Adhyaya 130

Verse 1

ऋषय ऊचुः । याज्ञवल्क्यसुतः सूत यस्त्वया परिकीर्तितः । कतमा तस्य माताभूत्सर्वं नो ब्रूहि विस्तरात्

ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ! നീ പരാമർശിച്ച യാജ്ഞവൽക്യന്റെ പുത്രന്റെ മാതാവ് ആരായിരുന്നു? ഞങ്ങൾക്ക് എല്ലാം വിശദമായി പറയുക।

Verse 2

सूत उवाच । तस्य भार्याद्वयं श्रेष्ठमासीत्सर्वगुणान्वितम् । एका गुणवती तस्य मैत्रेयीति प्रकीर्तिता

സൂതൻ പറഞ്ഞു—അവനു സർവഗുണസമ്പന്നരായ രണ്ട് ശ്രേഷ്ഠ ഭാര്യമാർ ഉണ്ടായിരുന്നു. അവരിൽ ഒരുത്തി ഗുണവതിയായ ‘മൈത്രേയി’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധയായിരുന്നു।

Verse 3

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

മറ്റേ ജ്യേഷ്ഠയായ കല്യാണി ‘കാത്യായനി’ എന്നു പ്രസിദ്ധയായി; അവളുടെ പുത്രൻ കാത്യായനൻ വേദാർത്ഥങ്ങളുടെ വാഗ്മിയായ വ്യാഖ്യാതാവായിരുന്നു.

Verse 4

ताभ्यां कुण्डद्वयं तत्र संतिष्ठति सुशोभनम् । यत्र स्नाता नरा यांति लोकांस्तांश्च महोदयान्

ആ രണ്ടുപേരിൽ നിന്നു അവിടെ അതിസുന്ദരമായ രണ്ടു കുണ്ഡങ്ങൾ നിലകൊള്ളുന്നു; അവിടെ സ്നാനം ചെയ്തവർ മഹോദയവും സമൃദ്ധിയും ഉള്ള ലോകങ്ങളെ പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 5

कात्यायन्याश्च तीर्थस्य शांडिल्यास्तीर्थमुत्तमम् । पतिव्रतात्वयुक्तायास्तथान्यत्तत्र संस्थितम्

അവിടെ കാത്യായനിയുടെ തീർത്ഥവും ശാണ്ഡില്യയുടെ പരമോത്തമ തീർത്ഥവും ഉണ്ട്; അതുപോലെ പതിവ്രതാധർമ്മയുക്തയായവൾക്കായി മറ്റൊരു പുണ്യസ്ഥലവും സ്ഥാപിതമാണ്.

Verse 6

यत्र कात्यायनी प्राप्ता शांडिल्या प्रतिबोधिता । वैराग्यं परमं प्राप्ता सपत्नीदुःखदुःखिता

അവിടെ കാത്യായനി എത്തി ശാണ്ഡില്യയാൽ ബോധിതയായി; സഹപത്നിജന്യ ദുഃഖത്തിൽ ദുഃഖിതയായി അവൾ പരമ വൈരാഗ്യം പ്രാപിച്ചു.

Verse 8

तत्र या कुरुते स्नानं तृतीयायां समाहिता । नारी मार्गसिते पक्षे सा सौभाग्यवती भवेत् । अथ दौर्भाग्यसंपन्ना काणा वृद्धाऽथ वामना । अभीष्टा जायते सा च तत्प्रभावाद्द्विजोत्तमाः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! മാർഗശീർഷ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷ തൃതീയയിൽ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന സ്ത്രീ സൗഭാഗ്യവതിയാകും. അവൾ ദൗർഭാഗ്യഗ്രസ്തയായി—കാണി, വൃദ്ധയോ വാമനയോ ആയാലും—ആ തീർത്ഥപ്രഭാവത്താൽ അവൾ അഭീഷ്ടസ്ഥിതിയെ പ്രാപിക്കും.

Verse 9

ऋषय ऊचुः । कीदृक्सपत्निजं दुःखं कात्यायन्या उपस्थितम् । उपदेशः कथं लब्धः शांडिल्याः सूत कीदृशः

ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു—ഹേ സൂതാ! കാത്യായനിയെ സഹപത്നിജന്യമായ ഏതു തരത്തിലുള്ള ദുഃഖം ബാധിച്ചു? ശാണ്ഡില്യയുടെ ഉപദേശം എങ്ങിനെ ലഭിച്ചു, അത് എങ്ങനെയുള്ളത്?

