Adhyaya 41

Verse 1

स्कंद उवाच । उषित्वैवं गृहे विप्रो द्वितीयादाश्रमात्परम् । वलीपलितसंयुक्तस्तृतीयाश्रममाविशेत्

സ്കന്ദൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ വസിച്ച് ബ്രാഹ്മണൻ രണ്ടാം ആശ്രമം പൂർത്തിയാക്കിയ ശേഷം, ചുളിവുകളും നരച്ച മുടിയും വന്നപ്പോൾ, മൂന്നാം ആശ്രമമായ വാനപ്രസ്ഥത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കണം।

Verse 2

अपत्यापत्यमालोक्य ग्राम्याहारान्विसृज्य च । पत्नीं पुत्रेषु संत्यज्य पत्न्या वा वनमाविशेत्

മക്കളെയും കൊച്ചുമക്കളെയും സുരക്ഷിതമായി കണ്ട ശേഷം, ഗ്രാമ്യമായ (സാംസാരിക) ആഹാരം ഉപേക്ഷിച്ച്, ഭാര്യയെ പുത്രന്മാരുടെ കൈയിൽ ഏൽപ്പിക്കണം; അല്ലെങ്കിൽ ഭാര്യയോടൊപ്പം വനത്തിൽ പ്രവേശിക്കണം।

Verse 3

वसानश्चर्मचीराणि साग्निर्मुन्यन्नवर्तनः । जटी सायंप्रगे स्नायी श्मश्रुलोनखलोमभृत्

ചർമ്മവും വൽക്കലവസ്ത്രങ്ങളും ധരിച്ചു, പവിത്രാഗ്നി സംരക്ഷിച്ച്, വന്യാഹാരത്തിൽ ജീവിക്കണം; ജടാധാരിയായി പ്രഭാതവും സായാഹ്നവും സ്നാനം ചെയ്ത്, വ്രതാനുസാരം താടി, മുടി, നഖം, ദേഹരോമം എന്നിവ മുറിക്കാതെ പാലിക്കണം।

Verse 4

शाकमूलफलैर्वापि पंचयज्ञन्न हापयेत् । अम्मूलफलभिक्षाभिरर्चयेद्भिक्षुकातिथीन्

ശാകം, മൂലം, ഫലം എന്നിവകൊണ്ട് ജീവിച്ചാലും പഞ്ചമഹായജ്ഞങ്ങളെ ഉപേക്ഷിക്കരുത്; ജലം, മൂലം, ഫലം എന്നിവയുടെ ഭിക്ഷകൊണ്ട് ഭിക്ഷുക്കളെയും അതിഥികളെയും പൂജിച്ച് സത്കരിക്കണം।

Verse 5

अनादाता च दाता च दांतः स्वाध्यायतत्परः । वैतानिकं च जुहुयादग्निहोत्रं यथाविधि

അവശ്യക്കമില്ലാത്ത ദാനം സ്വീകരിക്കാത്തവനായി, എന്നാൽ സ്വയം ദാതാവായി; ഇന്ദ്രിയസംയമത്തോടെ സ്വാധ്യായത്തിൽ തത്പരനായി; വിധിപൂർവ്വം വൈതാനിക കർമ്മങ്ങളിൽ ആഹുതി അർപ്പിച്ച്, നിയമാനുസാരം അഗ്നിഹോത്രം നിർവഹിക്കണം।

Verse 6

मुन्यन्नैः स्वयमानीतैः पुरोडाशांश्च निर्वपेत् । स्वयंकृतं च लवणं खादेत्स्नेहं फलोद्रवम्

അവൻ സ്വയം ശേഖരിച്ച വന്യധാന്യങ്ങളാൽ പുരോഡാശം (യാഗകേക്ക്) ഒരുക്കണം; സ്വയം ഉണ്ടാക്കിയ ഉപ്പ്, ഘൃതാദി സ്നേഹം, ഫലരസം എന്നിവയോടുകൂടെ ഭുജിക്കാം।

Verse 7

वर्जयेच्छेलुशिग्रू च कवकं पललं मधु । मुन्यन्नमाश्विनेमासि त्यजेद्यत्पूर्वसंचितम्

അവൻ ചെലു, ശിഗ്രു എന്നിവയും, കവകം (കൂൺ/ഫംഗസ്), മാംസം, മധു എന്നിവയും വെടിയണം; ആശ്വിന മാസത്തിൽ മുമ്പ് സംഭരിച്ച വന്യധാന്യവും പോലും ഉപേക്ഷിക്കണം।

Verse 8

ग्राम्याणि फलमूलानि फालजान्नं च संत्यजेत् । दंतोलूखलको वा स्यादश्मकुट्टोथ वा भवेत्

ഗ്രാമ്യമായ ഫലമൂലങ്ങളും ഉഴവിലൂടെ ലഭിച്ച ധാന്യവും ഉപേക്ഷിക്കണം; ഉലക്ക-ഉരലിൽ ഇടിച്ചോ കല്ലിൽ അരച്ചോ ജീവിതം നയിക്കാം।

Verse 9

सद्यः प्रक्षालको वा स्यादथवा माससंचयी । त्रिषड्द्वादशमासान्नफलमूलादिसंग्रही

അവൻ അന്നേ ശേഖരിച്ച് അന്നേ ഉപയോഗിക്കുന്നവനായിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഒരു മാസത്തേക്ക് സംഭരിക്കുന്നവനായിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ മൂന്ന്, ആറു, പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങൾക്ക് ധാന്യം, ഫലം, മൂലം മുതലായവ ശേഖരിക്കുന്നവനായിരിക്കാം।

Verse 10

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

അവൻ നക്താശി (രാത്രിയിൽ മാത്രം ഭുജിക്കുന്നവൻ) ആയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇടവേളകളോടെ ഭുജിക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ഓരോ ആറാം കാലത്തിൽ മാത്രം ഭുജിക്കുന്നവൻ; അല്ലെങ്കിൽ ചാന്ദ്രായണ വ്രതധാരി, പകുതിമാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ ഭുജിക്കുന്നവൻ ആയിരിക്കാം।

Verse 11

वैखानस मतस्थस्तु फलमूलाशनोपि वा । तपसा शोषयेद्देहं पितॄन्देवांश्च तर्पयेत्

വൈഖാനസ വ്രതത്തിൽ സ്ഥിരനായി, ഫലമൂലാഹാരം മാത്രമെടുത്താലും, തപസ്സാൽ ദേഹത്തെ നിയന്ത്രിച്ച്, വിധിപൂർവ്വം പിതൃന്മാരെയും ദേവന്മാരെയും തർപ്പണം ചെയ്ത് തൃപ്തിപ്പെടുത്തണം.

Verse 12

अग्निमात्मनि चाधाय विचरेदनिकेतनः । भिक्षयेत्प्राणयात्रार्थं तापसान्वनवासिनः

ആത്മത്തിനുള്ളിൽ അഗ്നിയെ സ്ഥാപിച്ച്, സ്ഥിരവാസമില്ലാതെ അവൻ സഞ്ചരിക്കണം; ജീവധാരണത്തിനായി മാത്രം വനവാസി തപസ്വികളിൽ നിന്ന് ഭിക്ഷ തേടണം.

