Adhyaya 4

Verse 1

। सूत उवाच । त्रिशंकुरिति संचिन्त्य विश्वामित्रं महामुनिम् । मनसा सुचिरं कालं ततश्चक्रे विनिश्चयम्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ത്രിശങ്കുവിനെയും മഹാമുനി വിശ്വാമിത്രനെയും മനസ്സിൽ ദീർഘകാലം ധ്യാനിച്ച്, പിന്നെ അവൻ ദൃഢനിശ്ചയം ചെയ്തു.

Verse 2

विश्वामित्रं परित्यज्य नान्योस्ति भुवनत्रये । यः कुर्यान्मे परित्राणं दुःखादस्मात्सुदारुणात्

‘വിശ്വാമിത്രനെ ഒഴിച്ചാൽ ത്രിലോകങ്ങളിലും മറ്റാരുമില്ല; ഈ അത്യന്തം ദാരുണമായ ദുഃഖത്തിൽ നിന്ന് എന്നെ രക്ഷിക്കുവാൻ കഴിയുന്നവൻ.’

Verse 3

कुरुक्षेत्रं समुद्दिश्य प्रतस्थे स ततः परम् । सुश्रांतः क्षुत्पिपासार्तो मार्गपृच्छापरायणः

അതിനുശേഷം അവൻ കുരുക്ഷേത്രത്തെ ലക്ഷ്യമാക്കി പുറപ്പെട്ടു. അത്യന്തം ക്ഷീണിച്ച്, വിശപ്പും ദാഹവും കൊണ്ട് പീഡിതനായി, വഴിയന്വേഷിച്ചുകൊണ്ട് മുന്നോട്ട് നടന്നു.

Verse 4

ततः कालेन संप्राप्य कुरुक्षेत्रं स पार्थिवः । यत्नेनान्वेषयामास विश्वामित्राश्रमं ततः

കാലം കഴിഞ്ഞ് ആ രാജാവ് കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ എത്തി. തുടർന്ന് അവൻ പരിശ്രമത്തോടെ വിശ്വാമിത്രാശ്രമം അന്വേഷിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 5

एवं चान्वेषमाणेन तेन भूमिभृता तदा । सुदूरादेव संदृष्टं नीलद्रुमकदम्बकम्

ഇങ്ങനെ അന്വേഷിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ ഭൂപതി അപ്പോൾ വളരെ ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ നീലനിറം കലർന്ന തണ്ടുകളുള്ള കടമ്പവൃക്ഷങ്ങളുടെ കൂട്ടം കണ്ടു।

Verse 6

उपरिष्टाद्बकैर्हंसैर्भ्रममाणैः समंततः । आटिभिर्मद्गुभिश्चैव समन्ताज्जलपक्षिभिः

മുകളിലും ചുറ്റുമെല്ലാടവും ചുറ്റി പറക്കുന്ന കൊക്കുകളും ഹംസങ്ങളും, കൂടാതെ ആടി, മദ്ഗു മുതലായ ജലപക്ഷികളും ആ പ്രദേശം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞിരുന്നു।

Verse 7

स मत्वा सलिलं तत्र पिपासार्तो महीपतिः । प्रतस्थे सत्वरो हृष्टो जलवातहृतक्लमः

അവിടെ ജലം ഉണ്ടെന്ന് കരുതി ദാഹത്തിൽ പീഡിതനായ ആ രാജാവ് ഉടൻ ഹർഷത്തോടെ പുറപ്പെട്ടു; ജലസമീപത്തെ ശീതള കാറ്റ് അവന്റെ ക്ഷീണം അകറ്റി।

Verse 8

अथापश्यन्मनोहारि सौम्यसत्त्वनिषेवितम् । आश्रमं नदितीरस्थं मनःशोकविनाशनम्

അനന്തരം അവൻ മനോഹരവും സൗമ്യസത്ത്വങ്ങൾ സേവിക്കുന്നതുമായ, നദീതീരത്ത് സ്ഥിതിചെയ്യുന്ന, ഹൃദയശോകം നശിപ്പിക്കുന്ന ആശ്രമം കണ്ടു।

Verse 9

पुष्पितैः फलितैर्वृक्षैः समंतात्परिवारितम् । विविधैर्मधुरारावैर्नादितं विहगोत्तमैः

അത് ചുറ്റുമെല്ലാടവും പുഷ്പിച്ചും ഫലിച്ചും നിൽക്കുന്ന വൃക്ഷങ്ങളാൽ വളഞ്ഞിരുന്നു; ശ്രേഷ്ഠ പക്ഷികളുടെ പലവിധ മധുര കൂജനങ്ങളാൽ മുഴങ്ങുകയും ചെയ്തു।