Verse 10

कात्यायन्या समाचक्ष्व कौतुकं नो व्यवस्थितम् । सामान्यो भविता नैष उपदेशस्तयेरितः

കാത്യായനിയുടെ സംഭവവിവരം ഞങ്ങൾക്ക് വിശദീകരിക്കൂ; ഞങ്ങളുടെ കൗതുകം ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുന്നു. അവൾ പറഞ്ഞ ഈ ഉപദേശം സാധാരണമായതല്ല, മഹത്തായതായിരിക്കും.

Verse 11

सूत उवाच । मैत्रेय्या सह संसक्तं याज्ञवल्क्यं विलोक्य सा । कात्यायनी सुदुःखार्ता संजाता चेर्ष्यया ततः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—മൈത്രേയിയോടു ചേർന്ന് യാജ്ഞവൽക്ക്യൻ അത്യന്തം ആസക്തനായി ഇരിക്കുന്നതു കണ്ട കാത്യായനി ഗാഢദുഃഖത്തിൽ ആകുലയായി; പിന്നെ അവളിൽ ഈർഷ്യ ഉദിച്ചു.

Verse 12

सा न स्नाति न भुंक्ते च न हास्यं कुरुते क्वचित् । केवलं बाष्पपूर्णाक्षी निःश्वासाढ्या बभूव ह

അവൾ കുളിച്ചില്ല, ഭക്ഷിച്ചില്ല, ഒരിക്കലും ചിരിച്ചുമില്ല. കണ്ണുകൾ കണ്ണീരാൽ നിറഞ്ഞു, ദീർഘനിശ്വാസങ്ങളാൽ ഭാരിതയായി അവൾ ആയിരുന്നു.

Verse 13

ततः कदाचिदेवाथ फलार्थं निर्गता बहिः । अपश्यच्छांडिलीनाम पतिपार्श्वे व्यवस्थिताम्

പിന്നീട് ഒരിക്കൽ ഫലങ്ങൾ തേടി അവൾ പുറത്തേക്കിറങ്ങി. അവിടെ ‘ശാണ്ഡിലീ’ എന്ന പേരുള്ള സ്ത്രീയെ തന്റെ ഭർത്താവിന്റെ അരികിൽ നിൽക്കുന്നതായി അവൾ കണ്ടു.

Verse 14

कृतांजलिपुटां साध्वी विनयावनता स्थिताम् । सोऽपि तस्या मुखासक्तः सानुरागः प्रसन्नदृक्

ആ സാധ്വി കൈകൂപ്പി, വിനയത്തോടെ തലകുനിച്ച് നിന്നു. അവനും പ്രേമാനുരാഗത്തോടെ അവളുടെ മുഖത്തേയ്ക്ക് ദൃഷ്ടി പതിപ്പിച്ച്, പ്രസന്നനേത്രനായി നിന്നു.

Verse 15

गुणदोषोद्भवां वार्तामापृच्छ्याकथयत्तथा । सा च तौ दंपती दृष्ट्वा संहृष्टावितरेतरम्

ഗുണദോഷങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്ന കാര്യങ്ങൾ ചോദിച്ച് അവൻ അവളോടൊപ്പം അതുപോലെ സംസാരിച്ചു. അവൾ ആ ദമ്പതികളെ കണ്ടപ്പോൾ, അവർ പരസ്പരം സന്തോഷിക്കുന്നതായി മനസ്സിലാക്കി.

Verse 16

चित्ते स्वे चिंतयामास सुधन्येयं तपस्विनी । यस्याः पतिर्मुखासक्तो गुणदोषप्रजल्पकः । सानुरागश्च सुस्निग्धो नान्यां नारीं बिभर्त्ति च

അവൾ ഹൃദയത്തിൽ ചിന്തിച്ചു—“ഈ തപസ്വിനി എത്ര ധന്യയത്രേ; അവളുടെ ഭർത്താവ് അവളുടെ മുഖത്തോടു തന്നെ ആസക്തനായി, ഗുണദോഷങ്ങളെക്കുറിച്ച് അവളോടു സംസാരിക്കുന്നു; പ്രേമാനുരാഗവും അത്യന്തസ്നേഹവും നിറഞ്ഞവനായി, മറ്റൊരു സ്ത്രീയെയും അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല.”

