Adhyaya 66

Verse 1

। सूत उवाच । तथा तत्रास्ति विख्यातं रामह्रद इति स्मृतम् । यत्र ते पितरस्तेन रुधिरेण प्रतर्पिताः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവിടെ ‘രാമഹ്രദം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ഹ്രദം ഉണ്ട്; അവിടെ ആ രക്താർപ്പണത്താൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരായി.

Verse 2

तत्र भाद्रपदे मासि योऽमावास्यामवाप्य च । पितॄन्संतर्पयेद्भक्त्या सोऽश्वमेधफलं लभेत्

അവിടെ ഭാദ്രപദ മാസത്തിലെ അമാവാസി ദിനത്തിൽ ആരെങ്കിലും എത്തി ഭക്തിയോടെ പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം ചെയ്താൽ, അവൻ അശ്വമേധയാഗസമമായ ഫലം പ്രാപിക്കും.

Verse 3

ऋषय ऊचुः । अत्याश्चर्यमिदं सूत यद्ब्रवीषि महामते । यत्तेन पितरस्तत्र रुधिरेण प्रतर्पिताः

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ, ഹേ മഹാമതേ! നീ പറയുന്നത് അത്യന്തം അത്ഭുതകരമാണ്; അവിടെ ആ രക്തത്താൽ പിതൃകൾ തൃപ്തരായതെന്നത്.

Verse 4

पितृणां तर्पणार्थाय मेध्याः संकीर्तिता बुधैः । पदार्था रुधिरं प्रोक्तं राक्षसानां प्रतर्पणे

പിതൃകളുടെ തർപ്പണാർത്ഥം പണ്ഡിതർ ശുദ്ധവും യോഗ്യവുമായ ദ്രവ്യങ്ങൾ നിർദ്ദേശിച്ചിട്ടുണ്ട്; എന്നാൽ രാക്ഷസന്മാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്താൻ രക്തം തന്നെയാണ് യോജ്യമായ അർപ്പണമെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു।

Verse 5

श्रुतिस्मृतिविरुद्धं च कर्म सद्भिर्विगर्हितम् । जामदग्न्येन तच्चीर्णं कस्मात्सूत वदस्व नः

ഈ കർമ്മം ശ്രുതി-സ്മൃതിവിരുദ്ധവും സജ്ജനന്മാർ നിന്ദിക്കുന്നതുമാണ്. എങ്കിൽ ജാമദഗ്ന്യൻ (പരശുരാമൻ) അത് എന്തുകൊണ്ട് ചെയ്തു? ഹേ സൂത, ഞങ്ങളോട് പറയുക।

Verse 6

सूत उवाच । तेन कोपवशात्कर्म प्रतिज्ञां परिरक्षता । तत्कृतं तर्पिता येन पितरो रुधिरेण ते

സൂതൻ പറഞ്ഞു—കോപവശനായി, തന്റെ പ്രതിജ്ഞ സംരക്ഷിക്കാനായി അവൻ ആ കർമ്മം ചെയ്തു; അതിനാൽ ആ പിതൃകൾ രക്തത്താൽ തൃപ്തരായി।

Verse 7

पिता तस्य पुरा विप्रा जमदग्निर्निपातितः । क्षत्रियेण स्वधर्मस्थो विना दोषं द्विजोत्तमाः

പണ്ടുകാലത്ത്, ഹേ വിപ്രന്മാരേ, അവന്റെ പിതാവായ ജമദഗ്നി ഒരു ക്ഷത്രിയനാൽ വധിക്കപ്പെട്ടു; ആ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജൻ സ്വധർമ്മത്തിൽ നിലകൊണ്ട നിർദോഷനായിരുന്നു।