Verse 10

क्रीडंति नकुलाः सर्पैरूलूका यत्र वायसैः । मूषकैर्वृषदंशाश्च द्वीपिनो विविधैर्मृगैः

അവിടെ നകുലങ്ങൾ സർപ്പങ്ങളോടൊപ്പം കളിച്ചു, മൂങ്ങകൾ കാക്കകളോടൊപ്പം; എലികൾ ‘വൃഷദംശ’ എന്ന ജീവികളോടൊപ്പം, പുലികളും പലവിധ മാൻകളോടൊപ്പം—ആ പുണ്യപരിസരത്തിൽ വൈരം ശമിച്ചു।

Verse 11

अथापश्यन्नदीतीरे स तपस्विगणावृतम् । स्वाध्यायनिरतं दांतं विश्वामित्रं तपोनिधिनम्

പിന്നീട് അവൻ നദീതീരത്ത് തപസ്വികളുടെ സംഘത്താൽ ചുറ്റപ്പെട്ട, സ്വാധ്യായത്തിൽ നിരതനായ, ദാന്തനും സംയമിയും ആയ—തപോനിധിയായ വിശ്വാമിത്രനെ കണ്ടു।

Verse 12

तेजसा तपसातीव दीप्यमानमिवानलम् । चीरवल्कलसंवीतं शालवृक्षं समाश्रितम्

അവൻ അത്യന്തം തപസ്സിന്റെ തേജസ്സാൽ അഗ്നിപോലെ ദീപ്തനായ്, ചീരും വൽക്കലവും ധരിച്ചു, ശാലവൃക്ഷത്തെ ആശ്രയിച്ച് ഉപവിഷ്ടനായിരുന്നു।

Verse 13

अथ गत्वा स राजेन्द्रो दूरस्थोऽपि प्रणम्य तम् । अष्टांगेन प्रणामेन स्वनाम परिकीर्तयन्

അപ്പോൾ രാജേന്ദ്രൻ മുന്നോട്ട് ചെന്നു; ദൂരത്തുനിന്നുതന്നെ അദ്ദേഹത്തെ നമസ്കരിച്ചു, അഷ്ടാംഗ ദണ്ഡവത് പ്രണാമം ചെയ്ത് ഭക്തിയോടെ തന്റെ നാമം അറിയിച്ചു।

Verse 14

तथान्यानपि तच्छिष्यान्कृताञ्जलिपुटः स्थितः । यथाक्रमं यथाज्येष्ठं श्रद्धया परया युतः

അതുപോലെ അവൻ കയ്യുകൂപ്പി നിന്നുകൊണ്ട് മറ്റു ശിഷ്യന്മാരെയും—ക്രമത്തിലും ജ്യേഷ്ഠതയിലും അനുസരിച്ച്—പരമശ്രദ്ധയോടെ പ്രണാമം ചെയ്തു।

Verse 15

धूलिधूसरितांगं तं ते तु दृष्ट्वा महीपतिम् । चंडाल इति मन्वानाश्चिह्नैर्गात्रसमुद्भवैः

ധൂളി മൂടി ധൂസരമായ അവയവങ്ങളുള്ള ആ രാജാവിനെ കണ്ട അവർ, ദേഹത്തിൽ ഉദിച്ച ലക്ഷണങ്ങൾ കണ്ട് അവനെ ‘ചാണ്ഡാലൻ’ എന്നു കരുതി.

Verse 16

भर्त्सयामासुरेवाथ वचनैः परुषाक्षरैः । धिक्छब्दैश्च तथैवान्ये याहियाहीति चासकृत्

അപ്പോൾ അവർ കഠിനവചനങ്ങളാൽ അവനെ ശാസിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ ‘ധിക്’ എന്നു വിളിച്ചുകൊണ്ട് വീണ്ടും വീണ്ടും ‘പോ, പോ’ എന്നു കൂകി.

Verse 17

कस्त्वं पापेह संप्राप्तो मुनीनामाश्रमोत्तमे । वेदध्वनिसमाकीर्णे साधूनामपि दुर्लभे

അവർ പറഞ്ഞു—“ഹേ പാപീ! നീ ആരാണ്, മുണിമാരുടെ ഈ ശ്രേഷ്ഠ ആശ്രമത്തിലേക്ക് വന്നത്? ഇത് വേദധ്വനിയാൽ നിറഞ്ഞതും സദ്ജനങ്ങൾക്കുപോലും ദുർലഭവുമാണ്.”

