Sukesha's Boon & Twelve Dharmas
DharmaCosmographyHells58 Shlokas

Adhyaya 11: Sukesha’s Boon, the Twelve Dharmas of Beings, and the Cosmography of the Seven Dvipas with the Twenty-One Hells

सुकेशि-वरप्राप्तिः द्वादश-धर्म-वर्णनं सप्तद्वीप-प्रमाणं रौरवादि-नरक-निरूपणम् (Sukeśi-Varaprāptiḥ Dvādaśa-Dharma-Varṇanaṃ Saptadvīpa-Pramāṇaṃ Rauravādi-Naraka-Nirūpaṇam)

Cosmography of Seven Dvipas

ഈ അധ്യായത്തിൽ പുലസ്ത്യ–നാരദ സംവാദത്തിൽ നാരദൻ—രാക്ഷസൻ സുകേശനെ സൂര്യൻ എപ്പോൾ, എവിടെ, എന്തുകൊണ്ട് ആകാശത്തിൽ നിന്ന് താഴെയിറക്കി വീഴ്ത്തിയെന്ന് ചോദിക്കുന്നു. പുലസ്ത്യൻ സുകേശന്റെ വംശം (വിദ്യുത്കേശിനന്റെ പുത്രൻ), ശങ്കരാനുഗ്രഹം മൂലം ലഭിച്ച ഗഗനഗ-പുരം (ആകാശനഗരം) കൂടാതെ പ്രായഃ അജേയത്വം, പിന്നീടുള്ള സൂര്യനാൽ പാതനത്തിലേക്കെത്തിച്ച സാഹചര്യങ്ങൾ എന്നിവ വിവരിക്കുന്നു. മാഗധവനത്തിൽ സുകേശൻ സിദ്ധ ഋഷികളെ സമീപിച്ച് ‘ശ്രേയസ്’യും ധർമ്മലക്ഷണങ്ങളും ചോദിക്കുമ്പോൾ, അവർ ദേവ, ദൈത്യ, സിദ്ധ, ഗന്ധർവ, വിദ്യാധര, കിംപുരുഷ, പിതൃ, മനുഷ്യ, രാക്ഷസ, പിശാച തുടങ്ങിയ ദ്വാദശ യോനികളിലെ ധർമ്മങ്ങളെ താരതമ്യമായി നിർൂപിക്കുന്നു—യജ്ഞം, സ്വാധ്യായം, യോഗശാസനം, കൂടാതെ വിഷ്ണു–ഹര–ഭാസ്കര–ദേവീ ഭക്തിയുടെ സമന്വയത്തോടെ. തുടർന്ന് ഏഴ് ദ്വീപുകളും അവയെ ചുറ്റിയ സമുദ്രങ്ങളും ഇരട്ടിയാകുന്ന അളവുകളിൽ വിവരിക്കപ്പെടുന്നു; പുഷ്കരദ്വീപത്തിന്റെ രൗദ്രസ്വഭാവവും, റൗരവം മുതലായ ഇരുപത്തൊന്ന് നരകങ്ങളുടെ (മഹാരൗരവ, താമിസ്ര, അന്ധതാമിസ്ര മുതലായവ) പട്ടികയും നൽകി, ആചാരവും പരലോകഗതിയും ബന്ധിപ്പിക്കുന്ന നൈതിക ഭൂഗോളം സ്ഥാപിക്കുന്നു।

Divine Beings

नारद (Nārada)पुलस्त्य (Pulastya)शङ्कर/ईशान/त्र्यम्बक (Śaṅkara/Īśāna/Tryambaka, i.e., Śiva)विष्णु/हरि (Viṣṇu/Hari)भास्कर/सूर्य (Bhāskara/Sūrya)देवी/भवानी (Devī/Bhavānī)ब्रह्मा/स्वयंभू (Brahmā/Svayaṃbhū)सरस्वती (Sarasvatī)शेष (Śeṣa)

Sacred Geography

मागध-अरण्य (Māgadha forest)जम्बूद्वीप (Jambūdvīpa)प्लक्षद्वीप (Plakṣadvīpa)शाल्मलिद्वीप (Śālmalidvīpa)कुशद्वीप (Kuśadvīpa)क्रौञ्चद्वीप (Krauñcadvīpa)शाकद्वीप (Śākadvīpa)पुष्करद्वीप (Puṣkaradvīpa)क्षीराब्धि/दुग्धाब्धि (Kṣīrābdhi/Dugdhābdhi, the Milk Ocean)इक्षुरस-समुद्र (Ikṣurasa ocean)सुरा-समुद्र (Sura ocean)घृत-समुद्र (Ghṛta ocean)दधि-समुद्र (Dadhi ocean)

Mortal & Asura Figures

सुकेशि (Sukeśi/Sukesha)विद्युत्केशि (Vidyutkeśin)ऋषयः/परमर्षयः (the sages/paramarṣis)

Key Content Points

  • Pulastya answers Nārada’s query by recounting Sukesha’s origin, Śaṅkara-granted aerial city (gaganaga-pura), and the narrative conditions leading to his later downfall by Sūrya.
  • A systematic, comparative taxonomy of dharma across multiple classes of beings (yonis), emphasizing svādhyāya, yajña, yogic discipline, and multi-deity bhakti (Viṣṇu–Hara–Bhāskara–Devī) as a syncretic ethical framework.
  • Cosmographic and topographical specification of the seven dvīpas and surrounding oceans in doubling measures, followed by Puṣkara-dvīpa’s raudra/naraka associations and an enumerative description of the twenty-one hells (Raurava, Mahāraurava, Tāmisra, Andhatāmisra, etc.).