Verse 17

एवं संचित्य सा साध्वी भूयोभूयो द्विजोत्तमाः । जगाम स्वाश्रमं पश्चान्निंद्यमाना स्वकं वपुः

ഹേ ദ്വിജോത്തമന്മാരേ! ഇങ്ങനെ വീണ്ടും വീണ്ടും ചിന്തിച്ച് ആ സാധ്വി പിന്നീട് തന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോയി; സ്വന്തം അവസ്ഥയെ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തി കൊണ്ടിരുന്നു.

Verse 18

ततः कदाचिदेकांते स्थितां तां शांडिलीं द्विजाः । बहिर्गते भर्तरि च तस्याः कार्येण केनचित्

അതിനുശേഷം, ഹേ ദ്വിജന്മാരേ! ഒരിക്കൽ ശാണ്ഡിലി ഏകാന്തത്തിൽ ഇരിക്കുമ്പോൾ, അവളുടെ ഭർത്താവ് ഏതോ കാര്യത്തിനായി പുറത്തുപോയിരുന്നു.

Verse 19

कात्यायनी समागम्य ततः पप्रच्छ सादरम् । वद कल्याणि मे कंचिदुपदेशं महोदयम्

അപ്പോൾ കാത്യായനീ സമീപിച്ചു ആദരത്തോടെ ചോദിച്ചു— “ഹേ കല്യാണി, എനിക്ക് മഹോന്നതമായ ഉന്നതി നൽകുന്ന ഒരു ഉപദേശം അരുളുക.”

Verse 20

मुखप्रेक्षः सदा भर्त्ता येन स्त्रीणां प्रजायते । नापमानं करोत्येव दुरुक्तवचनैः क्वचित्

എപ്പോഴും മുഖപ്രേക്ഷൻ (സ്നേഹത്തോടെ ശ്രദ്ധിക്കുന്നവൻ) ആയ ഭർത്താവ് സ്ത്രീകൾക്ക് പ്രിയനാകുന്നു; കഠിന ദുർവചനങ്ങളാൽ ഒരിക്കലും അവമാനിക്കുകയില്ല.

Verse 21

नान्यां संगच्छते नारीं चित्तेनापि कथंचन । अहं भर्तुः कृतैर्दुःखैरतीव परिपीडिता । सपत्नीजैर्विशेषेण तस्मान्मे त्वं प्रकीर्तय

അവൻ യാതൊരു വിധത്തിലും—മനസ്സുകൊണ്ടും—മറ്റൊരു സ്ത്രീയുമായി ചേർന്നുപോകുന്നില്ല; എങ്കിലും ഭർത്താവാൽ ഉണ്ടായ ദുഃഖങ്ങളാൽ, പ്രത്യേകിച്ച് സപത്നിമാരാൽ, ഞാൻ അത്യന്തം പീഡിതയാണ്; അതിനാൽ ഹേ പൂജ്യേ, എനിക്ക് ഉപായം പറയുക.

Verse 22

यथा ते वशगो भर्त्ता संजातः कामदः सदा । मनसापि न संदध्यान्नारीमेष कथंचन

നിന്റെ ഭർത്താവ് നിന്റെ വശഗനായി, എപ്പോഴും നിന്റെ ആഗ്രഹങ്ങൾ നിറവേറ്റുന്നവനായി, കൂടാതെ മനസ്സുകൊണ്ടും യാതൊരു വിധത്തിലും മറ്റൊരു സ്ത്രീയിലേക്കു തിരിയാതിരിക്കേണ്ടതിന്നായി.

Verse 23

शांडिल्युवाच । शृणु साध्वि प्रवक्ष्यामि तवाहं गुह्यमुत्तमम् । यथा ममाभवद्वश्यो मुखप्रेक्षस्तथा पतिः

ശാണ്ഡില്യൻ പറഞ്ഞു— “ഹേ സാധ്വി, കേൾക്കുക; ഞാൻ നിനക്കു ശ്രേഷ്ഠമായ ഗുഹ്യരഹസ്യം പറയുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ ഭർത്താവ് വശഗനായി, എപ്പോഴും മുഖപ്രേക്ഷനായി; അതുപോലെ നിന്റെ ഭർത്താവും ആകട്ടെ.”