Verse 18

तस्माद्गच्छ द्रुतं यावन्न कश्चित्तापसस्तव । दत्त्वा शापं करोत्याशु प्राणानामपि संक्षयम्

“അതുകൊണ്ട് വേഗം ഇവിടെ നിന്ന് പോകുക—അല്ലെങ്കിൽ ഏതെങ്കിലും തപസ്വി നിന്നെ ശപിച്ച് ഉടൻ തന്നെ നിന്റെ പ്രാണനെയും നശിപ്പിച്ചേക്കും.”

Verse 19

त्रिशंकुरुवाच । त्रिशंकुर्नाम भूपोऽहं सूर्यवंशसमुद्भवः । शप्तो वसिष्ठपुत्रैश्च चंडालत्वे नियोजितः

ത്രിശങ്കു പറഞ്ഞു—“ഞാൻ ത്രിശങ്കു എന്ന രാജാവാണ്, സൂര്യവംശത്തിൽ ജനിച്ചവൻ. വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാർ എന്നെ ശപിച്ച് ചാണ്ഡാലത്വത്തിൽ നിയോഗിച്ചു.”

Verse 20

सोऽहं शरणमापन्नः शापमुक्त्यै द्विजोत्तमाः । विश्वामित्रं जगन्मित्रं नान्या मेऽस्ति गतिः परा

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! ശാപമുക്തിക്കായി ഞാൻ ശരണം പ്രാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ജഗന്മിത്രനായ വിശ്വാമിത്രൻ തന്നെയാണ് എന്റെ ഏക ആശ്രയം; എനിക്ക് ഇതിലുപരി മറ്റൊരു പരമഗതി ഇല്ല.

Verse 21

विश्वामित्र उवाच । वसिष्ठस्य भवान्याज्यस्तत्पुत्राणां विशेषतः । तत्कस्मादीदृशे पापे तैस्त्वमद्य नियोजितः

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു: നീ വസിഷ്ഠനുടെയും, പ്രത്യേകിച്ച് അദ്ദേഹത്തിന്റെ പുത്രന്മാരുടെയും, പൂജ്യനാണ്. എന്നാൽ ഇന്ന് അവർ നിന്നെ ഇത്തരമൊരു പാപാവസ്ഥയിൽ എന്തുകൊണ്ട് നിയോഗിച്ചു?

Verse 22

कोऽपराधस्त्वया तेषां कृतः पार्थिवसत्तम । प्राणद्रोहः कृतः किं वा दारधर्षणसंभवः

ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ! നീ അവരുടെ നേരെ ഏതു അപരാധം ചെയ്തു? പ്രാണഹിംസ ചെയ്തോ, അല്ലെങ്കിൽ പരസ്ത്രീ സംബന്ധമായ ഏതെങ്കിലും ദുഷ്കർമ്മം സംഭവിച്ചോ?

Verse 23

त्रिशंकुरुवाच । अनेनैव शरीरेण स्वर्गाय गमनं प्रति । मया संप्रार्थितो यज्ञो वसिष्ठान्मुनिसत्तमात्

ത്രിശങ്കു പറഞ്ഞു: ഈ ശരീരത്തോടെയേ സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ, അതിനായി മുനിശ്രേഷ്ഠനായ വസിഷ്ഠനോട് യജ്ഞം നടത്തണമെന്നു ഞാൻ അപേക്ഷിച്ചു.

Verse 24

तेनोक्तं न स यज्ञोऽस्ति येन स्वर्गे प्रगम्यते । अनेनैव शरीरेण मुक्त्वा देहांतरं नृप

അദ്ദേഹം എന്നോട് പറഞ്ഞു: ‘ഹേ നൃപാ! ഈ ശരീരത്തോടെയേ—ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു ദേഹം സ്വീകരിക്കാതെ—സ്വർഗത്തിൽ എത്തിക്കുന്ന യജ്ഞം ഒന്നുമില്ല.’

Verse 25

तच्छ्रुत्वा स मया प्रोक्तो यदि मां न नयिष्यति । स्वर्गं चानेन कायेन सद्यो यज्ञप्रभावतः

അതു കേട്ട് ഞാൻ അവനോട് പറഞ്ഞു—യജ്ഞപ്രഭാവത്താൽ ഈ ദേഹത്തോടുകൂടി എന്നെ ഉടൻ സ്വർഗത്തിലേക്ക് നീ കൊണ്ടുപോകുന്നില്ലെങ്കിൽ, എന്നാൽ…

Verse 26

तदन्यं गुरुमेवाद्य कर्ताहं नास्ति संशयः । एतज्ज्ञात्वा मुनिः प्राह यत्क्षेमं तत्समाचर

ഇന്ന് ഞാൻ അവനെയേ ഗുരുവായി സ്വീകരിക്കും—സംശയമില്ല. ഇത് അറിഞ്ഞ മുനി പറഞ്ഞു—നിന്റെ ക്ഷേമത്തിനും ആത്മരക്ഷയ്ക്കും കാരണമാകുന്നതു തന്നെ ആചരിക്കൂ।