Verse 13

ग्रामादानीय वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वसन्वने । इत्थं वनाश्रमी विप्रो ब्रह्मलोके महीयते

വനത്തിൽ വസിച്ച്, ഗ്രാമത്തിൽ നിന്ന് ആഹാരം കൊണ്ടുവന്ന് എട്ട് ഗ്രാസം മാത്രം ഭക്ഷിക്കണം. ഇങ്ങനെ വനാശ്രമിയായ ബ്രാഹ്മണൻ ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹത്വപ്പെടുന്നു.

Verse 14

अतिवाह्यायुषोभागं तृतीयमिति कानने । आयुषस्तु तुरीयांशे त्यक्त्वा संगान्परिव्रजेत्

ആയുസ്സിന്റെ മൂന്നാം ഭാഗം വനത്തിൽ കഴിച്ചുകൂട്ടി, തുടർന്ന് നാലാം ഭാഗത്തിൽ എല്ലാ ബന്ധാസക്തികളും ഉപേക്ഷിച്ച് പരിവ്രാജകനായി സഞ്ചരിക്കണം.

Verse 15

ऋणत्रयमसंशोध्य त्वनुत्पाद्य सुतानपि । तथा यज्ञाननिष्ट्वा च मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

ത്രിവിധ ഋണങ്ങൾ ശോധിക്കാതെ—പുത്രന്മാരെ ജനിപ്പിക്കാതെയും യജ്ഞങ്ങൾ അനുഷ്ഠിക്കാതെയും—മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ അധോഗതിയിലേക്കു പോകുന്നു.

Verse 16

वायुतत्त्वं भ्रुवोर्मध्ये वृत्तमंजनसन्निभम् । यंबीजमीशदैवत्यं ध्यायन्वायुं जयेदिति

ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ വൃത്താകാരവും അഞ്ജനസദൃശമായ ശ്യാമവർണ്ണവുമായ വായുതത്ത്വത്തെ ധ്യാനിച്ച്, ഈശദേവതാധിഷ്ഠിതമായ ‘യം’ ബീജാക്ഷരം സ്മരിക്കുന്നവൻ പ്രാണവായുവിനെ ജയിക്കും.

Verse 17

एक एव चरेन्नित्यमनग्निरनिकेतनः । सिद्ध्यर्थमसहायः स्याद्ग्राममन्नार्थमाश्रयेत्

അവൻ നിത്യം ഒറ്റയ്ക്കു സഞ്ചരിക്കണം; ബാഹ്യാഗ്നി പാലിക്കാതെയും സ്ഥിരവാസമില്ലാതെയും ഇരിക്കണം. സിദ്ധ്യർത്ഥം കൂട്ടുകാരില്ലാതെ നിലകൊണ്ട്, അന്നത്തിനായി മാത്രം ഗ്രാമത്തെ ആശ്രയിക്കണം.

Verse 18

जीवितं मरणं वाथ नाभिकांक्षेत्क्वचिद्यतिः । कालमेव प्रतीक्षेत निर्देशं भृतको यथा

യതി ഒരിക്കലും ജീവിക്കണമെന്നോ മരിക്കണമെന്നോ ആഗ്രഹിക്കരുത്. ഭൃത്യൻ യജമാനന്റെ നിർദ്ദേശം കാത്തിരിക്കുന്നതുപോലെ, അവൻ കാലത്തെയേ പ്രതീക്ഷിക്കണം.

Verse 19

सर्वत्र ममता शून्यः सर्वत्र समतायुतः । वृक्षमूलनिकेतश्च मुमुक्षुरिह शस्यते

എവിടെയും മമതാരഹിതനും എവിടെയും സമതയോടെ നിലകൊള്ളുന്നവനും, വൃക്ഷമൂലത്തെ വാസസ്ഥാനമാക്കുന്ന മോക്ഷാർത്ഥിയും ഇവിടെ പ്രശംസിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 20

ध्यानं शौचं तथा भिक्षा नित्यमेकांतशीलता । यतेश्चत्वारिकर्माणि पंचमं नोपपद्यते

ധ്യാനം, ശൗചം, ഭിക്ഷ, നിത്യ ഏകാന്തശീലത—ഇവയാണ് യതിയുടെ നാല് കർമങ്ങൾ; അഞ്ചാമത്തേതൊന്നും അവനു ചേരുന്നതല്ല.

Verse 21

वार्षिकांश्चतुरोमासान्विहरेन्न यतिः क्वचित् । बीजांकुराणां जंतूनां हिंसा तत्र यतो भवेत्

മഴക്കാലത്തിലെ നാലുമാസങ്ങളിൽ യതി എവിടെയും സഞ്ചരിക്കരുത്; കാരണം ആ സമയത്ത് വിത്തുമുളകളും സൂക്ഷ്മജീവികളും ഹിംസിക്കപ്പെടാൻ സാധ്യതയുണ്ട്।

Verse 22

गच्छेत्परिहरन्जन्तून्पिबेत्कं वस्त्रशोधितम् । वाचं वदेदनुद्वेगां न क्रुध्येत्केनचित्क्वचित्

അവൻ നടക്കുമ്പോൾ ജീവികളെ ഒഴിവാക്കി സൂക്ഷ്മമായി നടക്കണം; വസ്ത്രംകൊണ്ട് ചുരന്ന വെള്ളം കുടിക്കണം; ആരെയും അലട്ടാത്ത വാക്കുകൾ സംസാരിക്കണം; എവിടെയും ആരോടും കോപിക്കരുത്।

Verse 23

चरेदात्मसहायश्च निरपेक्षो निराश्रयः । नित्यमध्यात्मनिरतो नीचकेश नखो वशी

അവൻ ആത്മാവിനെ മാത്രമേ സഹചാരിയായി കരുതി ജീവിക്കണം—ആശ്രയാപേക്ഷയില്ലാതെ, മറ്റുള്ളവരിൽ അഭയം തേടാതെ; നിത്യം അധ്യാത്മസാധനയിൽ നിരതനായി; മുടിയും നഖവും ചെറുതാക്കി; സ്വയംനിയന്ത്രിതനായി ഇരിക്കണം।

Verse 24

कुसुंभवासा दंडाढ्यो भिक्षाशी ख्यातिवर्जितः । अलाबुदारुमृद्वेणु पात्रं शस्तं न पंचमम्

അവൻ കുസുംബവർണ്ണ വസ്ത്രം ധരിച്ചു, ദണ്ഡം വഹിച്ച്, ഭിക്ഷയാൽ ജീവിച്ച്, ഖ്യാതി ഒഴിവാക്കണം. അവനു ചുരക്ക, മരം, മണ്ണ് അല്ലെങ്കിൽ മുളയുടെ പാത്രം ശ്രേഷ്ഠം; അഞ്ചാമത്തെ തരമോ അംഗീകര്യമല്ല।

Verse 25

न ग्राह्यं तैजसं पात्रं भिक्षुकेण कदाचन । वराटके संगृहीते तत्रतत्र दिनेदिने

ഭിക്ഷുക്കൻ ഒരിക്കലും ലോഹപാത്രം സ്വീകരിക്കരുത്. അവൻ ദിനംപ്രതി ഇവിടെ-അവിടെ നിന്ന് വരാടകങ്ങൾ (കൗഡികൾ) ശേഖരിക്കണം।

Verse 26

गोसहस्रवधं पापं श्रुतिरेषा सनातनी । हृदि सस्नेह भावेन चेद्द्रक्षेत्स्त्रियमेकदा

ഇത് സനാതന ശ്രുതിയുടെ ഉപദേശം—ഹൃദയത്തിൽ സ്നേഹരഞ്ജിത (കാമമിശ്ര) ഭാവത്തോടെ ഒരിക്കൽ പോലും സ്ത്രീയെ നോക്കിയാൽ, അത് ആയിരം ഗോവധത്തിനുതുല്യമായ പാപമാകുന്നു.