Verse 8

ततः कोपपरीतेन तेन प्रोक्तं महात्मना । रक्तेन क्षत्रियोत्थेन संतर्प्याः पितरो मया

അപ്പോൾ കോപാവേശത്തിൽ ആ മഹാത്മാവ് പ്രഖ്യാപിച്ചു—‘ക്ഷത്രിയരിൽ നിന്നു ജനിച്ച രക്തംകൊണ്ട് ഞാൻ എന്റെ പിതൃകളെ സന്തൃപ്തരാക്കും।’

Verse 9

एतस्मात्कारणात्तेन रुधिरेण महात्मना । पितरस्तर्पिता सम्यक्तिलमिश्रेण भक्तितः

ഈ കാരണത്താൽ ആ മഹാത്മാവ് രക്തം എള്ളുമായി കലർത്തി, ഭക്തിയോടെ വിധിപൂർവ്വം പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തി।

Verse 10

ऋषय ऊचुः । जमदग्निर्हतः कस्मात्क्षत्रियेण महामुनिः । किंनामा स च भूपालो विस्तराद्वद सूत तत्

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഏതു കാരണത്താൽ ഒരു ക്ഷത്രിയൻ മഹാമുനി ജമദഗ്നിയെ വധിച്ചു? ആ ഭൂപാലന്റെ പേര് എന്ത്? ഹേ സൂതാ, അത് വിശദമായി പറയുക।

Verse 11

सूत उवाच । ऋचीकतनयः पूर्वं जमदग्निरिति स्मृतः । हाटकेश्वरजे क्षेत्रे तत्रासीद्दग्धकल्मषः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—പൂർവ്വകാലത്ത് ഋചീകന്റെ പുത്രൻ ‘ജമദഗ്നി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായിരുന്നു. ഹാടകേശ്വരക്ഷേത്രത്തിൽ അവൻ വസിച്ചു; പാപങ്ങൾ ദഗ്ധമായവനെന്നപോലെ।

Verse 12

चत्वारस्तस्य पुत्राश्च बभूवुर्गुणसंयुताः । जघन्योऽपि गुणज्येष्ठस्तेषां रामो बभूव ह

അവന് ഗുണസമ്പന്നരായ നാല് പുത്രന്മാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. ഏറ്റവും ഇളയവനായിരുന്നാലും രാമൻ ഗുണത്തിൽ അവരിൽ ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നു।

Verse 13

कदाचिद्वसतस्तस्य जमदग्नेर्महावने । पुत्रेषु कन्दमूलार्थं निर्गतेषु वनाद्बहिः

ഒരു വേള ജമദഗ്നി മഹാവനത്തിൽ വസിക്കുമ്പോൾ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്മാർ കന്ദമൂലങ്ങളും ഫലങ്ങളും ശേഖരിക്കാൻ വനത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തേക്ക് പോയി।

Verse 14

एतस्मिन्नंतरे प्राप्तो हैहयाधिपतिर्बली । सहस्रार्जुन इत्येव विख्यातो यो महीतले

അന്നേരം ബലവാനായ ഹൈഹയാധിപതി അവിടെ എത്തി—ഭൂമിയിൽ ‘സഹസ്രാർജുനൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായവൻ।

Verse 15

मृगलिप्सुर्वने तस्मिन्भ्रममाण इतस्ततः । श्रमार्तो वृषराशिस्थे भास्करे दिनमध्यगे

വേട്ടയുടെ ആഗ്രഹത്തോടെ അവൻ ആ വനത്തിൽ ഇങ്ങും അങ്ങും അലഞ്ഞു; പരിശ്രമത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, സൂര്യൻ വൃഷരാശിയിൽ മധ്യാഹ്നത്തിൽ നിൽക്കുമ്പോൾ അവൻ അത്യന്തം തളർന്നു.

Verse 18

अथ तं पार्थिवं दृष्ट्वा स मुनिस्तुष्टिसंयुतः । अर्घं दत्त्वा यथान्यायं स्वागतेनाभिनंद्य च

അപ്പോൾ ആ രാജാവിനെ കണ്ട സന്തുഷ്ടനായ മുനി, ആചാരപ്രകാരം അർഘ്യം നൽകി, യുക്തമായ സ്വാഗതവചനങ്ങളാൽ അദ്ദേഹത്തെ അഭിവാദ്യം ചെയ്തു.