Verse 27

ततोऽहं तेन संत्यक्तस्तत्पुत्रान्प्राप्य निष्ठुरान् । प्रोक्तवानथ तत्सर्वं यद्वसिष्ठस्य कीर्तितम्

അപ്പോൾ അവൻ എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ചു; അവന്റെ കഠിനഹൃദയ പുത്രന്മാരെ കണ്ടപ്പോൾ, വസിഷ്ഠൻ പ്രസ്താവിച്ച എല്ലാം ഞാൻ അവരോട് പറഞ്ഞു।

Verse 28

ततस्तैः शोकसंतप्तैः शप्तोस्मि मुनिसत्तम । नीतश्चेमां दशां पापां चंडालत्वे नियोजितः

അതിനുശേഷം ദുഃഖത്തിൽ കത്തിയവർ എന്നെ ശപിച്ചു, ഹേ മുനിശ്രേഷ്ഠാ; എന്നെ ഈ പാപാവസ്ഥയിലേക്കു തള്ളി ചണ്ഡാലത്വത്തിൽ നിയോഗിച്ചു।

Verse 29

सोऽहं त्वां मनसा ध्यात्वा सुदूरादिहरागतः । आशां गरीयसीं कृत्वा कुरुक्षेत्रे मुनीश्वर

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ മനസ്സിൽ നിങ്ങളെ ധ്യാനിച്ച് വളരെ ദൂരത്തുനിന്ന് ഇവിടെ എത്തിയിരിക്കുന്നു; ഹേ മുനീശ്വരാ, കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ നിങ്ങളിലേയ്ക്ക് പരമാശ വെച്ച്।

Verse 30

नासाध्यं विद्यते किंचित्त्रिषु लोकेषु ते मुने । तस्मात्कुरु प्रतीकारं दुःखितस्य ममाधुना

ഹേ മുനേ! ത്രിലോകങ്ങളിലും നിങ്ങള്ക്ക് അസാധ്യം ഒന്നുമില്ല. അതിനാൽ ഇപ്പോൾ ദുഃഖിതനായ എനിക്ക് പ്രതികാരം/പരിഹാരം ചെയ്യുക.

Verse 31

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । वसिष्ठस्पर्धयोवाच मुनिमध्ये व्यवस्थितः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുനീശ്വരനായ വിശ്വാമിത്രൻ, വസിഷ്ഠനോടുള്ള മത്സരബോധം മൂലം പ്രേരിതനായി, മുനിമദ്ധ്യേ നിന്നു പറഞ്ഞു.

Verse 32

अहं त्वां याजयिष्यामि तेन यज्ञेन पार्थिव । गच्छसि त्रिदिवं येन इष्टमात्रेण तत्क्षणात्

ഓ പാർത്ഥിവാ! ആ യജ്ഞവിധിയാൽ ഞാൻ നിന്നെ യാജിപ്പിക്കും; ഇഷ്ടി പൂർത്തിയായ ഉടനെ തന്നെ നീ ത്രിദിവം (സ്വർഗം) പ്രാപിക്കും.

Verse 33

त्वमेवं विहितो भूप वासिष्ठैरंत्यजस्तु तैः । मया भूयोऽपि भूपालः कर्तव्यो नात्र संशयः

ഹേ ഭൂപാലാ! വസിഷ്ഠന്റെ അനുചരർ നിന്നെ ഇങ്ങനെ അന്ത്യജനാക്കി; എങ്കിലും ഞാൻ നിന്നെ വീണ്ടും രാജാവാക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 34

तस्मादागच्छ भूपाल तीर्थयात्रां मया सह । कुरु तीर्थप्रभावेण येन त्वं स्याः शुचिः पुनः

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഭൂപാലാ! എന്റെ കൂടെ തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് വരിക. തീർത്ഥപ്രഭാവത്താൽ നീ വീണ്ടും ശുദ്ധനാകുവാൻ അനുയോജ്യമായി ആചരിക്കു.

Verse 35

तथा यज्ञक्रियार्हश्च चंडालत्वविवर्जितः । नास्ति तत्पातकं यच्च तीर्थस्नानान्न नश्यति

അപ്പോൾ നീ വീണ്ടും യജ്ഞകർമ്മങ്ങൾക്ക് അർഹനാകും; ചാണ്ഡാലത്വസ്ഥിതിയിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും. തീർത്ഥസ്നാനത്താൽ നശിക്കാത്ത പാപം ഒന്നുമില്ല.

