Adhyaya 13

Verse 1

सूत उवाच । दशार्णाधिपतेस्तस्य वज्रबाहोर्महाभुजः । बभूव शत्रुर्बलवान्राजा मगधराट् ततः

സൂതൻ പറഞ്ഞു—ദശാർണത്തിന്റെ അധിപനായ മഹാബാഹു വജ്രബാഹുവിന് അപ്പോൾ ഒരു ശക്തിയേറിയ ശത്രു ഉദിച്ചു—മഗധരാജാവ്।

Verse 2

स वै हेमरथो नाम बाहुशाली रणोत्कटः । बलेन महतावृत्य दशार्णं न्यरुधद्बली

ഹേമരഥൻ എന്ന ആ രാജാവ് ബാഹുബലശാലിയും യുദ്ധത്തിൽ ഭീകരനും; മഹാസൈന്യത്തോടെ ദശാർണത്തെ ചുറ്റി, ശക്തനായിട്ട് ഉപരോധിച്ചു।

Verse 3

चमूपास्तस्य दुर्धर्षाः प्राप्य देशं दशार्णकम् । व्यलुंपन्वसुरत्नानि गृहाणि ददहुः परे

അവന്റെ അജയ്യരായ പാളയാനുചരർ ദശാർണദേശത്ത് കടന്ന് ധനവും രത്നങ്ങളും കൊള്ളയടിച്ചു; മറ്റുള്ളവർ വീടുകൾ കത്തിച്ചു।

Verse 4

केचिद्धनानि जगृहुः केचिद्बालान्स्त्रियोऽपरे । गोधनान्यपरेऽगृह्णन्केचिद्धान्यपरिच्छदान् । केचिदारामसस्यानि गृहोद्यानान्यनाशयत्

ചിലർ ധനം കവർന്നു; ചിലർ കുട്ടികളെ; മറ്റുള്ളവർ സ്ത്രീകളെ അപഹരിച്ചു. ചിലർ ഗോധനം എടുത്തു; ചിലർ ധാന്യവും ഗൃഹോപകരണങ്ങളും. ചിലർ തോട്ടത്തിലെ വിളകളും വീടിനോടു ചേർന്ന ഉദ്യാനങ്ങളും നശിപ്പിച്ചു।

Verse 5

एवं विनाश्य तद्राज्यं स्त्रीगोधनजिघृक्षवः । आवृत्य तस्य नगरीं वज्रबाहोस्तु मागधः

ഇങ്ങനെ ആ രാജ്യം നശിപ്പിച്ച്, സ്ത്രീയും ഗോധനസമ്പത്തും മോഹിച്ച് മഗധാധിപൻ വജ്രബാഹുവിന്റെ നഗരിയെ ചുറ്റുമുറുക്കി വളഞ്ഞു।

Verse 6

एवं पर्याकुलं वीक्ष्य राजा नगरमेव च । युद्धाय निर्जगामाशु वज्रबाहुः ससै निकः

നഗരം ഇങ്ങനെ കലങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നതു കണ്ട രാജാവ് വജ്രബാഹു സൈന്യസഹിതം ഉടൻ യുദ്ധത്തിനായി പുറപ്പെട്ടു।

Verse 7

वज्रबाहुश्च भूपालस्तथा मंत्रिपुरःसराः । युयुधुर्मागधैः सार्धं निजघ्नुः शत्रुवाहिनीम्

രാജാവ് വജ്രബാഹു മന്ത്രിമാരെ മുൻപാക്കി മഗധരോടൊപ്പം യുദ്ധം ചെയ്തു ശത്രുസൈന്യത്തെ തകർത്തു സംഹരിച്ചു।

Verse 8

वज्रबाहुर्महेष्वासो दंशितो रथमास्थितः । विकिरन्बाणवर्षाणि चकार कदनं महत्

മഹാധനുർധരനായ വജ്രബാഹു കവചം ധരിച്ചു രഥാരൂഢനായി, അമ്പുമഴ പെയ്ത്ത് മഹാ സംഹാരം വരുത്തി।

Verse 9

दशार्णराजं युध्यंतं दृष्ट्वा युद्धे सुदुःसहम् । तमेव तरसा वव्रुः सर्वे मागधसैनिकाः

യുദ്ധത്തിൽ അത്യന്തം ദുർജയനായ ദശാർണരാജൻ പോരാടുന്നതു കണ്ടു, മഗധസൈനികർ എല്ലാവരും വേഗത്തോടെ അവനെയൊറ്റയ്ക്ക് ചുറ്റിപ്പറ്റി പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 10

कृत्वा तु सुचिरं युद्धं मागधा दृढविक्रमाः । तत्सैन्यं नाशयामासुर्लेभिरे च जयश्रियम्

ദീർഘകാലം യുദ്ധം നടത്തി, ദൃഢപരാക്രമികളായ മാഗധർ ആ രാജാവിന്റെ സൈന്യത്തെ നശിപ്പിച്ച് വിജയശ്രീ കൈവരിച്ചു।

Verse 11

केचित्तस्य रथं जघ्नुः केचित्तद्धनुराच्छिनम् । सूतं तस्य जघानैकस्त्वपरः खड्गमाच्छिनत्

ചിലർ അവന്റെ രഥം തകർത്തു; ചിലർ അവന്റെ ധനുസ്സു മുറിച്ചു. ഒരാൾ അവന്റെ സാരഥിയെ വധിച്ചു; മറ്റൊരാൾ അവന്റെ ഖഡ്ഗം ഛേദിച്ചു।