Verse 19

सोऽपि तं प्रणिपत्योच्चैर्विनयेन समन्वितः । प्रतिसंभाषयामास कुशलं पर्यपृच्छत

അവനും വിനയത്തോടെ ആ മുനിയെ നമസ്കരിച്ചു; മറുപടിയായി സംസാരിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ കുശലക്ഷേമം ചോദിച്ചു.

Verse 20

राजोवाच । कच्चित्ते कुशलं विप्र पुत्रशिष्यान्वितस्य च । साग्निहोत्र कलत्रस्य परिवारयुतस्य च

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ വിപ്രാ! നിങ്ങൾ കുശലമാണോ? പുത്രന്മാരും ശിഷ്യന്മാരും, അഗ്നിഹോത്രവും, ഭാര്യയും, കുടുംബപരിവാരവും സഹിതം എല്ലാവർക്കും മംഗളമുണ്ടോ?

Verse 21

अद्य मे सफलं जन्म जीवितं सफलं च मे । यत्त्वं तपोनिधिर्दृष्टः सर्वलोकनमस्कृतः

ഇന്ന് എന്റെ ജന്മം സഫലമായി, എന്റെ ജീവിതവും ധന്യമായി; കാരണം ഞാൻ നിങ്ങളെ ദർശിച്ചു—തപസ്സിന്റെ നിധി, സർവ്വലോകങ്ങളും നമസ്കരിക്കുന്നവൻ.

Verse 22

एवमुक्त्वा स राजर्षिर्विश्रम्य सुचिरं ततः । पीत्वापस्तमुवाचेदं प्रणिपत्य महामुनिम्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ രാജർഷി ദീർഘനേരം വിശ്രമിച്ചു. പിന്നെ ജലം പാനം ചെയ്ത് മഹാമുനിയെ പ്രണാമിച്ച് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 23

अनुज्ञां देहि मे ब्रह्मन्प्रयास्यामि निजं गृहम् । मम कृत्यं समादेश्यं येन ते स्यात्प्रयोजनम्

ഹേ ബ്രഹ്മൻ, എനിക്ക് അനുവാദം തരണമേ; ഞാൻ എന്റെ ഗൃഹത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു. നിങ്ങളുടെ ലക്ഷ്യം സിദ്ധിക്കുവാൻ, ഞാൻ ചെയ്യേണ്ട കർത്തവ്യം ആജ്ഞാപിക്കണമേ.

Verse 24

जमदग्निरुवाच । देवतार्चनवेलायां त्वं मे गृहमुपागतः । मनोरथ इव ध्यातः सर्वदेवमयोऽतिथिः

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു: ദേവാരാധനയുടെ സമയത്തുതന്നെ നീ എന്റെ ഗൃഹത്തിൽ എത്തിയിരിക്കുന്നു—മനസ്സിൽ ധ്യാനിച്ച മനോരഥം പോലെ. അതിഥിയായി നീ സർവ്വദേവമയൻ ആകുന്നു.

Verse 25

तस्मान्मेऽस्ति परा प्रीतिर्भक्तिश्च नृपसत्तम । तत्कुरुष्व मया दत्तं स्वहस्तेनैव भोजनम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ നൃപശ്രേഷ്ഠാ, നിനക്കു മേൽ എനിക്ക് പരമ പ്രീതിയും ഭക്തിയും ഉണ്ട്. അതിനാൽ എന്റെ സ്വന്തം കൈകളാൽ നൽകിയ ഈ ഭോജനം സ്വീകരിക്കണമേ.

