Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 10

Devanagari script

नक्ताश्ये कांतराशी वा षष्ठकालाशनोपि वा । चांद्रायणव्रती वा स्यात्पक्षभुग्वाथ मासभुक्

Transliteration

naktāśye kāṃtarāśī vā ṣaṣṭhakālāśanopi vā | cāṃdrāyaṇavratī vā syātpakṣabhugvātha māsabhuk

Translation

അവൻ നക്താശി (രാത്രിയിൽ മാത്രം ഭുജിക്കുന്നവൻ) ആയിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ ഇടവേളകളോടെ ഭുജിക്കുന്നവൻ, അല്ലെങ്കിൽ ഓരോ ആറാം കാലത്തിൽ മാത്രം ഭുജിക്കുന്നവൻ; അല്ലെങ്കിൽ ചാന്ദ്രായണ വ്രതധാരി, പകുതിമാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ അല്ലെങ്കിൽ മാസത്തിൽ ഒരിക്കൽ ഭുജിക്കുന്നവൻ ആയിരിക്കാം।

Word by Word

• नक्ताश्ये: one who eats at night (night-eater)
• नक्ताश्ये: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: नक्त (प्रातिपदिक) + अशिन्/अश्य (अश् धातु-सम्बद्ध, प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—नक्तं अश्यते/अश्नाति इति (तत्पुरुष)

• कांतराशी: one with a measured/limited ration
• कांतराशी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कान्त (प्रातिपदिक) + राशी (राशि प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—कान्तः राशिः/राशिः कान्तः (कर्मधारय/तत्पुरुष-प्राय); अर्थे—अल्पाहार/नियत-राशि (contextual)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• षष्ठकालाशनः: one who eats at the sixth time/interval
• षष्ठकालाशनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: षष्ठ (संख्या) + काल (प्रातिपदिक) + अशन्/अशन (अश् धातु-सम्बद्ध प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—षष्ठे काले अशनः (सप्तमी-तत्पुरुष)

• अपि: also/even
• अपि: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय; समुच्चय/अप्यर्थ (particle: also/even)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• चांद्रायणव्रती: one observing the Cāndrāyaṇa vow
• चांद्रायणव्रती: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: चांद्रायण (प्रातिपदिक) + व्रती (व्रतिन् प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—चांद्रायणं व्रतम् अस्य/चांद्रायणव्रतं चरति इति (तत्पुरुष)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• स्यात्: may be/should be
• स्यात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: अस् (धातु)
• Form: विधिलिङ् (Optative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• पक्षभुक्: one who eats once per fortnight/for a fortnight
• पक्षभुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पक्ष (प्रातिपदिक) + भुज् (धातु)
• Form: कर्तरि कृदन्त (भुज् धातोः क्विप्/क्विन्-प्राय, 'भुक्'), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—पक्षे भुङ्क्ते इति (सप्तमी-तत्पुरुष)

• वा: or
• वा: Vikalpa (Alternative/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: अव्यय; विकल्प (disjunctive particle)

• अथ: then/else
• अथ: Sambandha (Discourse particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अथ (अव्यय)
• Form: अव्यय; अनुक्रम/विकल्पार्थ (particle: then/else)

• मासभुक्: one who eats once per month
• मासभुक्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: मास (प्रातिपदिक) + भुज् (धातु)
• Form: कर्तरि कृदन्त (भुज् धातोः क्विप्/क्विन्-प्राय, 'भुक्'), पुल्लिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः—मासे भुङ्क्ते इति (सप्तमी-तत्पुरुष)

Speaker

Skanda

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī-kṣetra

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Under a waxing/waning moon over the Ganga, an ascetic marks days on a palm-leaf tally, taking a small measured meal at night; nearby, a crescent-to-full moon arc symbolizes cāndrāyaṇa.

Characters & Entities

• Skanda
• Cāndrāyaṇa-vrata
• Fasting disciplines

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Control of appetite becomes a spiritual tool: regulated fasting disciplines purify the mind and stabilize dharma.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No individual tirtha is specified; the verse belongs to the Kāśī-khaṇḍa’s dharma instruction tradition associated with sacred Kāśī.

What ritualistic prescription is mentioned?

Optional austerities: night-only eating, intermittent eating, eating every sixth period, observing Cāndrāyaṇa, or eating once per fortnight/month.