Verse 24

मम तातः कुरुक्षेत्रे शांडिल्यो मुनिसत्तमः । वानप्रस्थाश्रमेऽतिष्ठत्पूर्वे वयसि संस्थितः

എന്റെ പിതാവ്—മുനിശ്രേഷ്ഠനായ ശാണ്ഡില്യൻ—കുരുക്ഷേത്രത്തിൽ വാനപ്രസ്ഥാശ്രമത്തിൽ, ജീവിതത്തിന്റെ മുൻ ഘട്ടത്തിൽ പ്രവേശിച്ച്, വസിച്ചിരുന്നു।

Verse 25

तत्रैकाहं समुत्पन्ना कन्या तस्य महात्मनः । वृद्धिं गता क्रमेणाथ तस्मिन्नेव तपोवने

അവിടെയേ ആ മഹാത്മാവിന്റെ പുത്രിയായി ഞാൻ ജനിച്ചു; ക്രമേണ വളർന്നു, അതേ തപോവനത്തിൽ തന്നെയായി വളർന്നുവന്നു।

Verse 26

करोमि तत्र शुश्रूषां होमकाले यथोचिताम् । नीवारादीनि धान्यानि नित्यं चैवानयाम्यहम्

അവിടെ ഞാൻ ഹോമകാലത്ത് യഥോചിതമായ ശുശ്രൂഷ ചെയ്തു; നിത്യവും നീവാരാദി ധാന്യങ്ങൾ കൊണ്ടുവന്നു കൊടുക്കുമായിരുന്നു।

Verse 27

कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदो मुनिसत्तमः । आश्रमे मम तातस्य सुश्रांतः समुपागतः

പിന്നീട് ഒരിക്കൽ മുനിശ്രേഷ്ഠനായ നാരദൻ യാത്രാശ്രമത്തോടെ ക്ഷീണിച്ച് എന്റെ പിതാവിന്റെ ആശ്രമത്തിൽ എത്തി।

Verse 28

तातादेशात्ततस्तत्र मया स विश्रमः कृतः । पादशौचादिभिः कृत्यैः स्नानाद्यैश्च तथापरैः

അപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞപ്രകാരം ഞാൻ അവിടെ തന്നെ അദ്ദേഹത്തിന് വിശ്രമം ഒരുക്കി—പാദപ്രക്ഷാലനം മുതലായ കൃത്യങ്ങൾ, സ്നാനാദി മറ്റ് ശുശ്രൂഷകളും ചെയ്തു।

Verse 29

ततो भुक्तावसानेऽथ निविष्टः मुखसंस्थित । मम मात्रा परिपृष्टो विनयाद्वरवर्णिनि

അനന്തരം ഭോജനം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ അദ്ദേഹം നേരെ ഇരുന്നു. അപ്പോൾ എന്റെ മാതാവ് വിനയത്തോടെ അദ്ദേഹത്തോട് ചോദിച്ചു—ഹേ സുന്ദരവർണിനീ!

Verse 30

एकेयं कन्यकास्माकं जाते वयसि संस्थिते । संजाता मुनिशार्दूल प्राणेभ्योऽपि गरीयसी

ഞങ്ങൾക്ക് ഒരേയൊരു പുത്രിയേ ഉള്ളൂ; അവൾ ഇപ്പോൾ യൗവനത്തിലെത്തി. ഹേ മുനിശാർദൂലാ! അവൾ ഞങ്ങൾക്ക് പ്രാണനേക്കാൾ പോലും അധികം പ്രിയയായി.

Verse 31

तदस्याः कीर्तय क्षिप्रं सुखोपायं सुखोदयम् । व्रतं वा नियमं वा त्वं होमं वा मन्त्रमेव वा

അതുകൊണ്ട് അവൾക്കായി വേഗം ഒരു ലളിതമായ ഉപായം പറയുക; അത് മംഗളസുഖം നൽകട്ടെ—വ്രതമോ, നിയമമോ, ഹോമമോ, അല്ലെങ്കിൽ മന്ത്രമോ ആയാലും.

Verse 32

येन चीर्णेन भर्त्ता स्यात्सुसौम्यः सद्गुणान्वितः । प्रियंवदो मुखप्रेक्षः परनारीपराङ्मुखः

ഏത് അനുഷ്ഠാനം ചെയ്താൽ അവൾക്ക് അത്യന്തം സൗമ്യനും സുന്ദരനും, സദ്ഗുണസമ്പന്നനും—മധുരഭാഷിയും മനോഹരമുഖവാനും, പരസ്ത്രീകളിൽ നിന്ന് വിമുഖനുമായ ഭർത്താവ് ലഭിക്കുമോ (അത് പറയുക).