Verse 27

कोटिद्वयं ब्रह्मकल्पं कुंभीपाकी न संशयः । एककालं चरेद्भैक्षं न कुर्यात्तत्र विस्तरम्

രണ്ട് കോടി ബ്രഹ്മകൽപ്പകാലം അവൻ കുംഭീപാക നരകത്തിൽ യാതന അനുഭവിക്കും—ഇതിൽ സംശയമില്ല. അതിനാൽ ദിവസത്തിൽ ഒരിക്കൽ മാത്രം ഭിക്ഷ സ്വീകരിക്കണം; അതിൽ വിപുലീകരണവും ആഡംബരവും ചെയ്യരുത്.

Verse 28

विधूमेसन्न मुसले व्यंगारे भुक्तवज्जने । वृत्ते शरावसंपाते भिक्षां नित्यं चरेद्यतिः

അടുപ്പിൽ പുക ഇല്ലാതെയും, ഉലക്ക നിശ്ചലമായും, തീ ശമിച്ചും, ജനങ്ങൾ ഭക്ഷണം കഴിച്ചു കഴിഞ്ഞും, പാത്രങ്ങളുടെ കുലുക്കശബ്ദം നിശ്ശബ്ദമായും ഇരിക്കുമ്പോൾ—യതി നിത്യം ഭിക്ഷയ്ക്കു പോകണം.

Verse 29

अल्पाहारो रहःस्थायी त्त्विंद्रियार्थेष्वलोलुपः । रागद्वेषविर्निर्मुक्तो भिक्षुर्मोक्षाय कल्पते

അल्पാഹാരിയും, ഏകാന്തവാസിയും, ഇന്ദ്രിയവിഷയങ്ങളിൽ ലോഭരഹിതനും, രാഗദ്വേഷങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനും ആയ ഭിക്ഷു മോക്ഷത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 30

आश्रमे तु यतिर्यस्य मुहूर्तमपि विश्रमेत् । किं तस्यानेकतंत्रेण कृतकृत्यः स जायते

എന്നാൽ ഒരു യതി ഏതെങ്കിലും ആശ്രമത്തിൽ ഒരു മുഹൂർത്തമെങ്കിലും വിശ്രമിച്ചാൽ, അവന് അനേകം മറ്റു അനുഷ്ഠാനങ്ങൾ എന്തിന്? അവൻ കൃതകൃത്യനാകുന്നു.

Verse 31

संचितं यद्ग्रहस्थेन पापमामरणांतिकम् । निर्धक्ष्यति हि तत्सर्वमेकरात्रोषितो यतिः

ഗൃഹസ്ഥൻ ജീവിതാന്തം വരെ സമ്പാദിച്ച പാപമൊക്കെയും, ഒരു രാത്രി മാത്രം പാർത്ത യതിയും നിശ്ചയമായി മുഴുവനും ദഹിപ്പിക്കുന്നു।

Verse 32

दृष्ट्वा जराभिभवनमसह्यं रोगपीडितम् । देहत्यागं पुनर्गर्भं गर्भक्लेशं च दारुणम्

ജരയുടെ അധീനതയും രോഗപീഡയാൽ അസഹ്യമായ അവസ്ഥയും കണ്ടു; ദേഹത്യാഗം, വീണ്ടും ഗർഭപ്രാപ്തി, ഗർഭത്തിനുള്ളിലെ ദാരുണ ക്ലേശം എന്നിവ കണ്ടു—

Verse 33

नानायोनि निवासं च वियोगं च प्रियैः सह । अप्रियैः सह संयोगमधर्माद्दुःखसंभवम्

നാനാ യോനികളിൽ വാസം, പ്രിയജനങ്ങളോടുള്ള വിരഹം, അപ്രിയരോടുള്ള സംഗമം, അധർമ്മത്തിൽ നിന്നുയരുന്ന ദുഃഖം—

Verse 34

पुनर्निरयसंवासंनानानरकयातनाः । कर्मदोषसमुद्भूता नृणांगतिरनेकधा

വീണ്ടും നരകവാസവും വിവിധ നരകങ്ങളിലെ അനവധി യാതനകളും—ഇവ കർമ്മദോഷങ്ങളിൽ നിന്നു ജനിക്കുന്നു; മനുഷ്യരുടെ ഗതി പലവിധമാണ്।

Verse 35

देहेष्वनित्यतां दृष्ट्वा नित्यता परमात्मनः । कुर्वीत मुक्तये यत्नं यत्रयत्राश्रमे रतः

ദേഹങ്ങളുടെ അനിത്യതയും പരമാത്മാവിന്റെ നിത്യതയും കണ്ടറിഞ്ഞ്, ഏത് ആശ്രമത്തിൽ രതനായാലും അവിടെയേ മോക്ഷത്തിനായി പരിശ്രമിക്കണം।

Verse 36

करपात्रीति विख्याता भिक्षापात्रविवर्जिता । तेषां शतगुणं पुण्यं भवत्येव दिनेदिने

‘കരപാത്രി’ എന്നു പ്രസിദ്ധരായി, ഭിക്ഷാപാത്രമില്ലാത്തവർക്ക് പുണ്യം ദിനംപ്രതി ശതഗുണമായി വർധിക്കുന്നു.

Verse 37

आश्रमांश्चतुरस्त्वेवं क्रमादासेव्य पंडितः । निर्द्वंद्वस्त्यक्तसंगश्च ब्रह्मभूयाय कल्पते

ഇങ്ങനെ ക്രമമായി നാലാശ്രമങ്ങളും യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ച്, ദ്വന്ദ്വരഹിതനായി സംഗത്യാഗം ചെയ്ത പണ്ഡിതൻ ബ്രഹ്മസാക്ഷാത്കാരത്തിന് യോഗ്യനാകുന്നു.

Verse 38

असंयतः कुबुद्धीनामात्मा बंधाय कल्पते । धीमद्भिः संयतः सोपि पदं दद्यादनामयम्

കുബുദ്ധികൾക്കു അസംയതമായ ആത്മാവ് ബന്ധനത്തിന് കാരണമാകുന്നു; എന്നാൽ അതേ ആത്മാവ് ധീമന്മാർ സംയമിപ്പിച്ചാൽ നിർമലവും നിരാമയവും ആയ പദം നൽകുന്നു.

Verse 39

श्रुति स्मृति पुराणं च विद्योपनिषदस्तथा । श्लोकाः मंत्राणि भाष्याणि यच्चान्यद्वाङ्मयं क्वचित्

ശ്രുതി, സ്മൃതി, പുരാണങ്ങൾ; വിദ്യകളും ഉപനിഷത്തുകളും; ശ്ലോകങ്ങൾ, മന്ത്രങ്ങൾ, ഭാഷ്യങ്ങൾ, കൂടാതെ എവിടെയെങ്കിലും ഉള്ള മറ്റു വാങ്മയവും—

Verse 40

वेदानुवचनं ज्ञात्वा ब्रह्मचर्य तपो दमः । श्रद्धोपवासः स्वातंत्र्यमात्मनोज्ञानहेतवः

വേദാനുവചനത്തിന്റെ ജ്ഞാനം, ബ്രഹ്മചര്യം, തപസ്സ്, ദമം; ശ്രദ്ധയോടെയുള്ള ഉപവാസവും ആത്മസ്വാതന്ത്ര്യവും—ഇവയാണ് ആത്മജ്ഞാനഹേതുക്കൾ.