Shlokas in Adhyaya 11

Verse 1

इति श्रीवामनपुराणे दशमो ऽध्यायः नारद उवाच यदेतद् भवता प्रोक्तं सुकेशिनकरो ऽम्बरात् पातितो भुवि सूर्योण तत्कदा कुत्र कुत्र च

ഇങ്ങനെ ശ്രീ വാമനപുരാണത്തിലെ പത്താം അധ്യായം സമാപ്തം। നാരദൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ പറഞ്ഞതുപോലെ, സുകേശിന്റെ കൈയാൽ സൂര്യൻ ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത് എപ്പോൾ സംഭവിച്ചു? അത് ഏത് ഏത് സ്ഥലങ്ങളിൽ സംഭവിച്ചു?”

Verse 2

सुकेशीति च कश्चासौ केन दत्तः पुरो ऽस्य च किमर्थं पातितो भूम्यामाकाशाद् भास्करेण हि

‘സുകേശി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന ഈയാൾ ആരാണ്? അവന്‍ പുരം (നഗരം) ആര്‍ ദാനം ചെയ്തു? എന്തുകൊണ്ടാണ് ഭാസ്കരന്‍ (സൂര്യന്‍) ആകാശത്തില്‍നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്കു വീഴ്ത്തപ്പെട്ടത്?

Verse 3

पुलस्त्य उवाच/ शृणुष्वावहितो भूत्वा कथामेतां पुरातनीम् यथोक्तवान् स्वयंभूर्मां कथ्यमानां मयानघ

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ നിർമലനേ, ശ്രദ്ധയോടെ ഈ പുരാതന കഥ കേൾക്കുക. സ്വയംഭൂ (ബ്രഹ്മാവ്) എനിക്ക് പറഞ്ഞതുപോലെ തന്നെയാണ് ഞാൻ നിനക്കു പറയുന്നത്.

Verse 4

आसीन्निशाचरपतिर्विद्युत्केशीति विश्रुतः तस्य पुत्रो गुणज्येष्ठः सुकेशिरभवत्ततः

നിശാചരന്മാരുടെ ഒരു അധിപൻ ‘വിദ്യുത്കേശി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു. അവന്റെ പുത്രൻ ഗുണങ്ങളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ; പിന്നീട് അവൻ ‘സുകേശി’യായി ജനിച്ചു.

Verse 5

तस्य तुष्टस्तथेशानः पुरमाकाशचारिणम् प्रादादजेयत्वमपि शत्रुभिश्चाप्यवध्यताम्

അവനിൽ പ്രസന്നനായ ഈശാനൻ (ശിവൻ) അവന്‍ ആകാശചാരിയായ പുരം (നഗരം) ദാനം ചെയ്തു; കൂടാതെ ശത്രുക്കൾക്കു മുമ്പിൽ അജേയത്വവും അവധ്യത്വവും എന്ന വരവും നൽകി.

Verse 6

स चापि शङ्करात् प्राप्य वरं गगनगं पुरम् रेमे निशाचरैः सार्द्धू सदा धर्मपथि स्थितः

ശങ്കരനിൽ നിന്ന് ആകാശഗാമിയായ പുരത്തിന്റെ വരം ലഭിച്ച അവൻ, നിശാചരന്മാരോടൊപ്പം ആനന്ദിച്ചു ജീവിച്ചു; എങ്കിലും സദാ ധർമ്മപഥത്തിൽ സ്ഥിരനായി നിന്നു.

Verse 7

स कदाचिद् गतो ऽरण्यं मागधं राक्षसेश्वरः तत्राश्रमांस्तु ददृशो ऋषीणां भावितात्मनाम्

ഒരിക്കൽ രാക്ഷസാധിപൻ മാഗധവനത്തിലേക്ക് പോയി. അവിടെ ആത്മസംസ്കൃതരായ ഋഷിമാരുടെ ആശ്രമങ്ങൾ അവൻ കണ്ടു.

Verse 8

महर्षिन् स तदा दृष्ट्वा प्रणिपत्याभिवाद्य च/ प्रत्युवाच ऋषीन् सर्वान् कृतासनपरिग्रहः

അപ്പോൾ മഹർഷിമാരെ കണ്ട അവൻ സാഷ്ടാംഗപ്രണാമം ചെയ്ത് അഭിവാദ്യം ചെയ്തു; പിന്നെ ആസനം സ്വീകരിച്ച് എല്ലാ ഋഷിമാരോടും സംസാരിച്ചു.