Verse 33

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा स मुनिस्तदनंतरम् । चिरं ध्यात्वा वचः प्राह प्रसन्नवदनस्ततः

അവളുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട ആ മുനി തുടർന്ന് ദീർഘനേരം ധ്യാനിച്ചു; പിന്നെ പ്രസന്നമുഖത്തോടെ വചനം അരുളിച്ചെയ്തു.

Verse 34

हाटकेश्वरजे क्षेत्रे पञ्चपिंडा व्यवस्थिता । गौरी गौर्या स्वयं तत्र स्थापिता परमेश्वरी

ഹാടകേശ്വരത്തിന്റെ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ അഞ്ചു പിണ്ഡങ്ങൾ സ്ഥാപിതമാണ്; അവിടെ പരമേശ്വരി ഗൗരിയെ സ്വയം ഗൗരിയേ പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.

Verse 35

तामेषा वत्सरं यावच्छ्रद्धया परया युता । सदा पूजयतु प्रीत्या तृतीयायां विशेषतः

ഈ കന്യക പരമശ്രദ്ധയോടെ ഒരു വർഷം മുഴുവൻ അവളെ പൂജിക്കട്ടെ; എപ്പോഴും പ്രീതിയോടെ, പ്രത്യേകിച്ച് തൃതീയാ തിഥിയിൽ.

Verse 36

ततो वर्षांतमासाद्य संप्राप्स्यति यथोचितम् । भर्त्तारं नात्र संदेहो यादृग्रूपं यथोचितम्

പിന്നീട് വർഷാവസാനം എത്തിയാൽ അവൾക്ക് യഥോചിതനായ ഭർത്താവിനെ ലഭിക്കും—യോഗ്യമായ രൂപഗുണങ്ങളോടെ; ഇതിൽ സംശയമില്ല.

Verse 37

तत्र पूर्वं गता गौरी परित्यज्य महेश्वरम् । गंगेर्ष्यया महाभागे ज्ञात्वा क्षेत्रं सुसिद्धिदम्

ഓ മഹാഭാഗ്യവാനേ! പൂർവ്വം ഗൗരി മഹേശ്വരനെ വിട്ട് അവിടെ പോയി; ഗംഗയോടുള്ള അസൂയയാൽ ആ ക്ഷേത്രം ഉത്തമസിദ്ധിദായകമെന്ന് അവൾ അറിഞ്ഞു.

Verse 38

ततः सा चिंतयामास कां देवीं पूजयाम्यहम् । सौभाग्यार्थं यतोऽन्या मां पूजयंति सुरस्त्रियः

അപ്പോൾ അവൾ ചിന്തിച്ചു—‘സൗഭാഗ്യത്തിനായി ഞാൻ ഏത് ദേവിയെ പൂജിക്കണം? കാരണം മറ്റു ദേവസ്ത്രീകൾ എന്നെയേ പൂജിക്കുന്നു.’

Verse 39

तस्मादहं प्रभक्त्याढ्या स्वयमात्मानमेव च । आत्मनैव कृतोत्साहा पूजयिष्यामि सिद्धये

അതുകൊണ്ട് ഭക്തിരസത്തോടെ നിറഞ്ഞ ഞാൻ സ്വയം എന്റെ ആത്മസ്വരൂപത്തെയേ പൂജിക്കും. ഞാൻ തന്നേ എന്റെ ഉള്ളിൽ ഉത്സാഹസങ്കൽപ്പം ഉണർത്തി സിദ്ധിക്കായി പ്രവർത്തിക്കും.

Verse 40

ततः प्राणाग्निहोत्रोत्थैर्मंत्रैराथर्वणैः शुभैः । मृत्पिंडान्पंच संयोज्य ह्येकस्थाने समाहिता

അതിനുശേഷം പ്രാണാഗ്നിഹോത്രകർമ്മത്തിൽ നിന്നുയർന്ന മംഗളമായ ആഥർവണ മന്ത്രങ്ങളാൽ ദേവി അഞ്ചു മൺപിണ്ഡങ്ങളെ ചേർത്ത്, ഏകാഗ്രചിത്തയായി ഒരിടത്ത് സമാഹരിച്ചു.