Verse 26

राजा वा ब्राह्मणो वाथ शूद्रो वाप्यंत्यजोऽपि वा । वैश्वदेवान्तसंप्राप्तः सोऽतिथिः स्वर्गसंक्रमः

രാജാവായാലും ബ്രാഹ്മണനായാലും ശൂദ്രനായാലും അന്ത്യജനായാലും—വൈശ്വദേവ നൈവേദ്യത്തിന്റെ യുക്തസമയത്ത് എത്തുന്നവൻ തന്നെയാണ് സത്യ അതിഥി; അവൻ സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്കുള്ള ദ്വാരമാണ്.

Verse 27

राजोवाच । ममैते सैनिका ब्रह्मञ्छतशोऽथ सहस्रशः । तैरभुक्तैः कथं भोक्तुं युज्यते मम कीर्तय

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രഹ്മൻ! എന്റെ ഈ സൈനികർ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും ഉണ്ട്. അവർ ഭക്ഷിക്കാതെ ഇരിക്കെ ഞാൻ ഭക്ഷിക്കുന്നത് എങ്ങനെ യുക്തം? പറയുക.

Verse 28

जमदग्निरुवाच । सर्वेषां सैनिकानां ते संप्रदास्यामि भोजनम् । नात्र चिंता त्वया कार्या मुनिर्निष्किंचनो ह्यहम्

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു—നിന്റെ എല്ലാ സൈനികർക്കും ഞാൻ ഭക്ഷണം നൽകാം. ഇതിൽ നീ ആശങ്കപ്പെടേണ്ട; ഞാൻ നിഷ്കിഞ്ചന മുനിയാണ്.

Verse 29

यैषा पश्यति राजेंद्र धेनुर्बद्धा ममांतिके । एषा सूते मनोभीष्टं प्रार्थिता सर्वदैव हि

ഹേ രാജേന്ദ്രാ! നോക്കുക, എന്റെ സമീപത്ത് കെട്ടിയിരിക്കുന്ന ഈ ധേനു. ഇതിനെ പ്രാർത്ഥിച്ചാൽ ഇത് എപ്പോഴും മനസ്സിന് ഇഷ്ടമായതു നൽകുന്നു.

Verse 30

सूत उवाच । ततश्च कौतुकाविष्टः स नृपो द्विजसत्तमाः । बाढमित्येव संप्रोच्य तस्मिन्नेवाश्रमे स्थितः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജസത്തമന്മാരേ! പിന്നെ കൗതുകത്തിൽ നിറഞ്ഞ ആ രാജാവ് ‘തഥാസ്തു’ എന്നു പറഞ്ഞു, അതേ ആശ്രമത്തിൽ തന്നേ അവിടെ താമസിച്ചു.

Verse 31

ततः संतर्प्य देवांश्च पितॄंश्च तदनंतरम् । पूजयित्वा हविर्वाहं ब्राह्मणांश्च ततः परम्

അതിനുശേഷം അവൻ ദേവന്മാരെ വിധിപൂർവ്വം സന്തർപ്പിച്ചു; പിന്നെ പിതൃകൾക്ക് തർപ്പണം നടത്തി. ഹവിർവാഹനായ അഗ്നിയെ പൂജിച്ച്, തുടർന്ന് ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും ഭക്ത്യാദരത്തോടെ പൂജിച്ചു.

Verse 32

उपविष्टस्ततः सार्धं सर्वैर्भृत्यैर्बुभुक्षितैः । श्रमार्तैर्विस्मयाविष्टैः कृते तस्य द्विजोत्तमाः

പിന്നീട് അവൻ തന്റെ എല്ലാ ഭൃത്യന്മാരോടും കൂടി ഇരുന്നു—അവർ വിശപ്പോടെ, പരിശ്രമത്തിൽ ക്ഷീണിച്ച്, അത്ഭുതത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു. അപ്പോൾ ശ്രേഷ്ഠ ദ്വിജന്മാർ അവനുവേണ്ടി വേണ്ട ഒരുക്കങ്ങൾ ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.