Verse 41

स हि सर्वैर्विजिज्ञास्य आत्मैवाश्रमवर्तिभिः । श्रोतव्यस्त्वथ मंतव्यो द्रष्टव्यश्च प्रयत्नतः

ആ ആത്മാവേ എല്ലാ ആശ്രമധർമ്മങ്ങളിലും നിലകൊള്ളുന്നവർ യഥാർത്ഥമായി അറിയേണ്ടത്. അവനെ ശ്രവണം ചെയ്ത്, പിന്നെ മനനം ചെയ്ത്, ഒടുവിൽ പരിശ്രമത്തോടെ നേരിട്ട് അനുഭവിക്കണം.

Verse 42

आत्मज्ञानेन मुक्तिः स्यात्तच्च योगादृते नहि । स च योगश्चिरं कालमभ्यासादेव सिध्यति

ആത്മജ്ഞാനത്തിലൂടെ മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആ ജ്ഞാനം യോഗമില്ലാതെ ഉണ്ടാകില്ല. ആ യോഗം ദീർഘകാല അഭ്യാസത്തിലൂടെയേ സിദ്ധിയാകൂ.

Verse 43

नारण्यसंश्रयाद्योगो न नानाग्रंथ चिंतनात् । न दानैर्न व्रतैर्वापि न तपोभिर्न वा मखैः

വനം ആശ്രയിച്ചതുകൊണ്ടു മാത്രം യോഗം ലഭിക്കില്ല; പല ഗ്രന്ഥങ്ങൾ ചിന്തിച്ചതുകൊണ്ടും അല്ല. ദാനം, വ്രതം, തപസ്സ്, യാഗം—ഇവകൊണ്ടും മാത്രം യോഗം സിദ്ധിക്കില്ല.

Verse 44

न च पद्मासनाद्योगो न वा घ्राणाग्रवीक्षणात् । न शौचे न न मौनेन न मंत्राराधनैरपि

പദ്മാസനം മാത്രം ചെയ്താൽ യോഗം ലഭിക്കില്ല; നാസാഗ്രത്തിൽ ദൃഷ്ടി നിശ്ചലമാക്കിയാലും അല്ല. ശൗചകർമ്മം കൊണ്ടുമല്ല, മൗനം കൊണ്ടുമല്ല, വെറും മന്ത്രാരാധന കൊണ്ടുമല്ല.

Verse 45

अभियोगात्सदाभ्यासात्तत्रैव च विनिश्चयात् । पुनःपुनरनिर्वेदात्सिध्येद्योगो न चान्यथा

നിബദ്ധമായ പരിശ്രമം, നിരന്തര അഭ്യാസം, അതിലേയ്ക്കുള്ള ദൃഢനിശ്ചയം, വീണ്ടും വീണ്ടും നിരാശപ്പെടാതെ തുടരുന്ന സ്ഥിരത—ഇവയാൽ യോഗം സിദ്ധിയാകുന്നു; മറ്റെങ്ങനെക്കും അല്ല.

Verse 46

आत्मक्रीडस्य सततं सदात्ममिथुनस्य च । आत्मन्येव सु तृप्तस्य योगसिद्धिर्न दूरतः

ആത്മയിൽ തന്നെ നിത്യവും ആനന്ദിച്ച്, ആത്മാവിനോടേകമാത്രം സഹവസിച്ച്, ആത്മയിൽ തന്നെ പൂർണ്ണതൃപ്തനായിരിക്കുന്നവന് യോഗസിദ്ധി ദൂരമല്ല.

Verse 47

अत्रात्मव्यतिरेकेण द्वितीयं यो न पश्यति । आत्मारामः स योगींद्रो ब्रह्मीभूतो भवेदिह

ഇവിടെ ആത്മാവിനെ വിട്ട് ‘രണ്ടാമത്’ ഒന്നും കാണാത്തവൻ, ആത്മയിൽ തന്നെ രമിക്കുന്നവൻ—യോഗികളിൽ അധിപതിയായി, ഈ ജീവിതത്തിൽ തന്നേ ബ്രഹ്മഭാവം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 48

संयोगस्त्वात्ममनसोर्योग इत्युच्यते बुधैः । प्राणापानसमायोगो योग इत्यपि कैश्चन

ബുദ്ധിമാന്മാർ യോഗം എന്നു പറയുന്നത് ആത്മാവും മനസ്സും തമ്മിലുള്ള സംയോഗമാണ്; ചിലർ പ്രാണനും അപാനനും തമ്മിലുള്ള സമ്യക്‌ സംയോഗവും ‘യോഗം’ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 49

विषयेंद्रिय संयोगो योग इत्यप्यपंडितैः । विषयासक्तचित्तानां ज्ञानं मोक्षश्च दूरतः

അപണ്ഡിതർ ഇന്ദ്രിയങ്ങളും വിഷയങ്ങളും തമ്മിലുള്ള സമ്പർക്കത്തെയും ‘യോഗം’ എന്നു വിളിക്കും; എന്നാൽ വിഷയാസക്തചിത്തർക്കു ജ്ഞാനവും മോക്ഷവും ദൂരമേ ഉള്ളൂ.

Verse 50

दुर्निवारा मनोवृत्तिर्यावत्सा न निवर्तते । किं वदंत्यपियोगस्य तावन्नेदीयसी कुतः

നിയന്ത്രിക്കാൻ ദുഷ്കരമായ മനോവൃത്തികൾ ശമിക്കാത്തിടത്തോളം യോഗത്തെക്കുറിച്ച് ആരെന്തു പറയും? അതുവരെ യോഗം എങ്ങനെ സമീപമാകും?

Verse 51

वृत्तिहीनं मनः कृत्वा क्षेत्रज्ञे परमात्मनि । एकीकृत्य विमुच्येत योगयुक्तः स उच्यते

മനസ്സിനെ വൃത്തിരഹിതമാക്കി, ക്ഷേത്രജ്ഞനായ പരമാത്മാവിൽ ഏകീകരിച്ചാൽ വിമുക്തി ലഭിക്കുന്നു; അത്തരം വ്യക്തി ‘യോഗയുക്തൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 52

बहिर्मुखानि सर्वाणि कृत्वा खान्यंतराणि वै । मनस्येवेंद्रियग्रामं मनश्चात्मनि योजयेत्

എല്ലാ ഇന്ദ്രിയദ്വാരങ്ങളെയും ബഹിർമുഖതയിൽ നിന്ന് തിരിച്ച് അന്തർമുഖമാക്കി; ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ മനസ്സിൽ ഏകീകരിച്ച് മനസ്സിനെ ആത്മാവിൽ യോജിപ്പിക്കണം.

Verse 53

सर्वभावविनिर्मुक्तं क्षेत्रज्ञं ब्रह्मणि न्यसेत् । एतद्ध्यानं च योगश्च शेषोन्यो ग्रंथविस्तरः

സകല ഭാവബന്ധനങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായ ക്ഷേത്രജ്ഞനെ ബ്രഹ്മത്തിൽ ന്യസിക്കണം; ഇതുതന്നെ ധ്യാനം, ഇതുതന്നെ യോഗം—മറ്റെല്ലാം ഗ്രന്ഥവിസ്താരമാത്രം.

