
Sukta 2.3
Gṛtsamada (Bhārgava)
Triṣṭubh
ഈ സൂക്തം ജ്വലിപ്പിക്കപ്പെട്ടും ഭൂമിയിൽ സ്ഥാപിതനുമായ, എല്ലാ ലോകങ്ങളെയും അഭിമുഖീകരിക്കുന്ന ഹോതൃയായി അഗ്നിയെ സിംഹാസനാരൂഢനാക്കുന്നു; അവൻ ദേവന്മാരെ യജ്ഞത്തിലേക്ക് നയിക്കുന്നു. അവന്റെ ശുദ്ധീകരിക്കുന്ന, ദീപ്തമായ ബുദ്ധിയെയും ഹവ്യം—പ്രത്യേകിച്ച് ഘൃതം—വഹിക്കുന്ന അവന്റെ പങ്കിനെയും സ്തുതിക്കുന്നു; അതുവഴി കര്മ്മം യഥാവിധി രൂപംകൊണ്ട് യജമാനന് ഫലപ്രദമാകുന്നു.
Mantra 1
समिद्धो अग्निर्निहितः पृथिव्यां प्रत्यङ्विश्वानि भुवनान्यस्थात् । होता पावकः प्रदिवः सुमेधा देवो देवान्यजत्वग्निरर्हन् ॥
സമിദ്ധനായ അഗ്നി പൃഥിവിയിൽ നിഹിതനായി, സർവ്വ ഭുവനങ്ങളോടും പ്രതിമുഖമായി നിലകൊള്ളുന്നു. പാവക ഹോതാ, പ്രദിവന്റെ, സുമേധാ—ദേവനും അർഹനുമായ അഗ്നി ദേവന്മാരെ യജ്ഞത്തിലൂടെ യജിക്കട്ടെ.
Mantra 2
नराशंसः प्रति धामान्यञ्जन्तिस्रो दिवः प्रति मह्ना स्वर्चिः । घृतप्रुषा मनसा हव्यमुन्दन्मूर्धन्यज्ञस्य समनक्तु देवान् ॥
നരാശംസൻ മഹിമയാൽ സ്വർചിഃ ആയി, ധാമങ്ങളെ ജ്വലിപ്പിച്ചു, ത്രിദിവത്തോടു പ്രതി പ്രകാശിക്കട്ടെ. ഘൃതപ്രുഷമായ മനസ്സോടെ ഹവ്യം ഒഴുക്കി, യജ്ഞത്തിന്റെ മൂർധനിൽ ദേവന്മാരെ അഭിഷേകിച്ചു/അനുലേപം ചെയ്തു അനുഗ്രഹിക്കട്ടെ.
Mantra 3
ईळितो अग्ने मनसा नो अर्हन्देवान्यक्षि मानुषात्पूर्वो अद्य । स आ वह मरुतां शर्धो अच्युतमिन्द्रं नरो बर्हिषदं यजध्वम् ॥
ഹേ അഗ്നേ, മനസ്സാൽ ആരാധിതനും അർഹനുമായവനേ—മാനുഷനിൽ നിന്നു, പൂർവ്വംപോലെ ഇന്നും ദേവന്മാരെ യജ്ഞത്തിൽ യജിക്ക. ഇവിടെ മരുദ്ഗണത്തിന്റെ അച്യുത ശർധത്തെ കൊണ്ടുവരിക; ബർഹിഷിൽ ആസീനനായ അചലനായ ഇന്ദ്രനെയും കൊണ്ടുവരിക. ഹേ നരന്മാരേ, നിങ്ങൾ യജ്ഞം സമ്പാദിപ്പിൻ.
Mantra 4
देव बर्हिर्वर्धमानं सुवीरं स्तीर्णं राये सुभरं वेद्यस्याम् । घृतेनाक्तं वसवः सीदतेदं विश्वे देवा आदित्या यज्ञियासः ॥
ഹേ ദേവന്മാരേ, ബർഹി വർദ്ധിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നു—സുവീര, വീര്യസമ്പന്നം; റായ്ക്കായി വിരിച്ചിരിക്കുന്നു, ഈ വേദിയിൽ സുഭരവും സുവാഹകവും. ഘൃതംകൊണ്ട് അഭ്യക്തമായ ഇതിൽ—ഹേ വസുക്കളേ, ഇവിടെ ആസീനരാകുവിൻ; ഹേ സർവ്വദേവന്മാരേ, യജ്ഞിയരായ ആദിത്യരേ, ഇവിടെ ഇരിക്കുവിൻ.