Verse 12

संछिन्नखड्गधन्वानं विरथं हतसारथिम् । बलाद्गृहीत्वा बलिनो बबंधुर्नृपतिं रुषा

ഖഡ്ഗവും ധനുസ്സും ഛേദിക്കപ്പെട്ട്, രഥം നഷ്ടപ്പെട്ട്, സാരഥി വധിക്കപ്പെട്ട ആ രാജാവിനെ ബലവാന്മാരായ യോദ്ധാക്കൾ കോപത്തോടെ ബലാൽ പിടിച്ചു ബന്ധിച്ചു।

Verse 13

तस्य मंत्रिगणं सर्वं तत्सैन्यं च विजित्य ते । मागधास्तस्य नगरीं विविशुर्जयकाशिनः

അവന്റെ മന്ത്രിസമൂഹത്തെയും സൈന്യത്തെയും ജയിച്ച്, വിജയപ്രഭയിൽ ദീപ്തരായ മാഗധർ അവന്റെ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിച്ചു।

Verse 14

अश्वान्नरान्गजानुष्ट्रान्पशूंश्चैव धनानि च । जगृहुर्युवतीः सर्वाश्चार्वंगीश्चैव कन्यकाः

അവർ കുതിരകൾ, പുരുഷന്മാർ, ആനകൾ, ഒട്ടകങ്ങൾ, പശുക്കളും മറ്റു മൃഗങ്ങളും, ധനസമ്പത്തും കവർന്നു; കൂടാതെ എല്ലാ യുവതികളെയും സുന്ദരാംഗികളായ കന്യകളെയും കൊണ്ടുപോയി।

Verse 15

राज्ञो बबंधुर्महिषीर्दासीश्चैव सहस्रशः । कोशं च रत्नसंपूर्णं जह्रुस्तेऽप्याततायिनः

അവർ രാജാവിന്റെ മഹിഷിമാരെയും ആയിരക്കണക്കിന് ദാസിമാരെയും ബന്ധിച്ചു; രത്നസമ്പൂർണ്ണമായ ഖജനാവും ആ അതതായികൾ കവർന്നു കൊണ്ടുപോയി।

Verse 16

एवं विनाश्य नगरीं हृत्वा स्त्रीगोधनादिकम् । वज्रबाहुं बलाद्बद्ध्वा रथे स्थाप्य विनिर्ययुः

ഇങ്ങനെ നഗരിയെ നശിപ്പിച്ച്, സ്ത്രീകളെയും ഗോധനാദികളെയും കവർന്ന്, വജ്രബാഹുവിനെ ബലമായി ബന്ധിച്ച് രഥത്തിൽ ഇരുത്തി അവർ പുറപ്പെട്ടു।

Verse 17

एवं कोलाहले जाते राष्ट्रनाशे च दारुणे । राजपुत्रोऽथ भद्रायुस्तद्वार्तामशृणोद्बली

ഇങ്ങനെ കോലാഹലം ഉയർന്ന് രാജ്യനാശം ഭീകരമായി സംഭവിക്കുമ്പോൾ, ബലവാനായ രാജകുമാരൻ ഭദ്രായു ആ വാർത്ത കേട്ടു।

Verse 18

पितरं शत्रुनिर्बद्धं पितृपत्नीस्तथा हृताः । नष्टं दशार्णराष्ट्रं च श्रुत्वा चुक्रोश सिंहवत्

ശത്രുക്കൾ പിതാവിനെ ബന്ധിച്ചതും, പിതൃപത്നിമാരെ അപഹരിച്ചതും, ദശാർണരാജ്യം നശിച്ചതും കേട്ട് അവൻ സിംഹംപോലെ ഗർജിച്ചു।

Verse 19

स खड्गशंखावादाय वैश्यपुत्रसहायवान् । दंशितो हयमारुह्य कुमारो विजिगीषया

ആ കുമാരൻ വൈശ്യപുത്രനെ സഹായിയായി കൂട്ടി ഖഡ്ഗ-ശംഖനാദം മുഴക്കിച്ചു; പിന്നെ സന്നദ്ധനായി വിജിഗീഷയോടെ കുതിരമേറി।

Verse 20

जवेनागत्य तं देशं मागधैरभिपूरितम् । दह्यमानं क्रंदमानं हृतस्त्रीसुतगोधनम्

അവൻ അതിവേഗം പാഞ്ഞെത്തി മാഗധസൈന്യത്താൽ നിറഞ്ഞ ആ ദേശത്തെത്തി; അത് ജ്വലിച്ചു കത്തുകയും കരച്ചിലാൽ മുഴങ്ങുകയും ചെയ്തു; അവിടെ സ്ത്രീകളും കുട്ടികളും ഗോധനവും ധനവും അപഹരിക്കപ്പെട്ടിരുന്നു।

Verse 21

दृष्ट्वा राजजनं सर्वं राज्यं शून्यं भयाकुलम् । क्रोधाध्मातमनास्तूर्णं प्रविश्य रिपुवाहिनीम् । आकर्णाकृष्टकोदंडो ववर्ष शरसंततीः

രാജജനങ്ങളെയും രാജ്യം മുഴുവൻ ശൂന്യമായി ഭയാകുലമായിരിക്കുന്നതും കണ്ടപ്പോൾ, ക്രോധം നിറഞ്ഞ മനസ്സോടെ അവൻ ഉടൻ ശത്രുസൈന്യത്തിലേക്ക് കുതിച്ചു കയറി; കാതുവരെ വില്ല് വലിച്ച് ഇടവിടാതെ അമ്പുവർഷം പെയ്തു।