Verse 9

सुकेशिरुवाच प्रष्टुमिच्छामि भवतः संशयो ऽयं हृदि स्थितः कथयन्तु भवन्तो मे न चौवाज्ञापयाम्यहम्

സുകേശി പറഞ്ഞു—ഞാൻ നിങ്ങളോടു ചോദിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു; ഈ സംശയം എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്നു. ദയവായി എനിക്ക് പറയുക; ഞാൻ അവമാനിക്കുവാൻ ഉദ്ദേശിക്കുന്നില്ല.

Verse 10

किंस्विच्छ्रेयः परे लोके किमु चेह द्विजोत्तमाः केन पूज्यस्तथा सत्सु केनासौ सुखमेधते

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! പരലോകത്തിൽ പരമ ശ്രേയസ് എന്ത്, ഇഹലോകത്തും എന്ത്? സത്സംഗത്തിൽ ഏതിനാൽ ഒരാൾ പൂജ്യനാകുന്നു, ഏതിനാൽ അവൻ സുഖത്തിൽ സമൃദ്ധനാകുന്നു?

Verse 11

पुलस्त्य उवाच/ इत्थं सुकेशिवचनं निशम्य परमर्षयः प्रोचुर्विमृस्य श्रेयोर्ऽथमिह लोके परत्र च

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സുകേശിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട പരമഋഷിമാർ ആലോചിച്ച്, ഇഹലോകത്തിലും പരലോകത്തിലും ശ്രേയസ്സിനുള്ള കാര്യം പ്രസ്താവിച്ചു.

Verse 12

ऋष ऊचुः श्रूयतां कथयिष्यामस्तव राक्षसपुङ्गव यद्धि श्रेयो भवेद् वीर इह चामुत्र चाव्ययम्

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ രാക്ഷസപുംഗവാ, ശ്രവിക്ക; ഹേ വീരാ, ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും അവ്യയമായ പരമശ്രേയസ് എന്തെന്നു ഞങ്ങൾ നിന്നോട് പറയും.

Verse 13

श्रेयो धर्मः परे लोके इह च क्षणदाचर तस्मिन् समाश्रितः सत्सु पूज्यस्तेन सुखी भवेत्

പരലോകത്തിൽ ധർമ്മം തന്നെയാണ് പരമശ്രേയസ്; ഇഹലോകത്തും അതിനെ ഉടൻ ആചരിക്കണം. ആ ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ച് സജ്ജനന്മാരുടെ ഇടയിൽ കഴിയുന്നവൻ പൂജ്യനായി, അതിനാൽ സുഖിയാകും.

Verse 14

सुकेशिरुवाच किंलक्षणो भवेद् धर्मः किमाचरणसत्क्रियः यमाश्रित्य न सीदन्ति देवाद्यास्तु तदुच्यताम्

സുകേശി പറഞ്ഞു—ധർമ്മത്തിന്റെ ലക്ഷണങ്ങൾ എന്ത്? ഏത് ആചരണം, ഏത് സത്ക്രിയകൾ അതിനെ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു? അതിനെ ആശ്രയിച്ചാൽ ദേവാദികൾ ദുഃഖത്തിൽ പതിക്കുകയില്ല; അത് ദയവായി പ്രസ്താവിക്കൂ.

Verse 15

ऋषय ऊचुः देवानां परमो धर्मः सदा यज्ञादिकाः क्रियाः स्वाध्यायवेदवेत्तृत्वं विष्णुपूजारतिः स्मृता

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരുടെ പരമധർമ്മം സദാ യജ്ഞാദി ക്രിയകളുടെ അനുഷ്ഠാനമാണ്; സ്വാധ്യായം, വേദവേദിത്വം, വിഷ്ണുപൂജയിൽ രതി—ഇങ്ങനെ സ്മൃതിയിൽ പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 16

दैत्यानां बाहुशलित्वं मात्सर्यं युद्धसत्क्रिया वेदनं नीतिशास्त्राणां हरभक्तिरुदाहृता

ദൈത്യന്മാർക്കായി ഭുജബലം, മാത്സര്യം, യുദ്ധത്തിലെ സത്ക്രിയ (യോഗ്യാചരണം) എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; നീതിശാസ്ത്രജ്ഞാനവും ഹരൻ (ശിവൻ) പ്രതി ഭക്തിയും പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.