Verse 33

ततः स प्रार्थयामास तां धेनुं मुनिसत्तमः । यो यत्प्रार्थयते देहि भोज्यार्थं तस्य तच्छुभे

അപ്പോൾ മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ആ ധേനുവിനോട് പ്രാർത്ഥിച്ചു—“ഹേ ശുഭേ! ആരെന്ത് അപേക്ഷിച്ചാലും, അവർക്കത് തന്നേ നല്കുക; ഭോജനാർത്ഥം സമൃദ്ധിയാകട്ടെ.”

Verse 34

ततः सा सुषुवे धेनुरन्नमुच्चावचं शुभम् । पक्वान्नं च विशेषेण चित्ताह्लादकरं परम्

അപ്പോൾ ആ ശുഭധേനു പലവിധ മംഗളകരമായ അന്നങ്ങൾ പ്രസവിച്ചു—വിശേഷിച്ച് പക്വാന്നങ്ങൾ, ചിത്തത്തെ പരമാനന്ദിപ്പിക്കുന്നവ.

Verse 35

ततः खाद्यं च चव्यं च लेह्यं चोष्यं तथैव च । व्यंजनानि विचित्राणि कषायकटुकानि च । अम्लानि मधुराण्येव तिक्तानि गुणवंति च

അപ്പോൾ ചർവ്യം, ചോഷ്യം, ലേഹ്യം, ഭോജ്യം എന്നിങ്ങനെ എല്ലാ വിധ ആഹാരങ്ങളും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു; കൂടാതെ വിചിത്ര വ്യഞ്ജനങ്ങൾ—കഷായവും കടുവും, അമ്ലവും മധുരവും, തിക്തവും—എല്ലാം ഉത്തമഗുണസമ്പന്നമായി.

Verse 36

एवं प्राप्य परां तृप्तिं तया धेन्वा स भूपतिः । सेवकैः सबलैः सार्ध मन्नैरमृतसंभवैः

ഇങ്ങനെ ആ ധേനുവിലൂടെ പരമ തൃപ്തി പ്രാപിച്ച രാജാവ്, തന്റെ സേവകരും സൈന്യവും കൂടെ, അമൃതത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ചതുപോലെയുള്ള ആഹാരങ്ങളാൽ പൂർണ്ണമായി തൃപ്തനായി।

Verse 37

ततो भुक्त्यवसाने तु प्रार्थयामास भूपतिः । तां धेनुं विस्मयाविष्टो जमदग्निं महामुनिम्

പിന്നീട് ഭോജനം അവസാനിച്ചപ്പോൾ, വിസ്മയത്തിൽ മുങ്ങിയ രാജാവ് ആ ധേനുവിനെക്കുറിച്ച് മഹാമുനി ജമദഗ്നിയോട് അപേക്ഷിച്ചു।

Verse 38

कामधेनुरियं ब्रह्मन्नार्हारण्यनिवासिनाम् । मुनीनां शान्तचित्तानां तस्माद्यच्छ मम स्वयम्

“ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! ഇതു കാമധേനുവാണ്; വനവാസികളായ ശാന്തചിത്ത മുനിമാർക്കു മാത്രമേ യോജ്യം. അതിനാൽ നിങ്ങൾ തന്നെ ഇതെനിക്ക് ദാനം ചെയ്യുക।”

Verse 39

येनाऽकरान्करोम्यद्य लोकांस्तस्याः प्रभावतः । साधयामि च दुर्गस्थाञ्छत्रून्भूरिबलान्वितान्

“അവളുടെ പ്രഭാവത്താൽ ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ ലോകങ്ങളെ കര അടയ്ക്കുമാറാക്കും; കോട്ടകളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിക്കുന്ന മഹാബലസമ്പന്ന ശത്രുക്കളെയും കീഴടക്കും।”