Verse 36

सूत उवाच । एवं स निश्चयं कृत्वा गाधिपुत्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुं पृष्ठतः कृत्वा तीर्थयात्रामथाव्रजत्

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ നിശ്ചയം ഉറപ്പാക്കി ഗാധിപുത്രനായ മുനീശ്വരൻ വിശ്വാമിത്രൻ ത്രിശങ്കുവിനെ പിന്നിൽ കൂട്ടിക്കൊണ്ട് തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 37

कुरुक्षेत्रं सरस्वत्यां प्रभासे कुरुजांगले । पृथूदके गयाशीर्षे नैमिषे पुष्करत्रये

അവൻ കുരുക്ഷേത്രം, സരസ്വതീപ്രദേശം, പ്രഭാസം, കുരുജാംഗലം; കൂടാതെ പൃഥൂദകം, ഗയാശീർഷം, നൈമിഷം, ത്രിവിധ പുഷ്കരം എന്നിവ സന്ദർശിച്ചു.

Verse 38

वाराणस्यां प्रयागे च केदारे श्रवणे नदे । चित्रकूटे च गोकर्णे शालिग्रामेऽचलेश्वरे

അവൻ വാരണാസിയും പ്രയാഗവും, കേദാരവും, ശ്രവണാ നദിയും, ചിത്രകൂടവും ഗോകർണവും; കൂടാതെ ശാലിഗ്രാമവും അചലേശ്വരവും സന്ദർശിച്ചു.

Verse 39

शुक्लतीर्थे सुराज्याख्ये दृषद्वति नदे शुभे । अथान्येषु सुपुण्येषु तीर्थेष्वायतनेषु च

അവൻ ശുക്ലതീർത്ഥം, സുരാജ്യം എന്ന സ്ഥലവും, ശുഭമായ ദൃഷദ്വതീ നദിയും സന്ദർശിച്ചു; അതുപോലെ മറ്റു അതിപുണ്യ തീർത്ഥങ്ങളും പുണ്യധാമങ്ങളും കൂടി സന്ദർശിച്ചു.

Verse 40

एवं तस्य नरेंद्रस्य सार्धं तेन महात्मना । अतिक्रांतो महान्कालो भ्रममाणस्य भूतले

ഇങ്ങനെ ആ മഹാത്മാവിനോടൊപ്പം ഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചിരുന്ന ആ നരേന്ദ്രന്റെ ദീർഘകാലം കടന്നുപോയി.

Verse 41

मुच्यते न च पापेन चंडालत्वेन स द्विजाः । एवंविधेषु तीर्थेषु स्नातोपि च पृथक्पृथक्

ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! അവൻ പാപത്തിൽ നിന്നും മോചിതനായില്ല, ചാണ്ഡാലത്വത്തിൽ നിന്നും കൂടിയല്ല—ഇത്തരത്തിലുള്ള തീർത്ഥങ്ങളിൽ വേർവേർ ആയി പലവട്ടം സ്നാനം ചെയ്തിട്ടും.

Verse 42

ततः क्रमात्समायातः सोऽर्बुदं पर्वतं प्रति । तत्रारुह्य समालोक्य पापघ्नमचलेश्वरम्

അതിനുശേഷം ക്രമമായി അവൻ അർബുദപർവതത്തേക്കു എത്തി; അവിടെ കയറി പാപനാശകനായ അചലേശ്വരനെ ദർശിച്ചു.

Verse 43

यावदायतनात्तस्मान्निर्गच्छति मुनीश्वरः । तावत्तेनेक्षितो नाममार्कंडो मुनिसत्तमः

മുനീശ്വരൻ ആ ആലയത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെടാൻ തുടങ്ങിയപ്പോൾ, അപ്പോൾ തന്നെ മാർകണ്ഡേയൻ എന്ന മുനിശ്രേഷ്ഠൻ അദ്ദേഹത്തെ കണ്ടു.

Verse 44

सोऽपि दृष्ट्वा जगन्मित्रं विश्वामित्रं मुनीश्वरम् । प्रोवाचाथ कुतः प्राप्तः सांप्रतं त्वं मुनीश्वर

ജഗന്മിത്രനായ മുനീശ്വരൻ വിശ്വാമിത്രനെ കണ്ട മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—“ഹേ മുനീശ്വരാ! നിങ്ങൾ ഇപ്പോൾ എവിടെ നിന്നാണ് വന്നത്?”

Verse 45

कोऽयं तवानुगो रौद्रो दृश्यते चांत्यजाकृतिः । एतत्सर्वं समाचक्ष्व पृच्छतो मम सन्मुने

നിന്നെ അനുഗമിക്കുന്ന ഈ ഭീകരനായ അനുചരൻ ആരാണ്? അവൻ അന്ത്യജനുടെ രൂപത്തിൽ ദൃശ്യമാകുന്നു. ഹേ സന്മുനേ, ഞാൻ ചോദിക്കുന്നു—ഇതെല്ലാം എനിക്ക് വ്യക്തമായി പറയുക.