Verse 41

पृथ्वीमपश्च तेजश्च वायुमाकाशमेव च । तेषु संयोजयामास मृत्पिंडेषु निधाय सा

പിന്നീട് അവൾ ആ മൺപിണ്ഡങ്ങളിൽ ഭൂമി, ജലം, തേജസ്, വായു, ആകാശം എന്നീ പഞ്ചതത്ത്വങ്ങളെ നിക്ഷേപിച്ച് അവയെ പരസ്പരം ഏകീകരിച്ചു.

Verse 42

महद्भूतानि चैतानि पञ्च देवी यतव्रता । ततः संपूजयामास पुष्पधूपानुलेपनैः

ഇവയാണ് പഞ്ച മഹാഭൂതങ്ങൾ; വ്രതനിഷ്ഠയായ ദേവി പിന്നെ പുഷ്പം, ധൂപം, സുഗന്ധാനുലേപനം എന്നിവകൊണ്ട് അവയെ സമ്യകമായി സമ്പൂർണ്ണമായി പൂജിച്ചു.

Verse 43

अथ तां तत्र विज्ञाय तपःस्थां गिरजां भवः । तन्मंत्राकृष्टचित्तश्च सत्वरं समुपागतः

അപ്പോൾ അവിടെ തപസ്സിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ഗിരിജയെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ ഭവൻ (ശിവൻ), അവളുടെ മന്ത്രങ്ങളാൽ ആകർഷിതചിത്തനായി, വേഗത്തിൽ ആ സ്ഥലത്തേക്ക് എത്തി.

Verse 44

प्रोवाच च प्रहृष्टात्मा कस्मात्त्वमिह चागता । मां मुक्त्वा दोषनिर्मुक्तं मुखप्रेक्षं सदा रतम्

ആനന്ദഭരിതഹൃദയത്തോടെ അവൻ പറഞ്ഞു— “നീ ഇവിടെ എന്തിന് വന്നു? ദോഷരഹിതനായ എന്നെ വിട്ട്, നിത്യം നിന്റെ മുഖദർശനത്തിൽ രമിക്കുന്ന എന്നെ.”

Verse 45

तस्मादागच्छ कैलासं वृषारूढा मया सह । अथवा कारणं ब्रूहि यदि दोषोऽस्ति मे क्वचित्

“അതുകൊണ്ട് എന്റെ കൂടെ വൃഷഭാരൂഢയായി കൈലാസത്തിലേക്ക് വരിക; അല്ലെങ്കിൽ എനിക്കെവിടെയെങ്കിലും ദോഷമുണ്ടെങ്കിൽ അതിന്റെ കാരണം പറയുക.”

Verse 46

देव्युवाच । त्वं मूर्ध्ना जाह्नवीं धत्से मूर्तां पदजलात्मिकाम् । तस्मान्नाहं गमिष्यामि मंदिरं ते कथंचन

ദേവി പറഞ്ഞു— “നീ ശിരസ്സിൽ ജാഹ്നവീ (ഗംഗ)യെ ധരിക്കുന്നു; അവൾ ഭഗവാന്റെ പാദജലത്തിന്റെ മൂർത്തരൂപമാണ്; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ നിന്റെ മന്ദിരത്തിലേക്ക് ഒരിക്കലും പോകുകയില്ല.”

Verse 47

यावन्न त्यजसि व्यक्तं मम सापत्न्यतां गताम् । तथा नित्यं प्रणामं त्वं करोषि वृषभध्वज

“എന്റെ സാപത്ന്യഭാവത്തിന് കാരണമായ അവളെ നീ വ്യക്തമായി ഉപേക്ഷിക്കാത്തിടത്തോളം, കൂടാതെ നീ നിത്യം പ്രണാമം ചെയ്യുന്നതുവരെ, ഹേ വൃഷഭധ്വജാ!”

Verse 48

प्रत्यक्षमपि मे नित्यं संध्यायाश्च न लज्जसे । तस्मादेतत्परित्यज्य कर्म लज्जाकरं परम्

“എന്റെ പ്രത്യക്ഷ സന്നിധിയിലും നീ നിത്യം—സന്ധ്യാകാലത്തിലും—ലജ്ജിക്കുന്നില്ല; അതുകൊണ്ട് അത്യന്തം ലജ്ജാകരമായ ഈ കർമ്മം ഉപേക്ഷിക്ക.”