Verse 22

ते हन्यमाना रिपवो राजपुत्रेण सायकैः । तमभिद्रुत्य वेगेन शरैर्विव्यधुरुल्बणैः

രാജപുത്രന്റെ അമ്പുകളാൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ട ശത്രുക്കൾ വേഗത്തിൽ അവന്റെ നേരെ പാഞ്ഞെത്തി, ഉഗ്രമായ ശരങ്ങളാൽ അവനെ കുത്തിവെച്ചു।

Verse 23

हन्यमानोऽस्त्रपूगेन रिपुभिर्युद्धदुर्मदैः । न चचाल रणे धीरः शिववर्माभिरक्षितः

യുദ്ധമദത്തിൽ മത്തായ ശത്രുക്കളുടെ ആയുധവർഷത്തിൽ പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടിട്ടും, ശിവകവചം കാത്ത ആ ധീരൻ യുദ്ധത്തിൽ ഒട്ടും കുലുങ്ങിയില്ല।

Verse 24

सोऽस्त्रकर्षं प्रसह्याशु प्रविश्य गजलीलया । जघानाशु रथान्नागान्पदातीनपि भूरिशः

അസ്ത്രങ്ങളുടെ കനത്ത സമ്മർദ്ദം ബലത്തോടെ തള്ളി അവൻ ഗജഗതിയിൽ അകത്തേക്ക് കുതിച്ചു കയറി; ഉടൻ തന്നെ രഥങ്ങളെയും ആനകളെയും അനവധി പടയാളികളെയും വധിച്ചു।

Verse 25

तत्रैकं रथिनं हत्वा ससूतं नृपनंदनः । तमेव रथमास्थाय वैश्यनंदनसारथिः । विचचार रणे धीरः सिंहो मृगकुलं यथा

അവിടെ രാജപുത്രൻ സാരഥിയോടുകൂടി ഒരു രഥിയെ വധിച്ച് അതേ രഥത്തിൽ കയറി; വൈശ്യപുത്രൻ സാരഥിയായി. ധീരൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ മാൻകൂട്ടത്തിനിടയിൽ സിംഹംപോലെ സഞ്ചരിച്ചു.

Verse 26

अथ सर्वे सुसंरब्धाः शूराः प्रोद्यतकार्मुकाः । अभिसस्रुस्तमेवैकं चमूपा बलशालिनः

അപ്പോൾ എല്ലാ വീരന്മാരും അത്യന്തം ക്രോധത്തോടെ, വില്ലുകൾ ഉയർത്തി, ബലശാലികളായ സേനാനായകർ ആ ഒരേയൊരു യോദ്ധാവിന്മേൽ പാഞ്ഞുകയറി.

Verse 27

तेषामापततामग्रे खड्गमुद्यम्य दारुणम् । अभ्युद्ययौ महावीरान्दर्शयन्निव पौरुषम्

അവർ പാഞ്ഞുവരുന്ന മുൻനിരയിൽ അവൻ ഭീകരമായ ഖഡ്ഗം ഉയർത്തി മഹാവീരന്മാരിലേക്കു ചാടി; തന്റെ പൗരുഷം കാണിക്കുന്നതുപോലെ.

Verse 28

करालांतकजिह्वाभं तस्य खड्गं महोज्ज्वलम् । दृष्ट्वैव सहसा मम्रुश्च मूपास्तत्प्रभावतः

അവന്റെ ഖഡ്ഗം ഭീകരാന്തകന്റെ നാവുപോലെ മഹാജ്വലമായി ദീപ്തിച്ചു; അത് കണ്ടമാത്രത്തിൽ അതിന്റെ പ്രഭാവത്താൽ സേനാനായകർ പെട്ടെന്ന് മരണപ്പെട്ടു.

Verse 29

येये पश्यंति तं खड्गं प्रस्फुरंतं रणांगणे । ते सर्वे निधनं जग्मुर्वज्रं प्राप्येव कीटकः

യുദ്ധഭൂമിയിൽ ആ മിന്നുന്ന ഖഡ്ഗത്തെ ആരാരു കണ്ടുവോ, അവർ എല്ലാവരും വജ്രാഘാതം ലഭിച്ച കീടങ്ങളെപ്പോലെ മരണപ്പെട്ടു.

Verse 30

अथासौ सर्वसैन्यानां विनाशाय महाभुजः । शंखं दध्मौ महारावं पूरयन्निव रोदसी

അപ്പോൾ ആ മഹാബാഹു വീരൻ സർവ്വസൈന്യനാശത്തിനായി ഉത്സുകനായി മഹാരവത്തോടെ ശംഖം ഊതി; അതിന്റെ നാദം ആകാശവും ഭൂമിയും നിറച്ചതുപോലെ തോന്നി।

Verse 31

तेन शंखनिनादेन विषाक्तेनैव भूयसा । श्रुतमात्रेण रिपवो मूर्च्छिताः पतिता भुवि

ആ ശംഖനിനാദം—കൂടുതൽ ശക്തമായ വിഷംപോലെ—കേട്ടമാത്രത്തിൽ ശത്രുക്കൾ മൂർച്ചിതരായി ഭൂമിയിൽ വീണു।

Verse 32

येऽश्वपृष्ठे रथे ये च ये च दंतिषु संस्थिताः । ते विसंज्ञाः क्षणात्पेतुः शंखनादहतौजसः

കുതിരപ്പുറത്തിരുന്നവരും, രഥത്തിലിരുന്നവരും, ആനപ്പുറത്തിരുന്നവരും—ശംഖനാദം അവരുടെ വീര്യം ഹരിച്ചതാൽ—എല്ലാവരും ക്ഷണത്തിൽ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ടു വീണു।