Verse 46

विश्वामित्र उवाच । एष पार्थिवशार्दूलस्त्रिशंकुरिति विश्रुतः । वसिष्ठस्य सुतैर्नीतश्चंडालत्वं प्रकोपतः

വിശ്വാമിത്രൻ പറഞ്ഞു—ഇവൻ രാജസിംഹം, ‘ത്രിശങ്കു’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധൻ. വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരുടെ കോപം മൂലം അവൻ ചണ്ഡാലാവസ്ഥയിലേക്കു തള്ളപ്പെട്ടു.

Verse 47

मया चास्य प्रतिज्ञातं सप्तद्वीपवतीं महीम् । प्रभ्रमिष्याम्यहं यावन्मेध्यत्वं त्वमुपेष्यसि

ഞാൻ അവനോട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു—സപ്തദ്വീപങ്ങളോടുകൂടിയ ഈ ഭൂമിയിൽ, നീ മേധ്യത്വം (യാഗാദികർമ്മങ്ങൾക്ക് യോഗ്യമായ ശുദ്ധി) പ്രാപിക്കുന്നതുവരെ ഞാൻ സഞ്ചരിക്കും.

Verse 48

भ्रांतोऽहं भूतले यानि तीर्थान्यायतनानि च । नचैष मेध्यतां प्राप्तः परिश्रांतोस्मि सांप्रतम्

ഭൂമിയിലെ എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കും പുണ്യക്ഷേത്രങ്ങളിലേക്കും ഞാൻ അലഞ്ഞു; എങ്കിലും അവൻ മേധ്യത്വം പ്രാപിച്ചില്ല. ഇപ്പോൾ ഞാൻ അത്യന്തം ക്ഷീണിതനാണ്.

Verse 49

तस्मात्सर्वां महीं त्यक्त्वा लज्जया परया युतः । द्वीपान्महार्णवांस्त्यक्त्वा संप्रयास्याम्यतः परम्

അതുകൊണ്ട് ഞാൻ ഗാഢമായ ലജ്ജയോടെ സമസ്ത ഭൂമിയും ഉപേക്ഷിച്ച്, ദ്വീപങ്ങളെയും മഹാസമുദ്രങ്ങളെയും പിന്നിൽ വിട്ട്, ഇവിടെ നിന്ന് അപ്പുറത്തേക്കു പ്രസ്ഥാനം ചെയ്യും.

Verse 50

मा वसिष्ठस्य पुत्राणामुपहासपदं गतः । प्रतिज्ञारहितो विप्र सत्यमेद्ब्रवीम्यहम्

വസിഷ്ഠന്റെ പുത്രന്മാരുടെ പരിഹാസപാത്രമായി ഞാൻ മാറരുതേ. ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു—പ്രതിജ്ഞയില്ലാത്തവനായി ഞാൻ കണ്ടെത്തപ്പെടരുത്.

Verse 51

श्रीमार्कंडेय उवाच । यद्येवं मुनिशार्दूल कुरुष्व वचनं मम । सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं मा त्यक्त्वा कुत्रचिद्व्रज

ശ്രീ മാർകണ്ഡേയൻ പറഞ്ഞു—അങ്ങനെ ആണെങ്കിൽ, ഹേ മുനിശാർദൂലാ, എന്റെ വചനം പാലിക്കൂ. ഏഴ് ദ്വീപങ്ങളുള്ള ഈ ഭൂമിയെ വിട്ട് മറ്റെവിടെയും പോകരുത്.

Verse 52

एतस्मात्पर्वतात्क्षेत्रं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । अस्ति नैरृतदिग्भागे देशे चानर्तसंज्ञके

ഈ പർവതത്തിൽ നിന്ന് നൈഋത്യ ദിശാഭാഗത്ത്, അനർത്തം എന്ന ദേശത്തിൽ ‘ഹാടകേശ്വര’ എന്ന പേരിലുള്ള ഒരു പുണ്യക്ഷേത്രം ഉണ്ട്.

Verse 53

तत्राद्यं स्थापितं लिंगं हाटकेन सुरोत्तमैः । यत्तत्संकीर्त्यते लोके पाताले हाटकेश्वरम्

അവിടെ ഹാടകൻ ദേവോത്തമന്മാരോടൊപ്പം ആദ്യം ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. അതേ ധാമം ലോകത്തിൽ ‘പാതാള ഹാടകേശ്വരം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്.