Verse 40

एवं कृते तव श्रेयो भविष्यति च सद्यशः । इह लोके परे चैव तस्मात्कुरु मयोदितम्

“ഇങ്ങനെ ചെയ്താൽ നിനക്ക് ശ്രേയസ്സും ഉടൻ യശസ്സും ലഭിക്കും—ഇഹലോകത്തും പരലോകത്തും; അതിനാൽ ഞാൻ പറഞ്ഞതുപോലെ ചെയ്യുക।”

Verse 41

जमदग्निरुवाच । होमधेनुरियं राजन्ममैका प्राणसंमता । अदेया सर्वदा पूज्या तस्मान्नार्हसि याचितुम्

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ഇതെൻ ഹോമധേനുവാണ്; പ്രാണസമമായി എനിക്കു പ്രിയമായ ഏക നിധി. ഇത് ഒരിക്കലും ദാനമായി കൊടുക്കേണ്ടതല്ല, സദാ പൂജ്യമാണ്; അതിനാൽ നീ ഇതിനെ ചോദിക്കരുത്।

Verse 42

अहं शतसहस्रं ते यच्छाम्यस्याः कृते द्विज । धेनूनामपरं वित्तं यावन्मात्रं प्रवांछसि

ഹേ ദ്വിജാ, ഇതിന് പകരം ഞാൻ നിനക്കു ഒരു ലക്ഷം നൽകാം; കൂടാതെ പശുക്കളുടെ രൂപത്തിലുള്ള മറ്റുസമ്പത്തും—നീ എത്ര ആഗ്രഹിക്കുന്നുവോ അത്രയും തരാം।

Verse 43

जमदग्निरुवाच । अविक्रेया महाराज सामान्यापि हि गौः स्मृता । किं पुनर्होमधेनुर्या प्रभावैरीदृशैर्युता

ജമദഗ്നി പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാരാജാവേ, സാധാരണ പശുവും സ്മൃതികളിൽ അവിക്രേയമെന്നു പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ ഇത്തരമൊരു മഹാപ്രഭാവം ഉള്ള ഈ ഹോമധേനു എത്രയോ അധികം അവിക്രേയമാണ്।

Verse 44

विमोहाद्ब्राह्मणो यो गां विक्रीणाति धनेच्छया । विक्रीणाति न सन्देहः स निजां जननीमिह

മോഹവശാൽ ധനലോഭത്തോടെ പശുവിനെ വിൽക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണൻ—സംശയമില്ല—ഈ ലോകത്തിൽ തന്നേ തന്റെ ജനനിയെ വിൽക്കുന്നവനാകുന്നു।

Verse 45

सुरां पीत्वा द्विजं हत्वा द्विजानां निष्कृतिः स्मृता । धेनुविक्रयकर्तॄणां प्रायश्चित्तं न विद्यते

ദ്വിജർക്കു സുരാപാനം ചെയ്താലും ദ്വിജഹത്യ ചെയ്താലും സ്മൃതികളിൽ പ്രായശ്ചിത്തം പറഞ്ഞിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ പശുവിൽപ്പന ചെയ്യുന്നവർക്ക് പ്രായശ്ചിത്തം ഇല്ലെന്ന് പറയുന്നു।

Verse 46

राजोवाच । यदि यच्छसि नो विप्र साम्ना धेनुमिमां मम । बलादपि हरिष्यामि तस्मात्साम्ना प्रदीयताम्

രാജാവ് പറഞ്ഞു: ഹേ ബ്രാഹ്മണാ! നീ സമാധാനപൂർവ്വം ഈ പശുവിനെ എനിക്ക് നൽകുന്നില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ ബലമായി അതിനെ അപഹരിക്കും; അതിനാൽ സമാധാനത്തോടെ നൽകുക.

Verse 47

सूत उवाच । तच्छ्रुत्वा कोपसंयुक्तो जमदग्निर्द्विजोत्तमाः । अस्त्रमस्त्रमिति प्रोच्य समुत्तस्थौ सभातलात्

സൂതൻ പറഞ്ഞു: ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരേ! അതുകേട്ട് കോപാകുലനായ ജമദഗ്നി 'അസ്ത്രം! അസ്ത്രം!' എന്ന് വിളിച്ചുപറഞ്ഞുകൊണ്ട് സഭയിൽ നിന്ന് എഴുന്നേറ്റു.

