Sukta 17
Rishi: Atharvanic seer(s) of the Bhaisajya corpus
Devata: Apāmārga (personified Oṣadhi)
Chandas: Anuṣṭubh (with Atharvanic invocatory style)
AV 4.17 मध्ये अपामार्गाला “औषधांचा अधिपती” म्हणून उंचावले असून, रोग, दु:स्वप्नजन्य व्याधी आणि शत्रुत्वकारी शक्तींवर विजय मिळवण्यासाठी त्याचा आश्रय घेतला आहे. हे सूक्त भैषज्य (उपचार) तसेच रक्षाः (संरक्षणात्मक हाकलणी) अशा दोन्ही रूपांनी कार्य करते; वनस्पतीच्या झाडून/पुसून टाकण्याच्या प्रतीकातून रुग्णावर “बसलेले/चिकटलेले” दोष दूर करते. मंत्रशक्ती अपामार्गाला अगद (प्रतिविष/उपशमन) म्हणून मांडते—जो स्वतः पुढे जाऊन पीडा आणि दुष्ट वाणीचे दुष्परिणाम उकलून नष्ट करतो.
Mantras
Mantra 1
अपामार्गः। ईशा॑णां त्वा भेष॒जाना॒मुज्जे॑ष॒ आ र॑भामहे । च॒क्रे स॒हस्र॑वीर्यं॒ सर्व॑स्मा ओषधे त्वा
अपामार्ग! औषधींचा ईशान (अधिपती) असलेल्या तुला आम्ही विजयासाठी धरतो, हातात घेतो. तू सहस्रवीर्य (हजारपटी सामर्थ्य) घडविले आहेस; हे ओषधी, सर्व प्रयोजनांसाठी आम्ही तुला आवाहन करतो.
Mantra 2
स॒त्य॒जितं॑ शपथ॒याव॑नीं॒ सह॑मानां पुनःस॒राम्। सर्वाः॒ सम॒ह्व्योष॑धीरि॒तो नः॑ पारया॒दिति॑
सत्यजयी, शाप-निवारिणी, विरोध/रोगावर मात करणारी, पुन्हा आरोग्य देणारी—सर्व ओषधींना एकत्र बोलावून, ती (देवी/ओषधी) आम्हांला येथून सुरक्षितपणे पार नेवो; तसेच होवो.
Mantra 3
या श॒शाप॒ शप॑नेन॒ याघं मूर॑माद॒धे। या रस॑स्य॒ हर॑णाय जा॒तमा॑रे॒भे तो॒कम॑त्तु॒ सा
जी स्त्री शापाने शाप देते, जी पाप/अनिष्ट व जड करणारी मूर्च्छा लादते; जी रस (प्राणरस) हिरावण्यासाठी नवजातांतील बाळावर हल्ला करते—ती (स्त्री) आपल्या विष/अनिष्टानेच भक्ष्य होवो.
Mantra 4
यां ते॑ च॒क्रुरा॒मे पात्रे॒ यां च॒क्रुर्नी॑ललोहि॒ते। आ॒मे मां॒से कृ॒त्यां यां च॒क्रुस्तया॑ कृत्या॒कृतो॑ जहि
तुझ्यावर त्यांनी कच्च्या पात्रात केलेली कृत्या (टोणं/जादू), त्यांनी नील-लोहित (निळे-लाल) मध्ये केलेली कृत्या; त्यांनी कच्च्या मांसात केलेली कृत्या—त्याच कृत्येने कृत्याकर्त्यांना प्रहार कर; त्यांचा नाश कर.
Mantra 5
दौष्व॑प्न्यं॒ दौर्जी॑वित्यं॒ रक्षो॑ अ॒भ्वऽमरा॒य्यः । दु॒र्णाम्नीः॒ सर्वा॑ दु॒र्वाच॒स्ता अ॒स्मन्ना॑शयामसि
दुष्स्वप्न (वाईट स्वप्न) आणि दुर्जीवित्य (दुष्ट/कष्टमय जीवन), राक्षस, भयंकर अभ्व, मृत्युदायक अमराय्य; तसेच सर्व दुर्नाम्नी शक्ती, सर्व दुर्वाच (दुष्ट वाणी/शापवाणी)—हे सर्व आम्ही आमच्यापासून नष्ट करतो, दूर करतो.
Mantra 6
क्षु॒धा॒मा॒रं तृ॑ष्णामा॒रम॒गोता॑मनप॒त्यता॑म्। अपा॑मार्ग॒ त्वया॑ व॒यं सर्वं॒ तदप॑ मृज्महे
क्षुधा-मारक, तृष्णा-मारक, गो-हीनता व अपत्य-हीनता—हे अपामार्गा! तुझ्या द्वारे आम्ही ते सर्व पुसून दूर करीत आहोत.
Mantra 7
तृ॒ष्णा॒मा॒रं क्षु॑धामा॒रमथो॑ अक्षपराज॒यम्। अपा॑मार्ग॒ त्वया॑ व॒यं सर्वं॒ तदप॒ मृज्महे
तृष्णा-मारक व क्षुधा-मारक, तसेच अक्ष (जुगार) मध्ये पराभवही—हे अपामार्गा! तुझ्या द्वारे आम्ही ते सर्व पुसून दूर करीत आहोत.
Mantra 8
अ॒पा॒मा॒र्ग ओष॑धीनां॒ सर्वा॑सा॒मेक॒ इद् व॒शी। तेन॑ ते मृज्म॒ आस्थि॑त॒मथ॒ त्वम॑ग॒दश्च॑र
अपामार्ग—सर्व औषधींमध्ये तोच खरोखर एकमेव अधिपती आहे. त्याच्या द्वारे तुझ्यावर जे बसून राहिले आहे ते आम्ही पुसून काढतो; मग तू औषध/उपाय होऊन पुढे जा आणि कार्य कर.
Frequently Asked Questions
Both. The sukta treats Apāmārga as an actual medicinal herb and as a personified oṣadhi-power—“sovereign of medicines”—whose agency can be invoked to cure and protect.
It targets illness and ‘settled’ affliction, but also unseen harms: nightmares (duḥsvapnya), life-wasting misfortune (daurjīvitā), demonic/hostile agencies, curses, and evil speech directed at the patient.
A common Atharvanic application is mārjana—gently wiping/sweeping the person with Apāmārga while reciting the verses—then concluding by commissioning the herb to act as an agada (antidote) that ‘goes forth’ to work the cure.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.