ॑थि॒व्या अ॒हम॒न्तरि॑क्ष॒मारु॑हम॒न्तरि॑क्षा॒द् दिव॒मारु॑हम्। दि॒वो नाक॑स्य पृ॒ष्ठात् स्व॑१र्ज्योति॑रगाम॒हम्
पृथ्वीच्या विस्तीर्ण पाठीवरून मी अंतरिक्षात चढलो; अंतरिक्षातून मी दिव (स्वर्ग) येथे चढलो. दिवाच्या नाक (आकाश-घुमट) यांच्या पाठीवरून मी स्वः (स्वर्) या ज्योति-लोकास पोहोचलो.
Mantra 4
स्व॑१र्यन्तो॒ नापे॑क्षन्त॒ आ द्यां रो॑हन्ति॒ रोद॑सी । य॒ज्ञं ये वि॒श्वतो॑धारं॒ सुवि॑द्वांसो वितेनि॒रे
स्वःकडे जाताना ते मागे पाहत नाहीत; ते द्यां (आकाश) वर, रोदसी—दोन्ही लोकांवर चढतात. ज्यांनी सर्वतः-आधार, चारही बाजूंनी धारण झालेला यज्ञ सम्यक्-ज्ञानाने विस्तारला आहे.
Mantra 5
अग्ने॒ प्रेहि॑ प्रथ॒मो दे॒वता॑नां॒ चक्षु॑र्दे॒वाना॑मु॒त मानु॑षानाम्। इय॑क्षमाणा॒ भृगु॑भिः स॒जोषाः॒ स्वऽर्यन्तु॒ यज॑मानाः स्व॒स्ति
हे अग्ने, पुढे जा—देवतांमध्ये तू प्रथम आहेस; तू देवांचाही आणि मनुष्यांचाही नेत्र आहेस. भृगूंशी एकभावाने, यज्ञ करीत असलेले यजमान कल्याणासह स्वःकडे जावोत.
Mantra 6
अ॒जम॑नज्मि॒ पय॑सा घृ॒तेन॑ दि॒व्यं सु॑प॒र्नं प॑य॒सं बृ॒हन्त॑म्। तेन॑ गेष्म सुकृ॒तस्य॑ लो॒कं स्वऽरा॒रोह॑न्तो अ॒भि नाक॑मुत्त॒मम्
मी या अज (बोकड्या)ला दूध व घृताने अभिषेक करतो—दिव्य, सु-पर्ण (सुंदर पंखांचा), समृद्ध पयःरसाने महान। त्याच्याद्वारे आम्ही सुकृत (पुण्य) यांचा लोक प्राप्त करू; स्वः (स्वर) कडे आरोहण करत, उत्तम नाक (परम आकाश-लोक) पर्यंत पोहोचू.
Mantra 7
पञ्चौ॑दनं प॒ञ्चभि॑र॒ङ्गुलि॑भि॒र्द॑र्व्योद्ध॑र पञ्च॒धैतमो॑द॒नम्। प्राच्यां॑ दि॒शि शिरो॑ अ॒जस्य॑ धेहि॒ दक्षि॑णायां दि॒शि दक्षि॑णं धेहि पा॒र्श्वम्
पाच प्रकारचा ओदन—पाच बोटांनी (दर्वीने) तो उचला; हा ओदन पाच भागांत विभागा। पूर्व दिशेला अजाचे शिर ठेवा; दक्षिण दिशेला उजवा पार्श्व (पार्श्वम्) ठेवा.
Mantra 8
प्र॒तीच्यां॑ दि॒शि भ॒सद॒मस्य धेह्युत्त॑रस्यां दि॒श्युत्त॑रं धेहि पा॒र्श्वम्। ऊ॒र्ध्वायां॑ दि॒श्य॑१जस्यानू॑कं धेहि दि॒शि ध्रु॒वायां॑ धेहि पाज॒स्यऽम॒न्तरि॑क्षे मध्य॒तो मध्य॑मस्य
पश्चिम दिशेत याचा पृष्ठभाग (भसद) स्थाप; उत्तर दिशेत याचा उत्तरी अंश—पार्श्व (फ्लँक) स्थाप. ऊर्ध्व दिशेत अज (बोकड) याची पाठीची हाडे/कणा स्थाप; ध्रुवा (स्थिर) दिशेत याचा बलवान/तेजस्वी भाग स्थाप; आणि अंतरिक्षात, मध्यातून, याचा मध्यभाग स्थाप.
Mantra 9
शृ॒तम॒जं शृ॒तया॒ प्रोर्णु॑हि त्व॒चा सर्वै॒रङ्गैः॒ संभृ॑तं वि॒श्वरू॑पम्। स उत् ति॑ष्ठे॒तो अ॒भि नाक॑मुत्त॒मं प॒द्भिश्च॒तुर्भिः॒ प्रति॑ तिष्ठ दि॒क्षु
शृत (उकडलेला) अज—शृत सिद्ध पदार्थाने, त्वचेसह, याला झाक; याचे सर्व अवयव एकत्र करून, सघन/संहत, विश्वरूप (अनेक रूपांचा) कर. तो येथून उठून उत्तम नाक (परम स्वर्ग) याकडे जावो; चार पायांसह, दिशांमध्ये, समोरासमोर उभा राहून, दृढपणे स्थित होवो.
It aims to secure prosperity and a successful ‘ascent’ to the heavenly light (svàr-jyotis) by mapping the sacrificer’s path through earth, midspace, and heaven and stabilizing the rite in the directions.
These are ritual instructions that build a miniature cosmos in the offering area: dividing the porridge and placing parts by quarter aligns the rite with cosmic order, which is believed to enable success and ascent.
It is both: it contains a powerful ascent declaration (a visionary, performative statement) and also practical directions for cooking, portioning, and placing offerings so the spoken ascent is ritually ‘made true.’
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.