Verse 54

पातालजाह्नवीतोयं यत्रैवास्ति द्विजोत्तम । उद्धृते शंभुना लिंगे विनिष्क्रांतं रसातलात्

ഹേ ദ്വിജോത്തമാ, അവിടെയേ ‘പാതാള-ജാഹ്നവി’ എന്ന ജലം ഉണ്ട്. ശംഭു ലിംഗം ഉയർത്തിയപ്പോൾ ആ ജലം രസാതലത്തിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടുവന്നു.

Verse 55

तत्र प्रविश्य यत्नेन पातालं वसुधाधिपः । करोतु जाह्नवीतोये स्नानं श्रद्धासमन्वितः

അവിടെ പരിശ്രമത്തോടെ പാതാളത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് ഭൂമിപതി ശ്രദ്ധാസഹിതനായി ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യട്ടെ।

Verse 56

पश्चात्पश्यतु तल्लिंगं हाटकेश्वरसंज्ञितम् । भविष्यति ततः शुद्धश्चंडालत्वविवर्जितः

പിന്നീട് ഹാടകേശ്വരമെന്നു പ്രസിദ്ധമായ ആ ലിംഗം ദർശിക്കട്ടെ; അപ്പോൾ അവൻ ശുദ്ധനായി ചാണ്ഡാലത്വത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനാകും।

Verse 57

त्वमपि प्राप्स्यसि श्रेयः परं हृदयसंस्थितम् । ततोन्यदपि यत्किंचित्तत्रैव तपसि स्थितः

നീയും ഹൃദയത്തിൽ സ്ഥിതമായ പരമ ശ്രേയസ്സിനെ പ്രാപിക്കും; പിന്നെ മറ്റെന്തെങ്കിലും ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ അവിടെ തന്നേ തപസ്സിൽ നിലകൊണ്ട് അത് നേടും।

Verse 58

सूत उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा विश्वामित्रो मुनीश्वरः । त्रिशंकुना समायुक्तो गतस्तत्र द्रुतं ततः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് മുനീശ്വരനായ വിശ്വാമിത്രൻ ത്രിശങ്കുവിനോടൊപ്പം ഉടൻ തന്നെ വേഗത്തിൽ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് പോയി।

Verse 59

पाताले देवमार्गेण प्रविश्य नृपसत्तमम् । त्रिशंकुं स्नापयामास विधिदृष्टेन कर्मणा

ദേവമാർഗ്ഗം വഴി പാതാളത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അദ്ദേഹം നൃപശ്രേഷ്ഠനായ ത്രിശങ്കുവിനെ വിധിനിർദ്ദേശിച്ച കർമപ്രകാരം സ്നാനം ചെയ്യിച്ചു।

Verse 60

स्नातमात्रोथ राजा स हाटकेश्वदर्शनात् । चंडालत्वेन निर्मुक्तो बभूवार्कसमद्युतिः

സ്നാനം ചെയ്ത ഉടനെ ആ രാജാവ് ഹാടകേശ്വരദർശനമാത്രത്താൽ ചാണ്ഡാലത്വത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായി സൂര്യസമാന ദ്യുതിയോടെ പ്രകാശിച്ചു।

Verse 61

ततस्तं स मुनिः प्राह प्रणतं गतकल्मषम् । दिष्ट्या मुक्तोसि राजेंद्र चंडालत्वेन सांप्रतम्

അപ്പോൾ മുനി, നമസ്കരിച്ച് മലിനതൊഴിഞ്ഞ അവനോട് പറഞ്ഞു—“രാജേന്ദ്രാ, ഭാഗ്യവശാൽ നീ ഇപ്പോൾ ചാണ്ഡാലത്വത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായിരിക്കുന്നു.”

Verse 62

दिष्ट्या प्राप्तः परं तेजो दिष्ट्या प्राप्तः परं तपः । तस्माद्यजस्व सत्रेण विधिवद्दक्षिणावता

ഭാഗ്യവശാൽ നീ പരമ തേജസ്സു പ്രാപിച്ചു; ഭാഗ്യവശാൽ പരമ തപസ്സും പ്രാപിച്ചു. അതിനാൽ വിധിപൂർവ്വം, യഥോചിത ദക്ഷിണയോടെ സത്രയാഗം നടത്തുക।

Verse 63

येन संप्राप्स्यसे सिद्धिं नित्यं या हृदये स्थिता । त्वत्कृते प्रार्थयिष्यामि स्वयं गत्वा पितामहम्

അതിലൂടെ നീ നിത്യമായി ഹൃദയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന സിദ്ധി പ്രാപിക്കും. നിന്റെ കാര്യം കൊണ്ടു ഞാൻ സ്വയം ചെന്നു പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനോട് അപേക്ഷിക്കും।