Verse 48

ततस्ते सेवकास्तस्य नृपतेश्चित्तवेदिनः । अप्राप्तशस्त्रं तं विप्रं निजघ्नुर्निशितायुधैः

അപ്പോൾ രാജാവിന്റെ ഹിതം അറിഞ്ഞ സേവകർ, ആയുധം ലഭിക്കുന്നതിന് മുമ്പ് തന്നെ ആ ബ്രാഹ്മണനെ മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളാൽ വധിച്ചു.

Verse 49

तस्यैवं वध्यमानस्य जमदग्नेर्महात्मनः । रेणुकाख्या प्रिया भार्या पपातोपरि दुःखिता

ഇപ്രകാരം മഹാത്മാവായ ജമദഗ്നി വധിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, രേണുക എന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ പ്രിയ പത്നി ദുഃഖിതയായി അദ്ദേഹത്തിന്റെ മേൽ വീണു.

Verse 50

साऽपि नानाविधैस्तीक्ष्णैः खण्डिता वरवर्णिनी । आयुःशेषतया प्राणैर्न कथंचिद्वियोजिता

ആ സുന്ദരിയായ സ്ത്രീയും പലവിധത്തിലുള്ള മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളാൽ മുറിവേറ്റെങ്കിലും, ആയുസ്സ് ശേഷിച്ചിരുന്നതിനാൽ എങ്ങനെയോ പ്രാണൻ വെടിഞ്ഞില്ല.

Verse 51

एवं हत्वा स विप्रेन्द्रं जमदग्निं महीपतिः । तां धेनुं कालयामास यत्र माहिष्मती पुरी

ഇങ്ങനെ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠനായ ജമദഗ്നിയെ വധിച്ച ശേഷം ആ രാജാവ് ആ ധേനുവിനെ ഓടിച്ച് മഹിഷ്മതി നഗരം നിലകൊള്ളുന്ന സ്ഥലത്തേക്കു കൊണ്ടുപോയി।

Verse 52

अथ सा काल्यमाना च धेनुः कोपसमन्विता । जमदग्निं हतं दृष्ट्वा ररम्भ करुणं मुहुः

അപ്പോൾ ഓടിച്ചുകൊണ്ടുപോകപ്പെട്ട ആ ധേനു കോപത്തോടെ നിറഞ്ഞു; വധിക്കപ്പെട്ട ജമദഗ്നിയെ കണ്ടിട്ട് അവൾ വീണ്ടും വീണ്ടും കരുണയായി മുഴങ്ങിത്തുടങ്ങി।

Verse 53

तस्याः संरम्भमाणाया वक्त्रमार्गेण निर्गताः । पुलिन्दा दारुणा मेदाः शतशोऽथ सहस्रशः

അവൾ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിക്കുമ്പോൾ അവളുടെ വായ്മാർഗ്ഗത്തിൽ നിന്ന് പുലിന്ദർ—ഭീകരവും ഉഗ്രവുമായ യോദ്ധാക്കൾ—ആദ്യം നൂറുകളായി, പിന്നെ ആയിരങ്ങളായി പുറപ്പെട്ടു।

Verse 54

नानाशस्त्रधराः सर्वे यमदूता इवापराः । प्रोचुस्तां सादरं धेनुमाज्ञां देहि द्रुतं हि नः

അവർ എല്ലാവരും വിവിധ ആയുധധാരികൾ, മറ്റൊരു യമദൂതന്മാരെപ്പോലെ; ആദരത്തോടെ ആ ധേനുവിനോട്—“ഞങ്ങൾക്ക് ഉടൻ ആജ്ഞ നൽകുക” എന്നു പറഞ്ഞു।