Mantra 5
वि श्रयन्तामुर्विया हूयमाना द्वारो देवीः सुप्रायणा नमोभिः । व्यचस्वतीर्वि प्रथन्तामजुर्या वर्णं पुनाना यशसं सुवीरम् ॥
നമസ്കാരങ്ങളാൽ ആഹ്വാനിക്കപ്പെട്ട, വിശാലതയിൽ വിരിയുന്ന ദേവീ ദ്വാരങ്ങൾ—സുപ്രായണാ—വ്യാപകമായി തുറക്കട്ടെ. വ്യചസ്വതീ, അജര്യാ—സ്വതന്ത്രാവകാശം നിറഞ്ഞവ—വിരിയട്ടെ; തങ്ങളുടെ ദീപ്ത വർണ്ണം ശുദ്ധീകരിച്ചു, യശസ്സും സുവീരതയും കൊണ്ടുവരട്ടെ.
Mantra 6
साध्वपांसि सनता न उक्षिते उषासानक्ता वय्येव रण्विते । तन्तुं ततं संवयन्ती समीची यज्ञस्य पेशः सुदुघे पयस्वती ॥
ഉഷസ്സും രാത്രിയും—നമ്മുടെ വർദ്ധനയ്ക്കായി പുരാതന കർമങ്ങളെ യഥാവിധി സാധിപ്പിച്ച്, രണ്ടു പക്ഷികളുപോലെ രമിച്ച്—വലിച്ചുനീട്ടിയ തന്തുവിനെ ഐക്യത്തോടെ ചേർത്ത് നെയ്യുന്നു; യജ്ഞത്തിന്റെ രൂപം (പേശഃ) അവർ രൂപപ്പെടുത്തുന്നു—രണ്ടു സുധുഘകൾ, പോഷകസാരത്തോടെ സമൃദ്ധം.
Mantra 7
दैव्या होतारा प्रथमा विदुष्टर ऋजु यक्षतः समृचा वपुष्टरा । देवान्यजन्तावृतुथा समञ्जतो नाभा पृथिव्या अधि सानुषु त्रिषु ॥
രണ്ടു ദൈവ്യ ഹോതാക്കൾ—ആദ്യരും കൂടുതൽ വിജ്ഞാനികളും—ഋചയോടുകൂടെ നേരെ (ഋജു) യജിക്കുന്നു, രൂപത്തിൽ കൂടുതൽ പരിപൂർണ്ണർ. ഋതുക്ക്രമത്തിൽ ദേവന്മാർക്ക് യജിച്ച്, അവർ ഭൂമിയുടെ നാഭിയിൽ, അവളുടെ മൂന്ന് ഉയരങ്ങളിൽ, ഐക്യത്തോടെ ചേരുന്നു.
Mantra 8
सरस्वती साधयन्ती धियं न इळा देवी भारती विश्वतूर्तिः । तिस्रो देवीः स्वधया बर्हिरेदमच्छिद्रं पान्तु शरणं निषद्य ॥
സരസ്വതി—നമ്മുടെ ധിയെ (പ്രേരിത ബുദ്ധി) സാധിപ്പിക്കുന്നവൾ; ദേവി ഇളാ; സർവ്വസാധക ഗതി കൊണ്ടുവരുന്ന ഭാരതി—ഈ മൂന്ന് ദേവിമാർ സ്വധയാൽ, ഈ ബർഹി (പവിത്ര പുല്ല്) മേൽ ഇരിപ്പിടമേറ്റു, ഞങ്ങൾക്ക് അച്ഛിദ്ര ശരണം കാത്തുരക്ഷിക്കട്ടെ.