Verse 64

मखांशं सर्वदेवाद्यो येन गृह्णाति ते मखे । तस्मादत्रैव संभारान्सर्वान्यज्ञसमुद्भवान् । आनय ब्रह्मलोकाच्च यावदागमनं मम

യാരാൽ സർവ്വദേവന്മാരിൽ അഗ്രനായ ബ്രഹ്മാവ് നിന്റെ യാഗത്തിൽ തന്റെ അംശം സ്വീകരിക്കുന്നുവോ—അതുകൊണ്ട് യജ്ഞസംബന്ധമായ എല്ലാ സംഭാരങ്ങളും ഇവിടേക്കുതന്നെ കൊണ്ടുവരിക; കൂടാതെ ഞാൻ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ നിന്നുമും അവ കൊണ്ടുവരിക।

Verse 65

बाढमित्येव सोऽप्याह स मुनिः संशितव्रतः । पितामहमुपागम्य प्रणिपत्याब्रवीद्वचः

“ബാഢം,” എന്നു പറഞ്ഞ് ദൃഢവ്രതനായ ആ മുനി പിതാമഹൻ ബ്രഹ്മാവിനെ സമീപിച്ച് നമസ്കരിച്ചു ഈ വചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു।

Verse 66

याजयिष्याम्यहं भूपं त्रिशंकुं प्रपितामह । मानुषेण शरीरेण येन गच्छति ते पदम्

“ഹേ പ്രപിതാമഹ ബ്രഹ്മദേവാ! ഞാൻ രാജാവ് ത്രിശങ്കുവിനെ യജ്ഞം നടത്തിപ്പിക്കും; അതുവഴി അവൻ മനുഷ്യശരീരത്തോടെയേ നിങ്ങളുടെ പദം പ്രാപിക്കും।”

Verse 67

तस्मादागच्छ तत्र त्वं यज्ञवाटं पितामह । सर्वैः सुरगणैः सार्धं शिवविष्णुपुरःसरैः

“അതുകൊണ്ട്, ഹേ പിതാമഹാ! നിങ്ങൾ അവിടെ യജ്ഞവാടത്തിലേക്ക് വരിക—ശിവനും വിഷ്ണുവും മുൻപിൽ നിൽക്കേ എല്ലാ ദേവഗണങ്ങളോടും കൂടി।”

Verse 68

प्रगृहाण स्वहस्तेन यज्ञभागं यथोचितम् । सशरीरो दिवं याति येनासौ त्वत्प्रसादतः

“നിങ്ങളുടെ സ്വന്തം കൈകൊണ്ട് യഥോചിതമായ യജ്ഞഭാഗം സ്വീകരിക്കണമേ. നിങ്ങളുടെ പ്രസാദത്താൽ അവൻ അതുവഴി ശരീരസഹിതം സ്വർഗത്തിലേക്ക് പോകും।”

Verse 69

ब्रह्मोवाच । न यज्ञकर्मणा स्वर्गःस्वेन कायेन लभ्यते । मुक्त्वा देहांतरं ब्रह्मंस्तस्मान्मैवं वदस्व माम्

ബ്രഹ്മാവ് പറഞ്ഞു—“യജ്ഞകർമ്മങ്ങളാൽ സ്വന്തം ഈ ശരീരത്തോടെയേ സ്വർഗം ലഭ്യമാകുന്നില്ല. ദേഹം ഉപേക്ഷിച്ച് മറ്റൊരു ദേഹം സ്വീകരിച്ചശേഷമേ അത് പ്രാപ്യമാകൂ; അതിനാൽ, ഹേ ബ്രാഹ്മണാ, എന്നോടിങ്ങനെ പറയരുത്।”

Verse 70

वयमग्निमुखाः सर्वे हविर्गृह्णामहे मखे । वेदोक्तविधिना सम्यग्यजमानहिताय वै

ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും അഗ്നിയെ മുഖമായി കരുതി യാഗത്തിൽ ഹവിസ് സ്വീകരിക്കുന്നു. വേദോക്തവിധിപ്രകാരം സമ്യകമായി, യജമാനന്റെ ക്ഷേമത്തിനായിത്തന്നെ.

Verse 71

तस्माद्वह्निमुखे भूयः स जुहोति हविर्द्विज । ततः संप्राप्स्यति स्वर्गं त्वत्प्रसादादसंशयम्

അതുകൊണ്ട്, ഹേ ദ്വിജാ! അവൻ വീണ്ടും അഗ്നിമുഖത്തിൽ ഹവിസ് ഹോമം ചെയ്യട്ടെ. അപ്പോൾ നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ അവൻ സംശയമില്ലാതെ സ്വർഗം പ്രാപിക്കും.