Verse 55

साऽब्रवीद्धन्यतामेतद्धैहयाधिपतेर्बलम् । अथ तैः कोपसंयुक्तैर्दारुणैर्म्लेच्छजातिभिः । विनाशयितुमारब्धं शितैः शस्त्रैर्निरर्गलम्

അവൾ പറഞ്ഞു—“ഹൈഹയാധിപന്റെ ഈ ബലം യഥോചിത ഫലം പ്രാപിക്കട്ടെ.” തുടർന്ന് കോപം നിറഞ്ഞ ഭീകര മ്ലേച്ഛജാതികൾ മൂർച്ചയുള്ള ആയുധങ്ങളാൽ തടസ്സമില്ലാതെ നാശം ആരംഭിച്ചു।

Verse 56

न कश्चित्पुरुषस्तेषां सम्मुखोऽप्यभवद्रणे । किं पुनः सहसा योद्धुं भयेन महतान्वितः

യുദ്ധത്തിൽ അവരുടെ ഇടയിൽ ഒരാളും നേരെ മുഖാമുഖം നിൽക്കാൻ പോലും കഴിഞ്ഞില്ല; പിന്നെ മഹാഭയത്തിൽ ആകുലനായി പെട്ടെന്ന് പോരാടുക എങ്ങനെ?

Verse 57

अथ भग्नं बलं दृष्ट्वा वध्यमानं समंततः । पुलिन्दैर्दारुणाकारैः प्रोचुस्तं मन्त्रिणो नृपम्

അപ്പോൾ സൈന്യം തകർന്നതും, ഭീകരരൂപമുള്ള പുലിന്ദന്മാർ എല്ലാടവും വധിക്കുന്നതും കണ്ടു, മന്ത്രിമാർ ആ രാജാവിനോട് പറഞ്ഞു।

Verse 58

तेजोहानिः परा तेऽद्य जाता ब्रह्मवधाद्विभो । तस्माद्धेनुं परित्यज्य गम्यतां निजमंदिरम्

ഹേ വിഭോ! ഇന്ന് ബ്രാഹ്മണവധം മൂലം നിന്റെ തേജസ്സിന് മഹാനാശം സംഭവിച്ചു; അതിനാൽ ഈ ധേനുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച് നിന്റെ രാജമന്ദിരത്തിലേക്ക് മടങ്ങുക।

Verse 59

यावन्नागच्छते तस्य रामोनाम सुतो बली । नो चेत्तेन हतोऽत्रैव सबलो वधमेष्यसि

അവന്റെ ‘രാമ’ എന്ന ബലവാനായ പുത്രൻ വരുന്നതിന് മുമ്പേ നീ പുറപ്പെടുക; അല്ലെങ്കിൽ അവൻ നിന്നെ ഇവിടെ തന്നേ സൈന്യത്തോടുകൂടെ വധിച്ച് മരണത്തിലേക്കെത്തിക്കും।

Verse 60

नैषा शक्या बलान्नेतुं कामधेनुर्महोदया । शक्तिरूपा करोत्येवं या सृष्टिं स्वयमेव हि

ഈ മഹോദയ കാമധേനുവിനെ ബലപ്രയോഗത്തോടെ കൊണ്ടുപോകാൻ കഴിയില്ല; അവൾ ശക്തിസ്വരൂപിണി, സ്വയം ഇച്ഛയാൽ സൃഷ്ടിയെ പ്രസവിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 61

ततः स पार्थिवो भीतस्तेषां वाक्याद्विशेषतः । जगाम हित्वा तां धेनुं स्वस्थानं हतसेवकः

അപ്പോൾ ആ രാജാവ് അവരുടെ വാക്കുകളാൽ പ്രത്യേകമായി ഭീതനായി, ആ ധേനുവിനെ ഉപേക്ഷിച്ച്, സേവകർ ഹതരായ ദുഃഖത്തോടെ തന്റെ സ്ഥാനത്തേക്ക് മടങ്ങിപ്പോയി।