Mantra 9
पिशङ्गरूपः सुभरो वयोधाः श्रुष्टी वीरो जायते देवकामः । प्रजां त्वष्टा वि ष्यतु नाभिमस्मे अथा देवानामप्येतु पाथः ॥
പിശംഗ (താമ്ര-ദീപ്ത) രൂപമുള്ളവൻ, സുഭരൻ (സുഭാരവാഹി)യും വയോധാ (ജീവശക്തികളുടെ ധാരകൻ)യും ആയ വീരൻ ജനിക്കുന്നു—ശ്രുഷ്ടീ (ശ്രവണത്തിൽ വിധേയൻ)യും ദേവകാമൻ (ദിവ്യത്തെ ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ)യും ആയി। ത്വഷ്ടൃ ഞങ്ങളിലേയ്ക്ക് പ്രജയെ വ്യാപിപ്പിക്കട്ടെ; ഞങ്ങളുടെ നാഭികേന്ദ്രം (അന്തരംഗ രൂപീകരണാസനം) വിശാലമാക്കട്ടെ; തുടർന്ന് ദേവന്മാരിലേക്കുള്ള പഥം തുറന്നു സമീപിക്കട്ടെ.
Mantra 10
वनस्पतिरवसृजन्नुप स्थादग्निर्हविः सूदयाति प्र धीभिः । त्रिधा समक्तं नयतु प्रजानन्देवेभ्यो दैव्यः शमितोप हव्यम् ॥
വനസ്പതി, അർപ്പണ-കാഷ്ഠം വിടുവിച്ചുകൊണ്ട്, സമീപത്തു നില്ക്കട്ടെ; അഗ്നി ഞങ്ങളുടെ ജാഗ്രതധികളാൽ ഹവിയെ സുസംസ്കരിക്കട്ടെ। ത്രിധാ സമക്തം (മൂന്നുവിധമായി നന്നായി കലർന്ന) ഹവ്യം, ശരിയായ ക്രമം അറിയുന്ന ദൈവ്യ ശമിതൃ, ദേവന്മാരിലേക്കു നയിക്കട്ടെ.
Mantra 11
घृतं मिमिक्षे घृतमस्य योनिर्घृते श्रितो घृतम्वस्य धाम । अनुष्वधमा वह मादयस्व स्वाहाकृतं वृषभ वक्षि हव्यम् ॥
ഘൃതം കലർന്നിരിക്കുന്നു; ഘൃതം തന്നെയാണ് അവന്റെ യോനി (ഗർഭസ്ഥാനം); ഘൃതത്തിൽ അവൻ സ്ഥാപിതൻ, ഘൃതം തന്നെയാണ് അവന്റെ ധാമം (നിവാസം)। അനുശ്വധം (സ്വധാ അനുസരിച്ച്, യുക്താനന്ദക്രമത്തിൽ) വഹിക്ക; അതിൽ മദയസ്വ (പ്രസന്നോന്മത്തനാകുക)। ഹേ വൃഷഭ (ശക്തിമാൻ), സ്വാഹാകൃതം (സ്വാഹാ ചെയ്ത) ഹവ്യം വഹിക്ക.
Agni is kindled and established in the earth, standing toward all worlds as the purifying Hotṛ.
Agni’s priestly capacity and luminous intelligence are praised; the hymn links cosmic order and ritual craftsmanship, showing how the rite is ‘shaped’ and made effective.
The sacrificial power is concentrated in the ghee-fed fire: ghee as Agni’s womb, seat, and dwelling, making him the perfect bearer of offerings.
A direct request: let Agni, strong as a bull, bring and enjoy the svāhā-made oblation, completing the exchange between worshipper and gods.
samiddho agnir nihitaḥ pṛthivyām
tantuṃ tataṃ saṃvayantī
ghṛtaṃ asya yoniḥ
It presents Agni as the central priest of the sacrifice—kindled on earth, purifying the rite, calling the gods, and carrying offerings so the yajña succeeds.
Ghee is the classic fuel and offering for Agni; calling it his “womb” and “home” highlights that Agni is sustained by clarified intention and properly offered nourishment.
It portrays the sacrifice as a carefully woven cosmic order: time (day and night) and right action together “shape” the yajña, making it harmonious and effective.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.