Verse 49

आकारयसि मां देव तत्स्याद्यदि मतं मम । अन्यथाहं न यास्यामि तव हर्म्ये कथंचन । एतच्छ्रुत्वा यदिष्टं ते कुरुष्व वृषभध्वज

ഹേ ദേവാ! എന്റെ അഭിപ്രായം നിലനിൽക്കണമെങ്കിൽ അതുപോലെ ആജ്ഞാപിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും നിങ്ങളുടെ കൊട്ടാരത്തിലേക്ക് വരുകയില്ല. ഇത് കേട്ടിട്ട്, ഹേ വൃഷഭധ്വജ പ്രഭോ, നിങ്ങള്ക്ക് ഇഷ്ടമുള്ളതുതന്നെ ചെയ്യുക.

Verse 50

देव उवाच नाहं सौख्येन तां गंगां धारयामि सुरेश्वरि

ദേവൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ഹേ സുരേശ്വരീ! ആ ഗംഗയെ ഞാൻ സുഖത്തോടെ എളുപ്പത്തിൽ ധരിക്കുന്നില്ല.

Verse 51

भगीरथेन भूपेन प्रार्थितो ज्ञाति कारणात् । दिव्यं वर्षसहस्रं तु तपस्तप्त्वा सुदारुणम्

പിതൃഹിതത്തിനായി രാജാവ് ഭഗീരഥൻ പ്രാർത്ഥിച്ചതിനാൽ, അദ്ദേഹം ദിവ്യമായ ആയിരം വർഷം അത്യന്തം കഠിനമായ തപസ്സ് ചെയ്തു.

Verse 52

येन नो याति पातालं गंगा स्वर्गपरिच्युता । तस्मात्त्वं देव मद्वाक्यात्स्वमूर्ध्ना वह जाह्नवीम्

സ്വർഗത്തിൽ നിന്ന് പതിച്ച ഗംഗ പാതാളത്തിലേക്ക് പോകാതിരിക്കാനായി, ഹേ ദേവാ! എന്റെ വാക്കനുസരിച്ച് നിങ്ങളുടെ ശിരസ്സിൽ ജാഹ്നവിയെ ധരിക്കൂ.

Verse 53

मया तस्य प्रतिज्ञातं धारयिष्याम्यसंशयम् । आकाशाज्जाह्नवीवेगं पतंतं धरणीतले

ഞാൻ അവനോട് പ്രതിജ്ഞ ചെയ്തു—‘സംശയമില്ലാതെ ഞാൻ ധരിക്കും’—ആകാശത്തിൽ നിന്ന് ഭൂമിയിലേക്ക് പതിക്കുന്ന ജാഹ്നവിയുടെ പ്രബല വേഗത്തെ.

Verse 54

नो चेद्व्रजेत पातालं यदत्र विषयेस्थिम् । ततोऽहं संप्रवक्ष्यामि तदिहैकमनाः शृणु

ഇത് പാതാളത്തിലേക്ക് പോകാതെയും ഈ ലോകപരിധിയിലേ തന്നെ നിലകൊണ്ടിരുന്നുവെങ്കിൽ, അതിന്റെ കാര്യം ഞാൻ വിശദീകരിക്കും; നീ ഇവിടെ ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ ശ്രവിക്കൂ.

Verse 55

एषा गंगा वरारोहे मम मूर्ध्नो विनिर्गता । हिमवंतं नगं भित्त्वा द्विधा जाता ततः परम्

ഹേ വരാരോഹേ! ഈ ഗംഗ എന്റെ ശിരസ്സിൽ നിന്നു ഉദ്ഭവിച്ചു; പിന്നെ ഹിമവാൻ പർവതത്തെ ഭേദിച്ച്, അതിനുശേഷം രണ്ടു ധാരകളായി വിഭജിതയായി.

Verse 56

ततः सिंध्वभिधाना सा पश्चिमं सागरं गता । शतानि नव संगृह्य नदीनां परमेश्वरि

അതിനുശേഷം ‘സിന്ധു’ എന്ന പേരുള്ള ആ ധാര പടിഞ്ഞാറൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് പോയി, ഹേ പരമേശ്വരി; നദികളുടെ ഒൻപതു നൂറിനെ സമാഹരിച്ച് തനിക്കുള്ളിൽ ചേർത്തെടുത്തു.

Verse 57

तथा गंगाभिधाना च सैव प्राक्सागरं गता । तावतीश्च समादाय नदीः पर्वतनन्दिनि

അതുപോലെ ‘ഗംഗ’ എന്ന പേരുള്ള മറ്റൊരു ധാര കിഴക്കൻ സമുദ്രത്തിലേക്ക് പോയി, ഹേ പർവതനന്ദിനി; അത്രതന്നെ നദികളെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ടുപോയി.

Verse 58

एवमष्टादशैतानि नदीनां पर्वतात्मजे । शतानि सागरे यांति तेन नित्यं स तिष्ठति

ഹേ പർവതാത്മജേ! ഇങ്ങനെ നദികളുടെ ഈ പതിനെട്ടുനൂറ് സമുദ്രത്തിലേക്ക് ഒഴുകിച്ചേരുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് സമുദ്രം നിത്യവും നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്നത്.

Verse 59

सततं शोष्यमाणोऽपि वाडवेन दिवानिशम् । समुद्रसलिलं मेघाः समादाय ततः परम्

വാഡവാഗ്നിയാൽ പകലും രാത്രിയും നിരന്തരം ഉണങ്ങിക്കൊണ്ടിരുന്നാലും മേഘങ്ങൾ സമുദ്രജലം എടുത്തുയർത്തി അതിനുശേഷം മുന്നോട്ട് പോകുന്നു.

Verse 60

मर्त्यलोके प्रवर्षंति ततः सस्यं प्रजायते । सस्येन जीवते लोकः प्रभवन्ति मखास्तथा । मखांशेन सुराः सर्वे तृप्तिं यांति ततः परम्

മർത്ത്യലോകത്തിൽ തുടർന്ന് മഴ പെയ്യുന്നു; മഴയിൽ നിന്ന് ധാന്യം ജനിക്കുന്നു. ധാന്യത്താൽ ലോകം ജീവിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നു യജ്ഞങ്ങളും പ്രവഹിക്കുന്നു. യജ്ഞഭാഗംകൊണ്ട് സർവ്വദേവന്മാർ തൃപ്തരാകുന്നു.

Verse 61

एतस्मात्कारणान्मूर्ध्नि देवि गंगां दधाम्यहम् । न स्नेहात्कामतो नैव जगद्येन प्रवर्तते

ഈ കാരണത്താലാണ്, ദേവീ, ഞാൻ ഗംഗയെ എന്റെ ശിരസ്സിൽ ധരിക്കുന്നത്—സ്നേഹത്താലല്ല, ആഗ്രഹത്താലുമല്ല; അവളാൽ തന്നെയാണ് ജഗത്ത് പ്രവർത്തിക്കുന്നത്.

Verse 62

अथवा सन्त्यजाम्येनां यदि मूर्ध्नः कथंचन । तद्दूरं वेगतो भित्त्वा पृथ्वीं याति रसातलम्

അല്ലെങ്കിൽ എങ്ങനെയെങ്കിലും ഞാൻ അവളെ എന്റെ ശിരസ്സിൽ നിന്ന് വിട്ടുവിട്ടാൽ, അവൾ മഹാവേഗത്തോടെ ദൂരത്തോളം ഭൂമിയെ ഭേദിച്ച് രസാതലത്തിലേക്ക് പതിക്കും.

Verse 63

ततः शोषं व्रजेदाशु समुद्रः सरितां पतिः । और्वेण पीयमानोऽत्र ततो वृष्टिर्न जायते । वृष्ट्यभावाज्जगन्नाशः सत्यमेतन्मयोदितम्

അപ്പോൾ നദികളുടെ അധിപനായ സമുദ്രം വേഗത്തിൽ ഉണങ്ങിപ്പോകും, കാരണം ഇവിടെ ഔർവാഗ്നി അതിനെ കുടിച്ചുകളയും; തുടർന്ന് മഴ ജനിക്കുകയില്ല. മഴയില്ലായ്മകൊണ്ട് ജഗത്തിന്റെ നാശം—ഇത് ഞാൻ സത്യമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 64

एवं गंगाकृते प्रोक्तं मया तव सुरेश्वरि । शृणु सन्ध्याकृतेऽन्यच्च येन तां प्रणमाम्यहम्

ഹേ സുരേശ്വരി! ഗംഗയെ സംബന്ധിച്ച കാര്യം ഞാൻ നിനക്കു പറഞ്ഞു. ഇനി സന്ധ്യയെ സംബന്ധിച്ച മറ്റൊരു കാരണവും കേൾക്കുക; അതിനാലാണ് ഞാൻ അവളെ നമസ്കരിക്കുന്നത്.