Verse 54

यन्नास्ति सर्वलोकेषु तदस्तीति विरुध्यते । कथ्यमानं तदन्यस्य हृदयेनावतिष्ठते

സകല ലോകങ്ങളിലും ഇല്ലാത്തതിനെ ‘ഉണ്ട്’ എന്നു പറയുന്നത് വിരോധമാണ്; എങ്കിലും അത് പറയപ്പെടുമ്പോൾ, അത് മറ്റൊരാളുടെ ഹൃദയത്തിൽ അധിഷ്ഠിതമാകുന്നു.

Verse 55

स्वसंवेद्यं हि तद्ब्रह्म कुमारी स्त्री सुखं यथा । अयोगी नैव तद्वेत्ति जात्यंध इव वर्तिकाम्

ആ ബ്രഹ്മം സ്വയം അനുഭവിക്കപ്പെടുന്നതാണ്—കുമാരി തന്റെ ഉള്ളിൽ സ്ത്രീസുഖം അറിയുന്നതുപോലെ; അയോഗി അതറിയുകയില്ല, ജന്മാന്ധൻ ദീപത്തെ അറിയാത്തതുപോലെ.

Verse 56

नित्याभ्यसनशीलस्य स्वसंवेद्यं हि तद्भवेत् । तत्सूक्ष्मत्वादनिर्देश्यं परं ब्रह्म सनातनम्

നിത്യാഭ്യാസത്തിൽ ലീനനായവന് ആ തത്ത്വം സ്വയം അനുഭവമായി തെളിയും. അതിന്റെ സൂക്ഷ്മതകൊണ്ട് സനാതന പരബ്രഹ്മത്തെ സൂചിപ്പിക്കാനോ നിർവചിക്കാനോ കഴിയില്ല.

Verse 57

क्षणमप्येकमुदकं यथा न स्थिरतामियात् । वाताहतं यथा चित्तं तस्मात्तस्य न विश्वसेत्

ജലം ഒരു ക്ഷണമെങ്കിലും സ്ഥിരമാകാത്തതുപോലെ, വാസനകളുടെ കാറ്റേറ്റ് ചിത്തം ചാഞ്ചാടുന്നു. അതിനാൽ ചിത്തത്തെ അതുപോലെ വിശ്വസിക്കരുത്.

Verse 58

अतोऽनिलं निरुंधीत चित्तस्य स्थैर्य हेतवे । मरुन्निरोधनार्थाय षडंगं योगमभ्यसेत्

അതുകൊണ്ട് ചിത്തസ്ഥൈര്യത്തിനായി പ്രാണവായുവിനെ നിയന്ത്രിക്കണം. ശ്വാസനിയന്ത്രണാർത്ഥം ഷഡംഗയോഗം സമ്യകായി അഭ്യസിക്കണം.

Verse 59

आसनं प्राणसंरोधः प्रत्याहारश्च धारणा । ध्यानं समाधिरेतानि योगांगानि भवंति षट्

ആസനം, പ്രാണസംരോധം, പ്രത്യാഹാരം, ധാരണ, ധ്യാനം, സമാധി—ഇവയാണ് യോഗത്തിന്റെ ആറു അംഗങ്ങൾ എന്നു പറയുന്നു.

Verse 60

आसनानीह तावंति यावंत्यो जीवयो नयः । सिद्धासनमिदं प्रोक्तं योगिनो योगसिद्धिदम्

ഇവിടെ ആസനങ്ങൾ ജീവികളുടെ ഗതി-വിധങ്ങളോളം അനേകം. എങ്കിലും ഈ ‘സിദ്ധാസനം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; ഇത് യോഗിക്ക് യോഗസിദ്ധി നൽകുന്നു.

Verse 61

एतदभ्यसनान्नित्यं वर्ष्मदार्ढ्यमवाप्नुयात्

ഇത് നിത്യമായി അഭ്യസിച്ചാൽ ശരീരത്തിന് ദൃഢതയും ബലവും ലഭിക്കുന്നു.

Verse 62

दक्षिणं चरणं न्यस्य वामोरूपरि योगवित् । याम्योरूपरि वामं च पद्मासनमिदं विदुः

വലതുകാൽ ഇടത്തുടയിൽ വെച്ച്, പിന്നെ ഇടതുകാൽ വലത്തുടയിൽ വെക്കുക—യോഗവിദർ ഇതിനെ പദ്മാസനം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 63

कराभ्यां धारयेत्पश्चादंगुष्ठौ दृढबंधवित् । भवेत्पद्मासनादस्मादभ्यासाद्दृढविग्रहः

പിന്നീട് ദൃഢബന്ധം അറിയുന്നവൻ ഇരുകൈകളാലും ഇരുപാദങ്ങളിലെ പെരുവിരലുകൾ ഉറപ്പായി പിടിക്കണം; ഈ പദ്മാസനാഭ്യാസം ശരീരത്തെ ദൃഢമാക്കുന്നു.

Verse 64

अथवा ह्यासने यस्मिन्सुखमस्योपजायते । स्वस्तिकादौ तदध्यास्य योगं युंजीत योगवित्

അല്ലെങ്കിൽ ഏത് ആസനത്തിൽ അവന് സ്വാഭാവികമായി സുഖം ഉദിക്കുന്നുവോ—സ്വസ്തികാസനാദികളിൽ—അതിൽ ഇരുന്ന് യോഗവിദൻ യോഗം അഭ്യസിക്കണം.

Verse 65

यत्प्राप्य न निवर्तेत यत्प्राप्य न च शोचति । तल्लभ्यते षडंगेन योगेन कलशोद्भव

അത് ലഭിച്ചാൽ പിന്നെ മടങ്ങിവരേണ്ടതില്ല; അത് ലഭിച്ചാൽ ദുഃഖവും ഇല്ല—ഹേ കലശോദ്ഭവ അഗസ്ത്യാ—അത് ഷഡംഗയോഗത്തിലൂടെ ലഭിക്കുന്നു.

Verse 66

केशभस्मतुषांगार कीकसादि प्रदूषिते । नाभ्यसेत्पूतिगंधादौ न स्थाने जनसंकुले

മുടി, ഭസ്മം, ഉമി, കരി, എല്ല് തുടങ്ങിയവയാൽ മലിനമായ സ്ഥലത്തോ, ദുർഗന്ധമുള്ളയിടത്തോ, ജനത്തിരക്കുള്ള സ്ഥലത്തോ യോഗാഭ്യാസം ചെയ്യരുത്.

Verse 67

सर्वबाधाविरहिते सर्वेंद्रियसुखावहे । मनःप्रसादजनने स्रग्धूपामोदमोदिते

എല്ലാ തടസ്സങ്ങളുമില്ലാത്തതും, എല്ലാ ഇന്ദ്രിയങ്ങൾക്കും സുഖം നൽകുന്നതും, മനസ്സിന് ശാന്തി നൽകുന്നതും, പൂമാലകളുടെയും ധൂപത്തിന്റെയും സുഗന്ധമുള്ളതുമായ സ്ഥലത്ത് അഭ്യാസം ചെയ്യണം.

Verse 68

नातितृप्तः क्षुधार्तो न न विण्मूत्रप्रबाधितः । नाध्वखिन्नो न चिंतार्तो योगं युंजीत योगवित्

അമിതമായി ഭക്ഷണം കഴിച്ചവനോ, വിശക്കുന്നവനോ, മലമൂത്രവിസർജ്ജനത്തിന് മുട്ടിയവനോ, യാത്രയാൽ ക്ഷീണിച്ചവനോ, ചിന്താകുലനോ ആയിരിക്കുമ്പോൾ യോഗി യോഗം അഭ്യസിക്കരുത്.