Verse 33

तान्भूमौ पतितान्सर्वान्नष्टसंज्ञा न्निरायुधान् । विगणय्य शवप्रायाननावधीद्धर्मशास्त्रवित्

ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്ന, ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട, ആയുധരഹിതരായ അവരെല്ലാം ശവപ്രായരെന്നു കരുതി, ധർമ്മശാസ്ത്രവിദനായ അവൻ അവരെ അവഗണിച്ച് വധിച്ചില്ല।

Verse 34

आत्मनः पितरं बद्धं मोचयित्वा रणाजिरे । तत्पत्नीः शत्रुवशगाः सर्वाः सद्यो व्यमोचयत्

യുദ്ധഭൂമിയിൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ടിരുന്ന തന്റെ പിതാവിനെ മോചിപ്പിച്ച ശേഷം, ശത്രുവശത്തിലായിരുന്ന അദ്ദേഹത്തിന്റെ എല്ലാ ഭാര്യമാരെയും അവൻ ഉടൻ തന്നെ വിമുക്തരാക്കി।

Verse 35

पत्नीश्च मंत्रिमुख्यानां तथान्येषां पुरौकसाम् । स्त्रियो बालांश्च कन्याश्च गोधनादीन्यनेकशः

അവൻ മുഖ്യ മന്ത്രിമാരുടെയും മറ്റു നഗരവാസികളുടെയും ഭാര്യമാരെയും—സ്ത്രീകളെയും കുട്ടികളെയും കന്യകളെയും—കൂടാതെ ഗോധനം മുതലായ അനേകംവിധ സമ്പത്തും വീണ്ടെടുത്തു।

Verse 36

मोचयित्वा रिपुभयात्तमाश्वासयदाकुलः । अथारिसैन्येषु चरंस्तेषां जग्राह योषितः

ശത്രുഭയത്തിൽ നിന്ന് അവനെ മോചിപ്പിച്ച്, താനും കലങ്ങിയിരുന്നെങ്കിലും അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് ശത്രുസൈന്യത്തിനിടയിൽ സഞ്ചരിച്ച് അവരുടെ സ്ത്രീകളെ തന്റെ കാവലിൽ എടുത്തു।

Verse 37

मरुन्मनोजवानश्वान्मातंगान्गिरिसन्निभान् । स्यंदनानि च रौक्माणि दासीश्च रुचिराननाः

അവൻ കാറ്റിനെയും മനസ്സിനെയും പോലെ വേഗമുള്ള കുതിരകളെയും, പർവ്വതസമാനമായ ആനകളെയും, സ്വർണ്ണരഥങ്ങളെയും, മനോഹരമുഖമുള്ള ദാസിമാരെയും കൈവശപ്പെടുത്തി।

Verse 38

युग्मम् । सर्वमाहृत्य वेगेन गृहीत्वा तद्धनं बहु । मागधेशं हेमरथं निर्बबंध पराजितम्

എല്ലാം വേഗത്തിൽ ശേഖരിച്ച് ആ മഹത്തായ ധനം കൈപ്പറ്റി, പരാജിതനായ മഗധരാജൻ ഹേമരഥനെ അവൻ ബന്ധിച്ചു।

Verse 39

तन्मंत्रिणश्च भूपांश्च तत्र मुख्यांश्च नायकान् । गृहीत्वा तरसा बद्ध्वा पुरीं प्रावेशयद्द्रुतम्

അവന്റെ മന്ത്രിമാരെയും രാജാക്കളെയും അവിടത്തെ മുഖ്യനായകരെയും പിടിച്ച്, വേഗത്തിൽ ബന്ധിച്ച്, ഉടൻ തന്നെ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിച്ചു।

Verse 40

पूर्वं ये समरे भग्ना विवृत्ताः सर्वतोदिशम् । ते मंत्रिमुख्या विश्वस्ता नायकाश्च समाययुः

മുമ്പ് യുദ്ധത്തിൽ തോറ്റു എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ചിതറിയവർ ഇപ്പോൾ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നു—മുഖ്യമന്ത്രിമാർ, വിശ്വസ്ത സഹചാരികൾ, സേനാനായകർ—എല്ലാവരും ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു।

Verse 41

कुमारविक्रमं दृष्ट्वा सर्वे विस्मितमानसाः । तं मेनिरे सुरश्रेष्ठं कारणादागतं भुवम्

കുമാരന്റെ വീര്യം കണ്ടു എല്ലാവരുടെയും ഹൃദയം വിസ്മയത്തോടെ നിറഞ്ഞു; അവനെ ദേവശ്രേഷ്ഠനായി, ഏതോ ദിവ്യ കാരണത്താൽ ഭൂമിയിലേക്കു വന്നവനായി കരുതി।

Verse 42

अहो नः सुमहाभाग्यमहो नस्तपसः फलम् । केनाप्यनेन वीरेण मृताः संजीविताः खलु

“അഹോ! ഞങ്ങളുടെ മഹാഭാഗ്യം; അഹോ! ഇത് ഞങ്ങളുടെ തപസ്സിന്റെ ഫലം—ഈ വീരൻ മരിച്ചവരെപ്പോലെയായവരെയും സത്യമായി ജീവിപ്പിച്ചു।”

Verse 43

एष किं योगसिद्धो वा तपःसिद्धो ऽथवाऽमरः । अमानुषमिद कर्म यदनेन कृतं महत्

“ഇവൻ യോഗസിദ്ധനോ, തപസ്സിദ്ധനോ—അല്ലെങ്കിൽ ദേവനോ? കാരണം ഇവൻ ചെയ്ത ഈ മഹത്തായ കർമ്മം മനുഷ്യപരിധിക്ക് അതീതമാണ്।”