Verse 17

सिद्धानामुदितो धर्मो योगयुक्तिरनुत्तमा स्वाध्यायं ब्रह्मविज्ञानं भक्तिर्द्वाभ्यामपि स्थिरा

സിദ്ധന്മാർക്കായി പ്രസ്താവിച്ച ധർമ്മം—യോഗസാധനയിലെ അനുത്തമ ശാസനം; സ്വാധ്യായവും ബ്രഹ്മവിജ്ഞാനവും; കൂടാതെ ഇവ രണ്ടിലും സ്ഥിരമായി നിലകൊള്ളുന്ന ഭക്തി।

Verse 18

उत्कृष्टोपासनं ज्ञेयं नृत्यवाद्येषु वेदिता सरस्वत्यां स्थिरा भक्तिर्गान्धर्वो धर्म उच्यते

അവരുടെ ലക്ഷണം—ഉത്തമ ഉപാസനയെന്നു അറിയണം; നൃത്തവും വാദ്യങ്ങളും സംബന്ധിച്ച് അവർ നിപുണർ; സരസ്വതിയിൽ സ്ഥിരഭക്തി—ഇതാണ് ഗന്ധർവരുടെ ധർമ്മമെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 19

विद्याधरत्वमतुलं विज्ञानं पौरुषे मतिः विद्याधराणां धर्मो ऽयं भवान्यां भक्तिरेव च

അതുലമായ വിദ്യാധരത്വം, വിവേകസഹിത വിജ്ഞാനം, പുരുഷോചിതമായ ദൃഢനിശ്ചയം—ഇതാണ് വിദ്യാധരരുടെ ധർമ്മം; കൂടാതെ ഭവാനിയിലേക്കുള്ള ഭക്തിയും।

Verse 20

गन्धर्वविद्यावेदित्वं भक्तिर्भानौ तथा स्थिरा कौशल्यं सर्वशिल्पानां धर्मः किंपुरुषः स्मृतः

ഗന്ധർവവിദ്യയിലെ അറിവ്, ഭാനു (സൂര്യൻ)യിലേക്കുള്ള സ്ഥിരഭക്തി, എല്ലാ ശില്പങ്ങളിലും കൗശലം—ഇതാണ് കിംപുരുഷരുടെ ധർമ്മമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 21

ब्रह्मचर्यममानित्वं योगाभ्यासरतिर्दृढा सर्वत्र कामचारितवं धर्मो ऽयं पैतृकः स्मृतः

ബ്രഹ്മചര്യം, അമാനിത്വം (അഹങ്കാരരാഹിത്യം), യോഗാഭ്യാസത്തിൽ ദൃഢമായ ആസ്വാദനം, എല്ലായിടത്തും ഇഷ്ടാനുസരണം സഞ്ചരിക്കാനുള്ള കഴിവ്—ഇതാണ് പൈതൃകരുടെ ധർമ്മമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു।

Verse 22

ब्रह्मचर्यं यताशित्वं जप्यं ज्ञानं च राक्षस नियमाद्धर्मवेदित्वमार्थो धर्मः प्रचक्ष्यते

ബ്രഹ്മചര്യം, നിയന്ത്രിതാഹാരം, മന്ത്രജപം, ജ്ഞാനം—ഹേ രാക്ഷസാ—ഇത്തരം നിയമങ്ങളാൽ ധർമ്മജ്ഞൻ ആകുന്നു. ലക്ഷ്യം (അർഥം) ധർമ്മം തന്നെയെന്ന് പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 23

स्वाध्यायं ब्रह्मचर्यं च दानं यजनमेव च अकार्पण्यमनायासं दयाहिंसा क्षमा दमः

സ്വാധ്യായം, ബ്രഹ്മചര്യം, ദാനം, യജ്ഞം; കഞ്ഞുഷത്വമില്ലായ്മ, ക്ലേശമില്ലാത്ത പരിശ്രമം, ദയ, അഹിംസ, ക്ഷമ, ദമം (ആത്മനിയന്ത്രണം).

Verse 24

जितेन्द्रियत्वं शौचं च माङ्गल्यं भक्तिरच्युते शङ्करे भास्करे देव्यां धर्मो ऽयं मानवः स्मृतः

ഇന്ദ്രിയജയം, ശൗചം, മംഗളാചാരം, അച്യുതനിലേക്കുള്ള ഭക്തി; ശങ്കരൻ, ഭാസ്കരൻ, ദേവി എന്നിവരോടുള്ള ഭക്തിയും—ഇതാണ് മനുഷ്യധർമ്മമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 25

धनाधिपत्यं भोगानि स्वाध्यायं शकरर्चनम् अहङ्कारमशौण्डीर्यं धर्मो ऽयं गुह्यकेष्विति

ധനാധിപത്യം, ഭോഗങ്ങൾ, സ്വാധ്യായം, ശകരൻ (ശിവൻ) ആരാധന; അഹങ്കാരവും ഡംഭരഹിതത്വവും—ഇതാണ് ഗുഹ്യകരുടെ ധർമ്മമെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 26

परदारावमर्शित्वं पारक्येर्ऽथे च लोलुपा स्वाध्यायं त्र्यम्बके भक्तिर्धर्मो ऽयं राक्षसः स्मृतः

പരസ്ത്രീകളെ ലംഘിക്കൽ, പരധനത്തോടുള്ള ലോഭം; സ്വാധ്യായവും ത്ര്യമ്പകൻ (ശിവൻ) പ്രതിയുള്ള ഭക്തിയും—ഇതാണ് രാക്ഷസധർമ്മമെന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 27