Verse 69

न तोयवह्निसामीप्ये न जीर्णारण्यगोष्ठयोः । न दंशमशकाकीर्णे न चैत्ये न च चत्वरे

വെള്ളത്തിനോ തീയിനോ അടുത്തോ, പഴയ കാട്ടിലോ തൊഴുത്തിലോ, കൊസുക്കളും പ്രാണികളും നിറഞ്ഞ സ്ഥലത്തോ, ചൈത്യത്തിലോ കവലയിലോ ഇരുന്ന് യോഗ ചെയ്യരുത്.

Verse 70

निमीलिताक्षः सत्त्वस्थो दंतैर्दंतान्न संस्पृशेत् । तालुस्थाचलजिह्वश्च संवृतास्यः सुनिश्चलः

കണ്ണുകൾ അടച്ച്, സത്വഗുണത്തിൽ ഉറച്ചുനിന്ന്, പല്ലുകൾ തമ്മിൽ കൂട്ടിമുട്ടിക്കാതെ, നാക്ക് അണ്ണാക്കിൽ തൊടുവിച്ച്, വായടച്ച് അനങ്ങാതെ ഇരിക്കണം.

Verse 71

सन्नियम्येंद्रियग्रामं नातिनीचोच्छ्रितासनः । मध्यमं चोत्तमं चाथ प्राणायाममुपक्रमेत्

ഇന്ദ്രിയസമൂഹത്തെ നന്നായി നിയന്ത്രിച്ച്, അത്യന്തം താഴെയോ അത്യന്തം ഉയരത്തിലോ അല്ലാത്ത ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, साधകൻ ആദ്യം മധ്യമവും പിന്നെ ഉത്തമവും ആയ രീതിയിൽ പ്രാണായാമം ആരംഭിക്കണം।

Verse 72

चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चले तत्र निश्चलम् । स्थाणुत्वमाप्नुयाद्योगी ततोऽनिलनिरुंधनात्

പ്രാണവായു ചലിക്കുമ്പോൾ എല്ലാം ചഞ്ചലമാകുന്നു; അത് നിശ്ചലമാക്കിയാൽ എല്ലാം നിശ്ചലമാകുന്നു. അതിനാൽ വായു-നിരോധത്തിലൂടെ യോഗി തൂണുപോലെ അചലസ്ഥൈര്യം പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 73

यावद्देहे स्थितः प्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततः प्राणं निरुंधयेत्

ദേഹത്തിൽ പ്രാണൻ നിലകൊള്ളുന്നത്രയും അതിനെ ‘ജീവൻ’ എന്നു പറയുന്നു; അത് പുറപ്പെട്ടാൽ മരണം. അതിനാൽ പ്രാണനെ ശാസിച്ച് നിയന്ത്രിക്കണം।

Verse 74

यावद्बद्धो मरुद्देहे यावच्चेतो निराश्रयम् । यावद्दृष्टिर्भुवोर्मध्ये तावत्कालभयं कुतः

ദേഹത്തിൽ വായു ബന്ധിതമായി നിലകൊള്ളുന്നത്രയും, ചിത്തം ബാഹ്യാശ്രയമില്ലാതെ സ്ഥിരമായിരിക്കുന്നത്രയും, ദൃഷ്ടി ഭ്രൂമധ്യത്തിൽ നിശ്ചലമായിരിക്കുന്നത്രയും—അപ്പോൾ കാലഭയം (മരണഭയം) എവിടെ നിന്ന് ഉദിക്കും?

Verse 75

कालसाध्वसतोब्रह्मा प्राणायामं सदाचरेत् । योगिनः सिद्धिमापन्नाः सम्यक्प्राणनियंत्रणात्

കാലഭയത്താൽ ബ്രഹ്മാവും സദാ പ്രാണായാമം ആചരിച്ചു. യോഗികൾ സമ്യക് പ്രാണനിയന്ത്രണത്തിലൂടെ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു।

Verse 76

मंदो द्वादशमात्रस्तु मात्रा लघ्वक्षरा मता । मध्यमो द्विगुणः पूर्वादुत्तमस्त्रिगुणस्ततः

മന്ദ (ആരംഭ) പ്രാണായാമം ദ്വാദശമാത്രകളുള്ളത്; ‘മാത്ര’ ലഘു അക്ഷരത്തിന്റെ കാലമെന്നു കരുതുന്നു. മധ്യമം അതിന്റെ ഇരട്ടിയും, ഉത്തമം പിന്നെ ത്രട്ടിയും ആകുന്നു.

Verse 77

स्वेदं कंपं विषादं च जनयेत्क्रमशस्त्वसौ । प्रथमेन जयेत्स्वेदं द्वितीयेन तु वेपथुम्

ഈ അഭ്യാസം ക്രമമായി വിയർപ്പ്, നടുക്ക്, വിഷാദം എന്നിവ ഉളവാക്കുന്നു. ആദ്യ ഘട്ടത്തിൽ വിയർപ്പ് ജയിക്കും; രണ്ടാം ഘട്ടത്തിൽ നടുക്ക് ശമിക്കും.

Verse 78

विषादं हि तृतीयेन सिद्धः प्राणोथ योगिनः । भवेत्क्रमात्सन्निरुद्धः सिद्धः प्राणोथ योगिना । क्रमेण सेव्यमानोसौ नयते यत्र चेच्छति

മൂന്നാം ഘട്ടത്തിൽ വിഷാദവും ജയിക്കുന്നു; അപ്പോൾ യോഗിയുടെ പ്രാണൻ സിദ്ധമാകുന്നു. ക്രമമായി പൂർണ്ണമായി നിരോധിതവും വശീകരിതവും ആയ പ്രാണൻ, സ്ഥിരാഭ്യാസത്താൽ, യോഗിയെ അവൻ ഇച്ഛിക്കുന്നിടത്തേക്ക് നയിക്കുന്നു.

Verse 79

हठान्निरुद्धप्राणोयं रोमकूपेषु निःसरेत् । देहंविदारयत्येष कुष्ठादिजनयत्यपि

പ്രാണനെ ഹഠമായി ബലപ്രയോഗത്തോടെ നിരോധിച്ചാൽ, അത് രോമകൂപങ്ങളിലൂടെ പൊട്ടിപ്പുറപ്പെടാം. ഇത് ദേഹത്തെ പിളർത്തുകയും കുഷ്ഠാദി രോഗങ്ങളും ഉണ്ടാക്കുകയും ചെയ്യും.

Verse 80

तत्प्रत्याययितव्योसौ क्रमेणारण्यहस्तिवत् । वन्यो गजो गजारिर्वा क्रमेण मृदुतामियात्

അതിനാൽ അതിനെ ക്രമമായി നിയന്ത്രിക്കണം—കാട്ടിലെ വന്യഹസ്തിയെപ്പോലെ. വന്യഗജമായാലും ഗജശത്രുവായാലും, ക്രമേണ മാത്രമേ മൃദുത്വം പ്രാപിക്കൂ.