Verse 44

नूनमस्य भवेन्माता सा गौरीति शिवः पिता । अक्षौहिणीनां नवकं जिगायानंतशक्तिधृक्

“നിശ്ചയമായും ഇവന്റെ മാതാവ് ഗൗരിയും പിതാവ് ശിവനും തന്നേ; കാരണം അനന്തശക്തി ധരിച്ചു അവൻ ഒൻപത് അക്ഷൗഹിണി സേനകളെ ജയിച്ചു।”

Verse 45

इत्याश्चर्ययुतैर्हृष्टैः प्रशंसद्भिः परस्परम् । पृष्टोऽमात्यजनेनासावात्मानं प्राह तत्त्वतः

ഇങ്ങനെ അത്ഭുതവും ഹർഷവും നിറഞ്ഞ് പരസ്പരം പ്രശംസിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന മന്ത്രിമാർ അവനോട് ചോദിച്ചു; അപ്പോൾ അവൻ തന്റെ കാര്യത്തിലെ സത്യം തത്ത്വമായി അവർക്കു പറഞ്ഞു।

Verse 46

समागतं स्वपितरं विस्मयाह्लादविप्लुतम् । मुंचंतमानंदजलं ववंदे प्रेमविह्वलः

സ്വന്തം പിതാവ് എത്തിയതുകണ്ട്—അത്ഭുതാനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി ആനന്ദാശ്രു ചൊരിയുന്നവനെ—അവൻ പ്രേമവ്യാകുലനായി നമസ്കരിച്ചു വന്ദിച്ചു।

Verse 47

स राजा निजपुत्रेण प्रणयादभिवंदितः । आश्लिष्य गाढं तरसा बभाषे प्रेमकातरः

ആ രാജാവ് സ്വന്തം പുത്രൻ പ്രേമപൂർവം അഭിവന്ദിച്ചതോടെ; അവനെ വേഗത്തിൽ ഗാഢമായി ആലിംഗനം ചെയ്ത്, സ്നേഹകാതരനായി ഉടൻ സംസാരിച്ചു।

Verse 48

कस्त्वं देवो मनुष्यो वा गन्धर्वो वा महामते । का माता जनकः को वा को देशस्तव नाम किम्

ഹേ മഹാമതേ! നീ ആരാണ്—ദേവനോ, മനുഷ്യനോ, ഗന്ധർവനോ? നിന്റെ മാതാവ് ആര്, പിതാവ് ആര്; നിന്റെ ദേശം ഏത്, നിന്റെ നാമം എന്ത്?

Verse 49

कस्मान्न शत्रुभिर्बद्धान्मृतानिव हतौजसः । कारुण्यादिह संप्राप्य सपत्नीकान्मुमोच यः

അവൻ കരുണകൊണ്ട് ഇവിടെ വന്ന്, ശത്രുക്കൾ ബന്ധിച്ച, ശക്തി ക്ഷയിച്ച് മരിച്ചവരെപ്പോലെ കിടന്നിരുന്നവരെ—ഭാര്യകളോടുകൂടി—എന്തുകൊണ്ട് മോചിപ്പിച്ചു?

Verse 50

कुतो लब्धमिदं शौर्यं धैर्यं तेजो बलोन्नतिः । जिगीषसीव लोकांस्त्रीन्सदेवासुरमानुषान्

ഈ ശൗര്യവും ധൈര്യവും തേജസ്സും ബലോന്നതിയും നിനക്ക് എവിടെ നിന്നാണ് ലഭിച്ചത്? അതിനാൽ നീ ദേവ‑അസുര‑മനുഷ്യരോടുകൂടിയ ത്രിലോകം ജയിക്കുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നവനായി തോന്നുന്നു.

Verse 51

अपि जन्मसहस्रेण तवानृण्यं महौजसः । कर्तुं नाहं समर्थोस्मि सहैभिर्दारबांधवैः

ഹേ മഹൗജസ്വീ! ആയിരം ജന്മങ്ങളിലുപോലും ഞാൻ—എന്റെ ഭാര്യയും ബന്ധുബാന്ധവരുമൊത്ത്—നിന്റെ ഉപകാരഋണം തീർക്കാൻ കഴിയുന്നവനല്ല.

Verse 52

इमान्पुत्रानिमाः पत्नीरिदं राज्यमिदं पुरम् । सर्वं विहाय मच्चित्तं त्वय्येव प्रेमबंधनम्

ഈ പുത്രന്മാരെയും ഈ ഭാര്യമാരെയും ഈ രാജ്യമെയും ഈ നഗരത്തെയും—എല്ലാം ഉപേക്ഷിച്ച്—എന്റെ ചിത്തം പ്രേമബന്ധനത്തോടെ നിനക്കേ മാത്രം ബന്ധിതമായി.

Verse 53

सर्वं कथय मे तात मत्प्राणपरिरक्षक । एतासां मम पत्नीनां त्वदधीनं हि जीवितम्

ഹേ പ്രിയനേ, എന്റെ പ്രാണപരിരക്ഷകനേ! എല്ലാം എനിക്ക് പറയുക; കാരണം എന്റെ ഈ ഭാര്യമാരുടെ ജീവൻ നിശ്ചയമായും നിന്റെ അധീനത്തിലാണ്.

Verse 54

सूत उवाच । इति पृष्टः स भद्रायुः स्वपित्रा तमभाषत । एष वैश्यसुतो राजन्सुनयो नाम मत्सखा

സൂതൻ പറഞ്ഞു—സ്വപിതാവ് ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചതിനാൽ ഭദ്രായു മറുപടി പറഞ്ഞു—“ഹേ രാജൻ! ഇവൻ വൈശ്യപുത്രൻ; സുനയ എന്നതാണ് പേര്; ഇവൻ എന്റെ സുഹൃത്ത്.”

Verse 55

अहमस्य गृहे रम्ये वसामि सहमातृकः । भद्रायुर्नाम मद्वृत्तं पश्चाद्विज्ञापयामि ते

ഞാൻ അവന്റെ മനോഹരമായ ഗൃഹത്തിൽ എന്റെ മാതാവിനോടുകൂടെ വസിക്കുന്നു. എന്റെ പേര് ഭദ്രായു; പിന്നീടു എന്റെ മുഴുവൻ വൃത്താന്തവും നിനക്കു സമ്യകമായി അറിയിക്കും.

Verse 56

पुरं प्रविश्य भद्रं ते सदारः ससुहृज्जनः । त्यक्त्वा भयमरातिभ्यो विहरस्व यथासुखम्

നഗരത്തിൽ പ്രവേശിക്കൂ—നിനക്കു മംഗളം ഉണ്ടാകട്ടെ—ഭാര്യയോടും സുഹൃത്തുക്കളോടും കൂടി. ശത്രുക്കളുടെ ഭയം വിട്ട് ഇഷ്ടാനുസാരം സുഖമായി വസിച്ചു വിഹരിക്കൂ.

Verse 57

नैतान्मुंच रिपूंस्तावद्यावदागमनं मम । अहमद्य गमिष्यामि शीघ्रमात्मनिवेशनम्

ഞാൻ മടങ്ങിവരുന്നതുവരെ ഈ ശത്രുക്കളെ വിട്ടയക്കരുത്. ഞാൻ ഇന്നുതന്നെ വേഗത്തിൽ എന്റെ സ്വന്തം വസതിയിലേക്കു പോകും.

Verse 58

इत्युक्त्वा नृपमामंत्र्य भद्रायुर्नृपनंदनः । आजगाम स्वभवनं मात्रे सर्वं न्यवेदयत्

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് രാജാവിനോട് അനുവാദം വാങ്ങി, രാജകുമാരൻ ഭദ്രായു തന്റെ വീട്ടിലെത്തി സംഭവിച്ചതെല്ലാം മാതാവിനോട് സമർപ്പിച്ചു പറഞ്ഞു.

Verse 59

सापि हृष्टा स्वतनयं परिरेभेऽश्रुलोचना । स च वैश्यपतिः प्रेम्णा परिष्वज्याभ्यपूजयत्

അവളും സന്തോഷത്തോടെ കണ്ണുനിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ സ്വന്തം മകനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു. ആ വൈശ്യ ഗൃഹപതിയും സ്നേഹത്തോടെ ചേർത്തുപിടിച്ച് ഭക്തിപൂർവ്വം ആദരിച്ചു.

Verse 60

वज्रबाहुश्च राजेंद्रः प्रविष्टो निजमंदिरम् । स्त्रीपुत्रामात्य सहितः प्रहर्षमतुलं ययौ

രാജേന്ദ്രൻ വജ്രബാഹു തന്റെ സ്വന്തം കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു; ഭാര്യയും പുത്രനും അമാത്യന്മാരും കൂടെ അവൻ അതുലാനന്ദം പ്രാപിച്ചു।

Verse 61

तस्यां निशायां व्युष्टायामृषभो योगिनां वरः । चंद्रांगदं समागत्य सीमंतिन्याः पतिं नृपम्

ആ രാത്രി കഴിഞ്ഞ് പ്രഭാതമായപ്പോൾ, യോഗികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ ഋഷഭൻ വന്ന് സീമന്തിനിയുടെ ഭർത്താവായ രാജാവ് ചന്ദ്രാംഗദനെ സമീപിച്ചു।

Verse 62

भद्रायुषः समुत्पत्तिं तस्य कर्माप्यमानुषम् । आवेद्य रहसि प्रेम्णा त्वत्सुतां कीर्तिमालिनीम्

അവൻ സ്നേഹത്തോടെ ഏകാന്തത്തിൽ ഭദ്രായുഷന്റെ ഉദ്ഭവവും അവന്റെ അമാനുഷ കർമ്മവും അറിയിച്ചു; കൂടാതെ നിന്റെ പുത്രി കീർത്തിമാലിനിയെക്കുറിച്ചും പറഞ്ഞു।

Verse 63

भद्रायुषे प्रयच्छेति बोधयित्वा च नैषधम् । ऋषभो निर्जगामाथ देशकालार्थतत्त्ववित्

‘അവളെ ഭദ്രായുഷനു നൽകുക’ എന്നു നൈഷധരാജാവിനെ ബോധിപ്പിച്ച്, ദേശ-കാല-പ്രയോജന തത്ത്വം അറിഞ്ഞ ഋഷഭൻ അവിടെ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടു।

Verse 64

विशेषकम् । अथ चंद्रांगदो राजा मुहूर्त्ते मंगलोचिते । भद्रायुषं समाहूय प्रायच्छत्कीर्त्तिमालिनीम्

അനന്തരം രാജാവ് ചന്ദ്രാംഗദൻ മംഗളകരമായ മുഹൂർത്തത്തിൽ ഭദ്രായുഷനെ വിളിച്ചു കീർത്തിമാലിനിയെ അവനു സമർപ്പിച്ചു।

Verse 65

कृतोद्वाहः स राजेंद्रतनयः सह भार्यया । हेमासनस्थः शुशुभे रोहिण्येव निशाकरः

വിവാഹസംസ്കാരം പൂർത്തിയാക്കിയ ആ രാജേന്ദ്രപുത്രൻ ഭാര്യയോടുകൂടെ സ്വർണ്ണാസനത്തിൽ ഇരുന്ന്, രോഹിണിയോടുകൂടിയ ചന്ദ്രനെപ്പോലെ ദീപ്തിയായി ശോഭിച്ചു।

Verse 66

वज्रबाहुं तत्पितरं समाहूय स नैषधः । पुरं प्रवेश्य सामात्यः प्रत्युद्गम्याभ्यपूजयत्

നൈഷധ രാജാവ് ഭദ്രായുഷന്റെ പിതാവായ വജ്രബാഹുവിനെ വിളിപ്പിച്ചു; മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ അദ്ദേഹത്തെ നഗരത്തിലേക്ക് പ്രവേശിപ്പിച്ച്, സ്വയം മുന്നോട്ട് ചെന്നു സ്വീകരിച്ച് ആദരപൂർവ്വം പൂജിച്ചു।

Verse 67

तत्रापश्यत्कृतोद्वाहं भद्रायुषमरिंदमम् । पादयोः पतितं प्रेम्णा हर्षात्तं परिषस्वजे

അവിടെ അദ്ദേഹം വിവാഹം പൂർത്തിയായ ശത്രുദമനനായ ഭദ്രായുഷനെ കണ്ടു. സ്നേഹത്തോടെ അവന്റെ പാദങ്ങളിൽ വീണു, വജ്രബാഹു ആനന്ദത്തോടെ അവനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു।

Verse 68

एष मे प्राणदो वीर एष शत्रुनिषूदनः । अथाप्यज्ञातवंशोऽयं मयानंतपराक्रमः

‘ഈ വീരൻ എനിക്ക് പ്രാണദാതാവാണ്, ഈയാൾ ശത്രുനിഷൂദകനാണ്; എങ്കിലും അവന്റെ വംശം അജ്ഞാതം—ഞാൻ കണ്ടതുപോലെ അവന്റെ പരാക്രമം അനന്തമാണ്.’

Verse 69

एष ते नृप जामाता चंद्रांगद महाबलः । अस्य वंशमथोत्पत्तिं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

‘ഹേ മഹാബലവാനായ രാജാ ചന്ദ്രാംഗദാ! ഇദ്ദേഹം ഇപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ ജാമാതാവാണ്. ഇദ്ദേഹത്തിന്റെ വംശവും ഉദ്ഭവകഥയും തത്ത്വമായി കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.’

Verse 70

इत्थं दशार्णराजेन प्रार्थितो निषधाधिपः । विविक्त उपसंगम्य प्रहसन्निदमब्रवीत्

ഇങ്ങനെ ദശാർണരാജാവിന്റെ പ്രാർത്ഥന കേട്ട് നിഷധാധിപൻ ഏകാന്തസ്ഥാനത്ത് അവന്റെ അടുത്തേക്ക് ചെന്നു, സ്മിതത്തോടെ ഈ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു।

Verse 71

एष ते तनयो राजञ्छैशवे रोगपीडितः । त्वया वने परित्यक्तः सह मात्रा रुजार्तया

ഹേ രാജാവേ! ഇതാ നിന്റെ പുത്രൻ—ശൈശവം മുതൽ രോഗപീഡിതൻ. നീ അവനെ വേദനയിൽ കഷ്ടപ്പെട്ടിരുന്ന അവന്റെ മാതാവിനോടൊപ്പം വനത്തിൽ ഉപേക്ഷിച്ചു।

Verse 72

परिभ्रमंती विपिने सा नारी शिशुनामुना । दैवाद्वैश्यगृहं प्राप्ता तेन वैश्येन रक्षिता

ആ കുഞ്ഞുമായി വനത്തിൽ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞിരുന്ന ആ സ്ത്രീ ദൈവവിധിയാൽ ഒരു വൈശ്യന്റെ വീട്ടിലെത്തി; ആ വൈശ്യൻ അവളെ സംരക്ഷിച്ചു।

Verse 73

अथासौ बहुरोगार्तो मृतस्तव कुमारकः । केनापि योगिराजेन मृतः संजीवितः पुनः

പിന്നീട് അനേകം രോഗങ്ങളാൽ പീഡിതനായ നിന്റെ ആ കുഞ്ഞ് മരിച്ചു; എന്നാൽ ഒരു യോഗിരാജൻ, മരിച്ചിട്ടും, അവനെ വീണ്ടും ജീവിപ്പിച്ചു।

Verse 74

ऋषभाख्यस्य तस्यैव प्रभावाच्छिवयोगिनः । रूपं च देवसदृशं प्राप्तौ मातृकुमारकौ

ഋഷഭനാമമായ ആ ശിവയോഗിയുടെ പ്രഭാവത്താൽ മാതാവും പുത്രനും—ഇരുവരും ദേവസദൃശമായ രൂപം പ്രാപിച്ചു।

Verse 75

तेन दत्तेन खड्गेन शंखेन रिपुघातिना । जिगाय समरे शत्रूञ्छिववर्माभिरक्षितः

ആ യോഗി നൽകിയ ഖഡ്ഗവും ശത്രുഘാതക ശംഖവും കൊണ്ടു, ശിവകവചം കാത്തുനിൽക്കേ, അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ശത്രുക്കളെ ജയിച്ചു.

Verse 76

द्विषट्सहस्रनागानां बलमेको बिभर्त्यसौ । सर्वविद्यासु निष्णातो मम जामातृतां गतः

അവൻ ഒരുത്തൻ തന്നെ പന്ത്രണ്ടായിരം ആനകളുടെ ബലം വഹിക്കുന്നു; സർവ്വവിദ്യകളിലും നിഷ്ണാതനായി അവൻ എന്റെ ജാമാതാവായി മാറി.

Verse 77

अत एनं समादाय मातरं चास्य सुव्रताम् । गच्छस्व नगरीं राजन्प्राप्स्यसि श्रेय उत्तमम्

അതുകൊണ്ട് അവനെയും അവന്റെ സുവ്രതയായ മാതാവിനെയും കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, ഹേ രാജാവേ, നിന്റെ നഗരിയിലേക്കു പോകുക; നീ പരമ ശ്രേയസ്സു പ്രാപിക്കും.

Verse 78

इति चंद्रांगदः सर्वमाख्यायांतर्गृहे स्थिताम् । तस्याग्र पत्नीमाहूय दर्शयामास भूषिताम्

ഇങ്ങനെ ചന്ദ്രാംഗദൻ എല്ലാം വിവരിച്ച്, അന്തഃപുരത്തിൽ ഉണ്ടായിരുന്ന അവന്റെ അഗ്ര്യപത്നിയെ വിളിച്ചു, അലങ്കൃതയായി അവളെ കാണിച്ചു.

Verse 79

इत्यादि सर्वमाकर्ण्य दृष्ट्वा च स महीपतिः । व्रीडितो नितरां मौढ्यात्स्वकृतं कर्म गर्हयन्

ഇതെല്ലാം കേട്ടും കണ്ടും ആ ഭൂപതി തന്റെ മോഹജന്യമായ മൂഢത്വം കൊണ്ടു അത്യന്തം ലജ്ജിച്ചു; താൻ ചെയ്ത കർമത്തെ തന്നെ കുറ്റപ്പെടുത്തി.

Verse 80

प्राप्तश्च परमानन्दं तयोर्दर्शनकौतुकात् । पुलकांकितसर्वांगस्तावुभौ परिषस्वजे

അവരെ രണ്ടുപേരെയും ദർശിച്ച ആനന്ദോത്സുകതയിൽ അദ്ദേഹം പരമാനന്ദം പ്രാപിച്ചു. രോമാഞ്ചം കൊണ്ട് സർവ്വാംഗവും പുളകിതമായി, അവരെ ഇരുവരെയും ആലിംഗനം ചെയ്തു.

Verse 81

युग्मम् । एवं निषधराजेन पूजितश्चाभिनन्दितः । स भोजयित्वा तं सम्यक्स्वयं च सह मंत्रिभिः

ഇങ്ങനെ നിഷധരാജനാൽ പൂജിക്കപ്പെടുകയും അഭിനന്ദിക്കപ്പെടുകയും ചെയ്ത അദ്ദേഹം, അവനെ യഥാവിധി ഭോജനിപ്പിച്ചു; താനും മന്ത്രിമാരോടുകൂടെ ഭുജിച്ചു.

Verse 82

तामात्मनोग्रमहिषीं पुत्रं तमपि तां स्नुषाम् । आदाय सपरीवारो वज्रबाहुः पुरीं ययौ

തന്റെ മഹിഷിയായ രാജ്ഞിയെയും, ആ പുത്രനെയും, ആ മരുമകളെയും കൂടി കൂട്ടിക്കൊണ്ട്, പരിജനസഹിതനായ വജ്രബാഹു നഗരത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 83

स संभ्रमेण महता भद्रायुः पितृमंदिरम् । संप्राप्य परमानंदं चक्रे सर्वपुरौकसाम्

മഹാ ആവേശത്തോടെ ഭദ്രായു പിതാവിന്റെ രാജമന്ദിരത്തിലെത്തി; അവിടെ എത്തി നഗരവാസികളെയൊക്കെയും പരമാനന്ദത്തിൽ ആക്കി.

Verse 84

कालेन दिवमारूढे पितरि प्राप्तयौवनः । भद्रायुः पृथिवीं सर्वां शशासाद्भुतविक्रमः

കാലക്രമത്തിൽ പിതാവ് സ്വർഗാരോഹണം ചെയ്തപ്പോൾ, യൗവനം പ്രാപിച്ച ഭദ്രായു അത്ഭുതവിക്രമത്തോടെ സർവ്വ ഭൂമിയും ഭരിച്ചു.

Verse 85

मागधेशं हेमरथं मोचयामास बंधनात् । संधाय मैत्रीं परमां ब्रह्मर्षीणां च सन्निधौ

അവൻ മഗധാധിപനായ ഹേമരഥനെ ബന്ധനത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിച്ചു; ബ്രഹ്മർഷികളുടെ സന്നിധിയിൽ അവനോടു പരമമൈത്രി സ്ഥാപിച്ചു।

Verse 86

इत्थं त्रिलोकमहितां शिवयोगिपूजां कृत्वा पुरातनभवेऽपि स राजसूनुः । निस्तीर्य दुःसहविपद्गणमाप्तराज्यश्चंद्रांगदस्य सुतया सह साधु रेमे

ഇങ്ങനെ, ആ പൂർവ്വജന്മത്തിലും രാജപുത്രൻ ത്രിലോകമഹിതമായ ശിവയോഗികളുടെ പൂജ നടത്തി. ദുസ്സഹമായ വിപത്തുകളുടെ കൂട്ടം കടന്ന് രാജ്യം വീണ്ടെടുത്തു, ചന്ദ്രാംഗദന്റെ പുത്രിയോടൊപ്പം ധർമ്മമായി സന്തോഷത്തോടെ ജീവിച്ചു।