अविवेकमथाज्ञानं शौचहानिरसत्यता पिशाचानामयं धर्मः सदा चामिषगृध्नुता

വിവേകക്കുറവ്, അജ്ഞാനം, ശൗചഹാനി, അസത്യത—ഇതാണ് പിശാചുകളുടെ ധർമ്മം; അവർ എപ്പോഴും മാംസലോലരാണ്।

Verse 28

योनयो द्वादशैवैतास्तासु धर्माश्च राक्षस ब्रह्मणा कथिताः पुण्या द्वादशैव गतिप्रदाः

ഇവ തന്നെയാണ് പന്ത്രണ്ടു യോനികൾ. അവയിൽ, ഹേ രാക്ഷസാ, ബ്രഹ്മാവ് പ്രസ്താവിച്ച ധർമ്മങ്ങൾ പുണ്യകരം; അവ പന്ത്രണ്ടേയും ഗതി നൽകുന്നതുമാണ്।

Verse 29

सुकेशिरुवाच भवद्भिरुक्ता ये धर्माः शाश्वता द्वादशाव्ययाः तत्र ये मानवा धर्मास्तान् भूयो वक्तुमर्हथ

സുകേശി പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ പറഞ്ഞ ധർമ്മങ്ങൾ ശാശ്വതവും പന്ത്രണ്ടും അവ്യയവുമാണ്. അവയിൽ മനുഷ്യർക്കുള്ള ധർമ്മങ്ങളെ ദയവായി വീണ്ടും വിശദമായി പറയുക।

Verse 30

ऋषय ऊचुः शृणुष्व मनुजादीनां धर्मास्तु क्षणदाचर ये वसन्ति महीपृष्ठे नरा द्वीपेषु सप्तसु

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ ക്ഷണദാചരാ (രാത്രിചരാ), കേൾക്കുക: ഭൂമിയുടെ ഉപരിതലത്തിൽ ഏഴ് ദ്വീപുകളിൽ വസിക്കുന്ന മനുഷ്യാദി നരന്മാരുടെ ധർമ്മങ്ങൾ।

Verse 31

योजनानां प्रमाणेणन पञ्चाशत्कोटिरायता जलोपरि महीयं हि नौरिवास्ते सरिज्जले

യോജന അളവുപ്രകാരം ഭൂമി അമ്പത് കോടി യോജന വരെ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ജലത്തിന്മേൽ അധിഷ്ഠിതമായ ഈ ഭൂമി നദിജലത്തിൽ നൗകപോലെ നിലകൊള്ളുന്നു।

Verse 32

तस्योपरि च देवेशो ब्रह्म शौलेन्द्रमुत्तमम् कर्णिकाकारमत्युच्चं स्थापयामास सत्त्म

അതിന്റെ മീതെ ദേവേശനായ ബ്രഹ്മാവ് പരമോത്തമമായ ശൗലേന്ദ്രാസനം—പദ്മകർണികാസദൃശമായ ആകൃതിയിലും അത്യുച്ചമായും—സ്ഥാപിച്ചു.

Verse 33

तस्येमां निर्ममे पुण्यां प्रजां देवश्चतुर्दिशम् स्थानानि द्वीपसंज्ञानि कृतवांश्च प्रजापतिः

ആ ക്രമീകരണത്തിൽ നിന്ന് ദേവൻ നാലുദിക്കുകളിലായി ഈ പുണ്യപ്രജയെ സൃഷ്ടിച്ചു; പ്രജാപതിയും ‘ദ്വീപ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന വാസസ്ഥാനങ്ങൾ നിർമ്മിച്ചു.

Verse 34

तत्र मध्ये च कृतवाञ्जम्बूद्वीपमिति श्रुतम् तल्लक्षं योजनानां च प्रमाणेन निगद्यते

അതിന്റെയിടയിൽ ‘ജംബൂദ്വീപം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായത് സ്ഥാപിതമാണെന്ന് ശ്രുതിയിലുണ്ട്. അളവുപ്രമാണപ്രകാരം അതിന്റെ വ്യാപ്തി ഒരു ലക്ഷം യോജനകളെന്ന് പറയുന്നു.

Verse 35

ततो जलनिधी रौद्रो बाह्यतो द्विगुणः स्थितः तस्यापि द्विगुणः प्लक्षो बाह्यतः संप्रतिष्ठितः

അതിനുശേഷം പുറത്തായി രൗദ്രമായ സമുദ്രം നിലകൊള്ളുന്നു; അത് (അതിനെക്കാൾ) ഇരട്ടമാണ്. അതിന്റെയും പുറത്തായി പ്ലക്ഷദ്വീപം ഇരട്ട വ്യാപ്തിയോടെ സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 36

ततस्त्विक्षुरसोदश्च बाह्यतो वलयासृतिः द्विगुणः शाल्मलिद्वीपो द्विगुणो ऽस्य महोदधेः

അതിനുശേഷം പുറത്തായി ഇക്ഷുരസസമുദ്രം ഉണ്ട്; അത് പുറത്ത് വലയമായി ചുറ്റിപ്പറ്റി വ്യാപിക്കുന്നു. ശാല്മലിദ്വീപം ഇരട്ടവും, അതിന്റെ മഹാസമുദ്രവും ഇരട്ടവുമാണ്.