Verse 81

करोति शास्तृनिर्देशं न च तं परिलंघयेत् । तथा प्राणो हदिस्थोयं योगिनाक्रमयोगतः । गृहीतः सेव्यमानस्तु विश्रंभमुपगच्छति

ഗുരുവിന്റെ ഉപദേശം അനുസരിച്ചു അതിനെ ലംഘിക്കാതിരിക്കുന്നതുപോലെ, ഹൃദയത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഈ പ്രാണനെ യോഗി ക്രമയോഗശിക്ഷയാൽ പതുക്കെ കീഴടക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ നിയന്ത്രിതനായി നിരന്തരം പരിചരിക്കപ്പെടുമ്പോൾ പ്രാണൻ വിശ്വാസപൂർണ്ണമായ ശാന്തിയിൽ വിശ്രമിക്കുന്നു.

Verse 82

षट्त्रिंशदंगुलो हंसः प्रयाणं कुरुते बहिः । सव्यापसव्यमार्गेण प्रयाणात्प्राण उच्यते

ഹംസരൂപമായ പ്രാണൻ മുപ്പത്താറ് അങ്കുലം വരെ പുറത്തേക്ക് സഞ്ചരിക്കുന്നു. ഇടത്‑വലത് മാർഗങ്ങളിലൂടെ ഗമിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘പ്രാണ’—മുന്നോട്ട് പോകുന്നവൻ—എന്ന് വിളിക്കുന്നു.

Verse 83

शुद्धिमेति यदा सर्वं नाडीचक्र मनाकुलम् । तदैव जायते योगी क्षमः प्राणनिरोधने

സകല നാഡീചക്രവും ശുദ്ധിയായി കലക്കമില്ലാതാകുമ്പോൾ, അപ്പോഴേ യോഗി പ്രാണനിരോധനത്തിൽ യഥാർത്ഥമായി ശേഷിയുള്ളവനാകുന്നു.

Verse 84

दृढासनो यथाशक्ति प्राणं चंद्रेण पूरयेत् । रेचयेदथ सूर्येण प्राणायामोयमुच्यते

ദൃഢാസനത്തിൽ യഥാശക്തി ‘ചന്ദ്ര’ നാഡിയിലൂടെ പ്രാണം പൂരിപ്പിക്കണം; പിന്നെ ‘സൂര്യ’ നാഡിയിലൂടെ രേചനം ചെയ്യണം—ഇതിനെ പ്രാണായാമം എന്നു പറയുന്നു.

Verse 85

स्रवत्पीयूषधारौघं ध्यायंश्चंद्रसमन्वितम् । प्राणायामेन योगींद्रः सुखमाप्नोति तत्क्षणात्

ചന്ദ്രതത്ത്വത്തോടു ചേർന്നൊഴുകുന്ന അമൃതധാരകളുടെ പ്രവാഹം ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട്, യോഗീന്ദ്രൻ പ്രാണായാമം മൂലം അതേ ക്ഷണത്തിൽ സുഖം പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 86

रविणा प्राणमाकृष्य पूरयेदौदरीं दरीम् । कुंभयित्वा शनैः पश्चाद्योगी चंद्रेण रेचयेत्

സൂര്യനാഡിയിലൂടെ പ്രാണനെ ആകർഷിച്ച് ഉദരഗുഹ നിറയ്ക്കണം. തുടർന്ന് കുംഭകം ചെയ്ത്, യോഗി പിന്നെ ചന്ദ്രനാഡിയിലൂടെ മന്ദമായി രേചനം ചെയ്യണം.

Verse 87

ज्वलज्वलनपुंजाभं शीलयन्नुष्मगुं हृदि । अनेन याम्यायामेन योगींद्रः शर्मभाग्भवेत्

ഹൃദയത്തിൽ ജ്വലിക്കുന്ന അഗ്നിപുഞ്ചംപോലെയുള്ള ഉഷ്ണതയെ അഭ്യസിച്ച്, ഈ ‘യാമ്യ’ പ്രാണായാമംകൊണ്ട് യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ യോഗി ശാന്തിയും ക്ഷേമവും പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 88

इत्थं मासत्रयाभ्यासादुभयायामसेवनात् । शुद्धनाडीगणो योगी सिद्धप्राणोभिधीयते

ഇങ്ങനെ മൂന്ന് മാസം അഭ്യാസം ചെയ്ത്, ഇരുവിധ പ്രാണായാമങ്ങളും അനുഷ്ഠിച്ചതാൽ, നാഡിസമൂഹം ശുദ്ധമായ യോഗി ‘സിദ്ധപ്രാണൻ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 89

यथेष्टं धारणं वायोरनलस्य प्रदीपनम् । नादाभिव्यक्तिरारोग्यं भवेन्नाडीविशोधनात्

നാഡിവിശോധനത്തിൽ നിന്ന് ഇഷ്ടാനുസരണം വായു ധാരണമെന്ന ശേഷി, അന്തരാഗ്നിയുടെ പ്രദീപനം, നാദത്തിന്റെ പ്രകടനം, കൂടാതെ ആരോഗ്യവും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 90

प्राणोदेहगतोवायुरायामस्तन्निबंधनम् । एकश्वासमयी मात्रा प्राणायामो निरुच्यते

പ്രാണം എന്നത് ദേഹത്തിനുള്ളിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന വായുവാണ്; ‘ആയാമം’ അതിന്റെ നിയന്ത്രണവും നിബന്ധനയും ആകുന്നു. ഒരു ശ്വാസംകൊണ്ട് അളക്കുന്ന മാത്രയെ ‘പ്രാണായാമം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 91

प्राणायामेऽधमे घर्मः कंपो भवति मध्यमे । उत्तिष्ठेदुत्तमे देहो बद्धपद्मासनो मुहुः

പ്രാണായാമത്തിന്റെ അധമ നിലയിൽ വിയർപ്പ് ഉണ്ടാകും; മധ്യ നിലയിൽ നടുക്കം വരും. ഉത്തമ നിലയിൽ, ബദ്ധപദ്മാസനം ദൃഢമായിരിക്കെ പോലും ദേഹം വീണ്ടും വീണ്ടും സ്വയം ഉയരും.

Verse 92

प्राणायामैर्दहेद्दोषान्प्रत्याहारेण पातकम् । मनोधैर्यं धारणया ध्यानेनेश्वरदर्शनम्

പ്രാണായാമംകൊണ്ട് ദോഷങ്ങൾ ദഹിക്കും; പ്രത്യാഹാരത്താൽ പാപം നശിക്കും. ധാരണയാൽ മനസ്സിന് ധൈര്യസ്ഥൈര്യം ലഭിക്കും; ധ്യാനത്താൽ ഈശ്വരദർശനം ലഭിക്കും.

Verse 93

समाधिना लभेन्मोक्षं त्यक्त्वा धर्मं शुभाशुभम् । आसनेन वपुर्दार्ढ्यं षडंगमिति कीर्तितम्

സമാധിയാൽ ശുഭാശുഭധർമ്മങ്ങളെ അതിക്രമിച്ച് മോക്ഷം ലഭിക്കുന്നു. ആസനത്താൽ ശരീരത്തിന് ദൃഢത വരുന്നു—ഇതിനെ ഷഡംഗമെന്ന് കീർത്തിക്കുന്നു.

Verse 94

प्राणायामद्विषट्केन प्रत्याहार उदाहृतः । प्रत्याहारैर्द्वादशभिर्धारणा परिकीर्तिता

പന്ത്രണ്ട് പ്രാണായാമങ്ങളുടെ സമുച്ചയത്താൽ പ്രത്യാഹാരം എന്നു പറയുന്നു. പന്ത്രണ്ട് പ്രത്യാഹാരങ്ങളാൽ ധാരണ സിദ്ധമാകുന്നു എന്നും കീർത്തിക്കുന്നു.