Verse 37

सुरोदो द्विगुणस्तस्य तस्माच्च द्विगुणः कुशः घृतोदो द्विगुणश्चैव कुशद्वीपात् प्रकीर्तितः

സുരാ-സമുദ്രം അതിന്റെ (മുന്‍പത്തേതിന്റെ) ഇരട്ടിയാണ്. അതില്‍നിന്ന് കുശദ്വീപവും ഇരട്ടിയെന്നു പ്രസിദ്ധം; കുശദ്വീപിനെക്കാള്‍ ഘൃത (നെയ്യ്) സമുദ്രവും അതുപോലെ ഇരട്ടിയെന്നു പ്രഖ്യാപിതം.

Verse 38

घृतोदाद् द्विगुणः प्रोक्तः क्रौञ्चद्वीपो निशाचर ततो ऽपि द्विगुणः प्रोक्तः समुद्रो दधिसंज्ञितः

ഹേ നിശാചരാ! ഘൃത-സമുദ്രത്തേക്കാള്‍ ക്രൗഞ്ചദ്വീപ് ഇരട്ടിയെന്ന് പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു. അതിന് അപ്പുറം ‘ദധി’ എന്ന പേരുള്ള സമുദ്രവും ഇരട്ടിയെന്ന് പ്രഖ്യാപിതം.

Verse 39

समुद्राद् द्विगुणः शाकः शाकाद् दुग्धाब्धिरुत्तमः द्विगुणः संस्थितो यत्र शेषपर्यङ्कगो हरिः एते च द्विगुणाः सर्वे परस्परमपि स्थिताः

ആ സമുദ്രത്തേക്കാള്‍ ശാകദ്വീപ് ഇരട്ടിയാണ്; ശാകത്തിന് അപ്പുറം ഉത്തമമായ ക്ഷീര-സമുദ്രം. അവിടെ ശേഷന്റെ ശയ്യയില്‍ വിശ്രമിക്കുന്ന ഹരി സ്ഥിതനാകുന്നു; ഇവയൊക്കെയും പരസ്പരം ഓരോന്നും മറ്റൊന്നിന്റെ ഇരട്ടിയായി ക്രമീകരിച്ചിരിക്കുന്നു.

Verse 40

चत्वारिंशदिमाः कोट्यो लक्षाश्च नवतिः स्मृताः योजनानां राक्षसेन्द्र पञ्च चाति सुवुस्तृताः जम्बूद्वीपात् समारभ्य यावत्क्षीराब्धिरन्ततः

ഹേ രാക്ഷസേന്ദ്രാ! ഇവ നാല്പത് കോടി, തൊണ്ണൂറ് ലക്ഷം യോജനങ്ങളും, കൂടാതെ അഞ്ചു യോജന അധികവും—അത്യന്തം വിശാലമായി—ജംബൂദ്വീപില്‍നിന്ന് ആരംഭിച്ച് അവസാനം ക്ഷീര-സമുദ്രം വരെ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 41

तस्माच्च पुष्करद्वीपः स्वादूदस्तदनन्तरम् कोट्यश्चतस्रो लक्षाणां द्विपञ्चाशच्च राक्षस

അതിന് അപ്പുറം പുഷ്കരദ്വീപ്; അതിന്റെ ഉടനെ സ്വാദൂദക (മധുരജലം) സമുദ്രം. ഹേ രാക്ഷസാ! (അതിന്റെ) പരിമാണം നാല് കോടി അമ്പത്തിരണ്ട് ലക്ഷം (യോജന) ആകുന്നു.

Verse 42

पुष्करद्वीपमानो ऽयं तावदेव तथोदधिः लक्षमण्डकटाहेन समन्तादिभिपूरितम्

ഇതാണ് പുഷ്കരദ്വീപത്തിന്റെ പരിമാണം; അതിനെ ചുറ്റിയ സമുദ്രവും അത്രത്തോളം തന്നെ—ലക്ഷ-പ്രമാണമുള്ള മണ്ഡക-കടാഹം (വിപുല പാത്രം) കൊണ്ടു ചുറ്റുമെല്ലാം നിറച്ചതുപോലെ।

Verse 43

एवं द्वीपास्त्विमे सप्त पृथग्धर्माः पृथक्क्रियाः गदिष्यामस्तव वयं शृमुष्व त्वं निशाचर

ഇങ്ങനെ ഈ ഏഴ് ദ്വീപുകൾക്ക് വ്യത്യസ്ത ധർമ്മങ്ങളും വ്യത്യസ്ത ക്രിയകളും (ആചാരങ്ങൾ) ഉണ്ട്. അവയെ നിനക്കു ഞങ്ങൾ വിവരിക്കും—കേൾക്കുക, ഹേ നിശാചരാ।

Verse 44

प्लक्षादिषु नरा वीर ये वसन्ति सनातनाः शाकान्तेषु न तेष्वस्ति युगावस्था कथञ्चन

ഹേ വീരാ, പ്ലക്ഷ മുതലായ ദ്വീപുകളിൽ ശാകം വരെ വസിക്കുന്ന സനാതന മനുഷ്യർക്കു അവിടെ യുഗാവസ്ഥ (യുഗധർമ്മം) യാതൊരു വിധത്തിലും ഇല്ല।

Verse 45

मोदन्ते देववत्तेषां धर्मो दिव्य उदाहृतः कल्पान्ते प्रलयस्तेषां निगद्येत महाभुज

അവർ ദേവന്മാരെപ്പോലെ ആനന്ദിക്കുന്നു; അവരുടെ ധർമ്മം ദിവ്യമെന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ഹേ മഹാബുജാ, കല്പാന്തത്തിൽ അവരുടെ പ്രളയം (വിലയം) സംഭവിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു।

Verse 46

ये जनाः पुष्करद्वीपे वसन्ते रौद्रदर्शने पैशाचमाश्रिता धर्मं कर्मान्ते ते विनाशिनः

ഭീകരദർശനമുള്ള പുഷ്കരദ്വീപിൽ വസിക്കുന്നവർ, പൈശാചിക സ്വഭാവമുള്ള ധർമ്മത്തെ ആശ്രയിച്ചാൽ, കർമാന്തത്തിൽ (ഫലം പാകമായപ്പോൾ) അവർ നശിക്കുന്നു।

Verse 47

सुकेशिरुवाच किमर्थं पुष्कद्वीपो भवद्भिः समुदाहृतः दुर्दर्शः शौचरहितो घोरः कर्मान्तनाशकृत्

സുകേശി പറഞ്ഞു—നിങ്ങൾ പുഷ്കദ്വീപത്തെ എന്തുകൊണ്ടാണ് പരാമർശിച്ചത്? അത് ദർശിക്കാൻ ദുഷ്കരം, ശൗചശുദ്ധിയില്ലാത്തത്, ഘോരം, കർമാന്തത്തിൽ നാശം വരുത്തുന്നതുമാണ്।

Verse 48

तस्मिन् निशाचर द्वीपे नरकाः सन्ति दारुणाः रौरवाद्यास्ततो रौद्रः पुष्करो घोरदर्शनः

ആ നിശാചരദ്വീപിൽ റൗരവ മുതലായ ദാരുണ നരകങ്ങൾ ഉണ്ട്; അതുകൊണ്ട് പുഷ്കരൻ ‘റൗദ്രൻ’ എന്നും ദർശനത്തിൽ ഘോരൻ എന്നും പറയുന്നു।

Verse 49

सुकेशिरुवाच कियन्त्येतानि रौद्राणि नरकाणि तपोधनः कियन्मात्राणि मार्गेण का च तेषु स्वरूपता

സുകേശിൻ പറഞ്ഞു—ഹേ തപോധന! ഈ റൗദ്ര നരകങ്ങൾ എത്രയുണ്ട്? മാർഗ്ഗപ്രകാരം അവയുടെ വ്യാപ്തി എത്ര, അവയുടെ സ്വരൂപം എന്ത്?

Verse 50

ऋषय ऊचुः शृणुष्व राक्षसश्रेष्ठ प्रमाणं लक्षणं तथा सर्वेषां रौरवादीनां संख्या या त्वेकविंशतिः

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ രാക്ഷസശ്രേഷ്ഠാ! അവയുടെ പ്രമാണവും ലക്ഷണവും കേൾക്കുക. റൗരവ മുതലായ എല്ലാറ്റിന്റെയും എണ്ണം ഇരുപത്തൊന്ന് ആണ്।

Verse 51

द्वे सहस्रे योजनानां ज्वलिताङ्गारविस्तृते रौरवो नाम नरकः प्रथमः परिकीर्त्तितः

രണ്ടായിരം യോജന വരെ വ്യാപിച്ചു, ജ്വലിക്കുന്ന അങ്കാരങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ‘റൗരവ’ എന്ന നരകം ആദ്യത്തേതായി പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।

Verse 52

तप्तताम्रमयी भूमिरधस्ताद्वाह्नितापिता द्वितीयो द्विगुस्तस्मान्महारौरव उच्यते

അതിന്റെ താഴെ തീയുടെ ചൂടിൽ ദഹിച്ച, ചൂടേറ്റ ചെമ്പുകൊണ്ടുള്ള ഭൂമി ഉണ്ട്. അതിനേക്കാൾ ഇരട്ടിയായി കഠിനമായ രണ്ടാമത്തെ നരകം ‘മഹാരൗരവം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 53

ततो ऽपि द्विःस्थितश्चान्यस्तमिस्रो नरकः स्मृतः अन्धतामिस्रको नाम चतुर्थो द्विगुमः परः

അതിലും അപ്പുറം ഇരട്ടിയായി കഠിനമായ മറ്റൊരു നരകം ‘തമിസ്രം’ എന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. അതിനുശേഷം നാലാമത്തേത്, ഇരട്ടിയായി കൂടുതൽ ഭീകരമായത്, ‘അന്ധതമിസ്രം’ എന്ന പേരിലാണ് അറിയപ്പെടുന്നത്.

Verse 54

ततस्तु कालचक्रेति पञ्चमः परिगीयते अप्रतिष्ठं च नरकं घटीयन्त्रं च सप्तमम्

അതിനുശേഷം അഞ്ചാമത്തേത് ‘കാലചക്രം’ എന്നു പാടപ്പെടുന്നു. ‘അപ്രതിഷ്ഠം’ എന്ന നരകവും ഉണ്ട്; ഏഴാമത്തേത് ‘ഘടീയന്ത്രം’ എന്നു പറയപ്പെടുന്നു.

Verse 55

असिपत्रवनं चान्यत्सहस्राणि द्विसप्ततिः योजनानां परिख्यातमष्टमं नरकोत्तमम्

മറ്റൊരു നരകം ‘അസിപത്രവനം’ ആണ്; ഇത് എഴുപത്തിരണ്ടായിരം യോജന വ്യാപ്തിയുള്ളതായി പ്രസിദ്ധം. അതിനെ എട്ടാമത്തേത്, നരകങ്ങളിൽ ഉത്തമം, എന്നു പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.

Verse 56

नमकं तप्तकुम्भं च दशमं कूटशाल्मलिः करपत्रस्तथैवोक्तस्तथान्यः श्वानभोजनः

‘നമകം’ ‘തപ്തകുംഭം’ എന്നീ നരകങ്ങളും പറയപ്പെട്ടിട്ടുണ്ട്. പത്താമത്തേത് ‘കൂടശാല്മലി’. ‘കരപത്രം’ എന്നും അതുപോലെ ഉല്ലേഖിക്കുന്നു; കൂടാതെ ‘ശ്വാനഭോജന’ എന്ന മറ്റൊരു നരകവും ഉണ്ട്.

Verse 57

संदंशो लोहपिण्डश्च करम्भसिकता तथा घोरा क्षारनदी चान्या तथान्यः कृमिभोजनः तथाष्टादशमी प्रोक्ता घोरा वैतरणी नदी

(നരകങ്ങളിൽ) സന്ദംശ, ലോഹപിണ്ഡ, കരംബസികതാ എന്നിവയുണ്ട്. മറ്റൊന്ന് ഭയങ്കരമായ ക്ഷാരനദി (ദാഹക നദി)യും, മറ്റൊന്ന് കൃമിഭോജനവും. ഇങ്ങനെ പതിനെട്ടാമതായി ഘോരമായ വൈതരണി നദി പ്രസ്താവിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 58

तथापरः शोणितपूयभोजनः क्षुराग्रधारो निशितश्च चक्रकः संशोषणो नाम तथाप्यनन्तः प्रोक्तास्तवैते नरकाः सुकेशिन्

ഇനിയും (നരകങ്ങൾ) ഉണ്ട്—ശോണിതപൂയഭോജന (രക്തവും പൂയവും ഭക്ഷിക്കൽ), ക്ഷുരാഗ്രധാര (ക്ഷുരധാരപോലെ മൂർച്ചയുള്ള അരികുകളുള്ള പ്രവാഹം), നിശിതചക്രക (മൂർച്ചയുള്ള ചക്രങ്ങളുടെ സ്ഥലം). കൂടാതെ സംശോഷണയും അനന്തയും. ഹേ സുകേശീ, ഈ നരകങ്ങൾ നിനക്കു ഇങ്ങനെ പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടു.

Frequently Asked Questions

The sages define dharma through multiple, co-valid modalities—yajña and svādhyāya alongside bhakti—explicitly naming devotion to Viṣṇu (Acyuta/Hari) and to Śiva (Śaṅkara/Tryambaka), and also including Bhāskara and Devī. Sukesha’s power itself is grounded in Śaṅkara’s boon, while the ethical taxonomy treats multi-deity devotion as a legitimate component of right conduct, reflecting the Purāṇa’s syncretic theology rather than sectarian exclusivity.

The chapter gives a concentric cosmography of the seven dvīpas—Jambū, Plakṣa, Śālmali, Kuśa, Krauñca, Śāka, and Puṣkara—each paired with surrounding oceans whose dimensions are described in doubling proportions, extending outward up to the Kṣīrābdhi (Milk Ocean) where Hari is depicted resting on Śeṣa. Puṣkara-dvīpa is singled out for its raudra character and proximity to naraka-imagery, linking cosmic space to moral consequence.

As an extension of moral geography, the sages enumerate a set of twenty-one narakas beginning with Raurava (and Mahāraurava), followed by Tāmisra and Andhatāmisra, and further punitive realms such as Kāla-cakra, Asipatravana, Taptakumbha, Kūṭaśālmali, Śvānabhojana, Kṣāra-nadī, Kṛmibhojana, and the Vaitaraṇī river, among others. The list functions as a consequence-map: adharmic conduct is spatially encoded into specific post-mortem destinations.