Verse 95

भवेदीश्वरसंगत्यै ध्यानं द्वादशधारणम् । ध्यानद्वादशकेनैव समाधिरभिधीयते

ഈശ്വരസംഗത്യ്ക്കായി ധ്യാനം പന്ത്രണ്ട് ധാരണകളുടെ സമുച്ചയമാണെന്ന് പറയുന്നു. പന്ത്രണ്ട് ധ്യാനങ്ങളാൽ മാത്രമേ സമാധി എന്നു നിർവചിക്കപ്പെടൂ.

Verse 96

समाधेः परतो ज्योतिरनंतं स्वप्रकाशकम् । तस्मिन्दृष्टे क्रियाकांडं यातायातं निवर्तते

സമാധിക്കപ്പുറം അനന്തവും സ്വയംപ്രകാശവുമായ ജ്യോതി നിലകൊള്ളുന്നു. അതിന്റെ ദർശനത്തോടെ ക്രിയാകാണ്ഡവും ആവാഗമനമായ ജന്മചക്രവും നിവൃത്തമാകുന്നു.

Verse 97

पवने व्योमसंप्राप्ते ध्वनिरुत्पद्यते महान् । घंटादीनां प्रवाद्यानां ततः सिद्धिरदूरतः

പ്രാണവായു അന്തരാകാശത്തെത്തുമ്പോൾ ഘണ്ടാദിവാദ്യങ്ങളുടെ മുഴക്കുപോലെ മഹാനാദം ഉദ്ഭവിക്കുന്നു; അതിൽ നിന്നു സിദ്ധി ദൂരമല്ല.

Verse 98

प्राणायामेन युक्तेन सर्वव्याधिक्षयोभवेत् । अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः

യുക്തമായ പ്രാണായാമം ചെയ്താൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും ക്ഷയിക്കുന്നു; അയോഗ്യമായ അഭ്യാസയോഗം ചെയ്താൽ എല്ലാ രോഗങ്ങളും ഉദ്ഭവിക്കുന്നു.

Verse 99

हिक्का श्वासश्च कासश्च शिरः कर्णाक्षिवेदनाः भवंति विविधा दोषाः पवनस्य व्यतिक्रमात्

ഏക്കിള്‍, ശ്വാസവികാരം, ചുമ, കൂടാതെ തല-ചെവി-കണ്ണ് വേദനകൾ—പ്രാണവായു വ്യതിക്രമിക്കുമ്പോൾ പലവിധ ദോഷങ്ങൾ ഉണ്ടാകുന്നു.

Verse 100

युक्तं युक्तं त्यजेद्वायुं युक्तंयुक्तं च पूरयेत् । युक्तंयुक्तं च बध्नीयादित्थं सिध्यति योगवित्

ശ്വാസം യഥാമാത്രം വിടുകയും, യഥാമാത്രം പൂരിപ്പിക്കുകയും, യഥാമാത്രം തടഞ്ഞുനിര്‍ത്തുകയും വേണം; ഇങ്ങനെ യോഗവിദൻ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.

Verse 110

नित्यं सोमकलापूर्णं शरीरं यस्य योगिनः । तक्षकेणापि दष्टस्य विषं तस्य न सर्पति

യോഗിയുടെ ശരീരം നിത്യം സോമകലയുടെ ശീതള അമൃതസാരത്തോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുകയാണെങ്കിൽ, തക്ഷകൻ കടിച്ചാലും അവന്റെ വിഷം ഉള്ളിൽ പടരുകയില്ല.

Verse 120

सगुणं वणर्भेदेन निर्गुणं केवलं मतम् । समंत्रं सगुणं विद्धि निर्गुणं मंत्रवर्जितम्

വർണ്ണഭേദം പ്രകാരം ‘സഗുണം’ എന്നു ബോധ്യപ്പെടുന്നു; ‘നിർഗുണം’ ശുദ്ധവും ഏകാന്തവുമായ നിലയായി കരുതപ്പെടുന്നു. മന്ത്രസഹിതം സഗുണം; മന്ത്രവിരഹിതം നിർഗുണം.

Verse 130

युक्ताहारविहारश्च युक्तचेष्टो हि कर्मसु । युक्तनिद्रावबोधश्च योगी तत्त्वं प्रपश्यति

ആഹാര-വിഹാരങ്ങളിൽ സംയമിതൻ, കർമങ്ങളിൽ യുക്തമായ പരിശ്രമശീലൻ, നിദ്ര-ജാഗരണങ്ങളിൽ സമതുലിതൻ—അത്തരം യോഗി തത്ത്വത്തെ നേരിട്ട് ദർശിക്കുന്നു.

Verse 140

चंद्रांगे तु समभ्यस्य सूर्यांगे पुनरभ्यसेत् । यावत्तुल्या भवेत्संख्या ततो मुद्रां विसर्जयेत्

ചന്ദ്രനാഡിയിൽ അഭ്യാസം ചെയ്ത് പിന്നെ സൂര്യനാഡിയിൽ വീണ്ടും അഭ്യാസം ചെയ്യണം; എണ്ണം തുല്യമാകുന്നതുവരെ ചെയ്ത്, തുടർന്ന് മുദ്ര വിടണം.

Verse 150

जालंधरे कृते बंधे कंठसकोचलक्षणे । न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति

കണ്ഠസംകോച ലക്ഷണമുള്ള ജാലന്ധരബന്ധം ചെയ്താൽ പീയൂഷം ജഠരാഗ്നിയിൽ പതിക്കുകയില്ല; പ്രാണവായുവും ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പാഞ്ഞോടുകയില്ല.

Verse 160

योजनानां शतं यातुं शक्तिःस्यान्निमिषार्धतः । अचिंतितानि शास्त्राणि कंठपाठी भवंति हि

അർദ്ധനിമിഷത്തിൽ നൂറ് യോജന ദൂരം സഞ്ചരിക്കാനുള്ള ശക്തി ലഭിക്കുന്നു; പഠിക്കാത്ത ശാസ്ത്രങ്ങളും കണ്ഠപാഠമായി ജപിക്കാവുന്നതാകുന്നു—ഇവയാണ് സിദ്ധികൾ എന്നു പറഞ്ഞത്।

Verse 170

काश्यां सुखेन कैवल्यं यथालभ्येत जंतुभिः । योगयुक्त्याद्युपायैश्च न तथान्यत्र कुत्रचित्

കാശിയിൽ ജീവികൾ എളുപ്പത്തിൽ കൈവല്യം (മോക്ഷം) പ്രാപിക്കുന്നു—യോഗയുക്തി മുതലായ ഉപായങ്ങളാൽ—മറ്റെവിടെയും അങ്ങനെ അല്ല।

Verse 180

जलस्य धारणं मूर्ध्नि विश्वेश स्नानजन्मनः । एष जालंधरो बंधः समस्तसुरदुर्लभः

ഹേ വിശ്വേശ്വരാ! സ്നാനത്തിൽ നിന്നു ജനിച്ച ആ ‘ജലം’ ശിരോശിഖരത്തിൽ ധാരണം ചെയ്യുന്നതാണ് ജാലന്ധരബന്ധം; അത് സർവ്വദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം।