
Sukta 10.8
Trishtubh (probable; needs verification)
ഈ സൂക്തം അഗ്നിയെ ഒരു സർവ്വലൗകിക ശക്തിയായി സ്തുതിക്കുന്നു—അവന്റെ പ്രകാശധ്വജം സ്വർഗ്ഗത്തിനും ഭൂമിക്കും ഇടയിൽ പടർന്ന് സഞ്ചരിക്കുന്നു; അവൻ ജലങ്ങളിൽ വളർന്ന് ഋതം (കോസ്മിക ക്രമം) കാത്തുസൂക്ഷിക്കുന്നു. അഗ്നിയുടെ പല തിരിച്ചറിവുകളും ഇവിടെ വിരിയുന്നു: ദർശി-പ്രകാശം, നിയമത്തെ താങ്ങുന്ന വരുണസദൃശനായ അധിഷ്ഠാതാവ്, അപാം നപാത്, ഹവികൾ എത്തിക്കുന്ന ദൂതൻ. കൂടാതെ, ഇന്ദ്രൻ വിശ്വരൂപനെ ജയിച്ച പുരാണസംഭവം ഓർമ്മിപ്പിച്ച്, അഹങ്കാരത്തിനുമേൽ ക്രമബദ്ധമായ ശക്തിയുടെ വിജയം ഊന്നിപ്പറയുന്നു.
Mantra 1
प्र केतुना बृहता यात्यग्निरा रोदसी वृषभो रोरवीति । दिवश्चिदन्ताँ उपमाँ उदानळपामुपस्थे महिषो ववर्ध ॥
വിശാലമായ പ്രകാശധ്വജം (കേതു) ധരിച്ചു അഗ്നി മുന്നോട്ട് പോകുന്നു; വൃഷഭനായി ദ്യാവാപൃഥിവി എന്ന രണ്ടു ലോകങ്ങളോടും ഗർജ്ജിക്കുന്നു. അവൻ ദിവ്യത്തിന്റെ അറ്റങ്ങളിലേക്കും എത്തി, അളവുകളെ അതിക്രമിച്ച് ഉയർന്നു; ആപഃകളുടെ ഉപസ്ഥത്തിൽ മഹിഷൻ—മഹാബലവാൻ—വളർന്നു.
Mantra 2
मुमोद गर्भो वृषभः ककुद्मानस्रेमा वत्सः शिमीवाँ अरावीत् । स देवतात्युद्यतानि कृण्वन्त्स्वेषु क्षयेषु प्रथमो जिगाति ॥
ഗർഭം ആനന്ദിച്ചു—ഉന്നത കകുദമുള്ള വൃഷഭൻ; അശ്രേമൻ, ശിമീവാൻ വത്സൻ ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു. അവൻ ദേവതാസമൂഹത്തേക്കു ഉദ്യതമായ ചലനങ്ങൾ സൃഷ്ടിച്ചു, തന്റെ സ്വന്തം വാസസ്ഥലങ്ങളിലേക്കു ആദ്യം പ്രവേശിക്കുന്നു; നമ്മുടെ ഉള്ളിൽ ദേവർക്കു വഴി തുറക്കുന്നത് അഗ്നിയത്രേ.
Mantra 3
आ यो मूर्धानं पित्रोररब्ध न्यध्वरे दधिरे सूरो अर्णः । अस्य पत्मन्नरुषीरश्वबुध्ना ऋतस्य योनौ तन्वो जुषन्त ॥
ആരു രണ്ടു പിതാക്കന്മാരുടെ (ദ്യൗ-പൃഥിവി) ശിഖരമൂർദ്ധാനം എടുത്ത് യജ്ഞത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നുവോ—അവൻ സൂര്യപ്രഭയായ പ്രളയംപോലൊരു പ്രവാഹം. അവന്റെ ഗതിയിൽ അരുഷീ ശക്തികൾ, അശ്വബുധ്നാ, ഋതത്തിന്റെ യോനിയിൽ—സ്വന്തം ദേഹധാരിത രൂപങ്ങളിൽ—ആസ്വദിക്കുന്നു.
Mantra 4
उषौषो हि वसो अग्रमेषि त्वं यमयोरभवो विभावा । ऋताय सप्त दधिषे पदानि जनयन्मित्रं तन्वे स्वायै ॥
ഉഷസ്സിന് പിന്നാലെ ഉഷസ്സേ, ഹേ വസു, നീ മുന്നിൽ പോകുന്നു; യമയോഃ—യമലശക്തികളിൽ നീ വിഭാവാ, വ്യാപകമായി ദീപ്തനായവൻ, ആയി. ഋതത്തിനായി നീ ഏഴ് പദങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു; സ്വന്തം തനുവിനായി മിത്രനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു.
Mantra 5
भुवश्चक्षुर्मह ऋतस्य गोपा भुवो वरुणो यदृताय वेषि । भुवो अपां नपाज्जातवेदो भुवो दूतो यस्य हव्यं जुजोषः ॥
നീ മഹാഭുവനങ്ങളുടെ കണ്ണായി, ഋതത്തിന്റെ ഗോപയായി, മാറുന്നു; ഋതത്തിനായി നീ നിന്നെ പൊതിഞ്ഞ് ധരിക്കുമ്പോൾ നീ വരുണനാകുന്നു. ഹേ ജാതവേദസ്, നീ അപാം നപാത്—ജലങ്ങളുടെ പുത്രൻ—ആകുന്നു; തന്റെ ഹവ്യം സന്തോഷത്തോടെ സ്വീകരിക്കുന്ന ദൂതനായി നീ മാറുന്നു.
Mantra 6
भुवो यज्ञस्य रजसश्च नेता यत्रा नियुद्भिः सचसे शिवाभिः । दिवि मूर्धानं दधिषे स्वर्षां जिह्वामग्ने चकृषे हव्यवाहम् ॥
നീ യജ്ഞത്തിന്റെയും രജസഃ—മധ്യലോകങ്ങളുടെയും—നേതാവാകുന്നു; അവിടെ ശിവമായ നിയുത് ശക്തികളോടെ നീ ചേർന്നു നിൽക്കുന്നു. ദിവിയിൽ നീ നിന്റെ മൂർധാനം സ്ഥാപിക്കുന്നു; ഹേ അഗ്നി, സ്വർലോകങ്ങളെ ജയിക്കുന്ന ജിഹ്വയെ നീ ഹവ്യവാഹകനായി രൂപപ്പെടുത്തി.
Mantra 7
अस्य त्रितः क्रतुना वव्रे अन्तरिच्छन्धीतिं पितुरेवैः परस्य । सचस्यमानः पित्रोरुपस्थे जामि ब्रुवाण आयुधानि वेति ॥
ഈ കൃത്യത്തിൽ ത്രിതൻ തന്റെ ക്രതു (സങ്കൽപശക്തി)കൊണ്ട് അന്തരിക്ഷത്തിന്റെ അന്തർമാർഗം തിരഞ്ഞെടുത്തു; പരമ പിതാവിന്റെ ധീ (പ്രേരിത ചിന്ത)യെ തന്റെ ഗമനങ്ങളാൽ അന്വേഷിച്ചു. പിതാവിന്റെ വിശാല ഉപസ്ഥ (മടിയിൽ) സഹചാരിയായി, ബന്ധുവെന്നപോലെ വാക്കുചൊല്ലി, പൈതൃകാത്മാവിന്റെ ആയുധാനി (ശസ്ത്രരൂപ ശക്തികൾ) സഹിതം അവൻ മുന്നേറുന്നു.
Mantra 8
स पित्र्याण्यायुधानि विद्वानिन्द्रेषित आप्त्यो अभ्ययुध्यत् । त्रिशीर्षाणं सप्तरश्मिं जघन्वान्त्वाष्ट्रस्य चिन्निः ससृजे त्रितो गाः ॥
അവൻ പൈതൃക ആയുധാനി (പരമ്പരാഗത ശക്തികളെ) ശസ്ത്രമായി അറിഞ്ഞ്, ഇന്ദ്രൻ പ്രേരിപ്പിച്ച ആപ്ത്യൻ യുദ്ധത്തിലേക്ക് മുന്നേറി. ത്രിശീർഷൻ, സപ്തരശ്മി എന്ന തടസ്സകാരനെ വധിച്ച ശേഷം, ത്രിതൻ—അതെ, ത്വഷ്ടൃയുടെ രൂപണത്തിൽ നിന്നുപോലും—ഗാവുകളെ, അഥവാ പ്രകാശവും ജ്ഞാനവും ആയ കിരണങ്ങളെ മോചിപ്പിച്ചു.
Mantra 9
भूरीदिन्द्र उदिनक्षन्तमोजोऽवाभिनत्सत्पतिर्मन्यमानम् । त्वाष्ट्रस्य चिद्विश्वरूपस्य गोनामाचक्राणस्त्रीणि शीर्षा परा वर्क् ॥
മഹാബലവാനായ ഇന്ദ്രൻ, അഹങ്കാരത്തിൽ വീർപ്പിച്ച, താനേ അധിപൻ എന്നു കരുതിയ സത്പതിയുടെ പൊങ്ങുന്ന ഓജസ്സിനെ അടിച്ചു താഴെയിട്ടു. ത്വഷ്ടൃയുടെ വിശ്വരൂപൻ ഗോനാം (ഗാവുകൾ/കിരണങ്ങൾ) രൂപപ്പെടുത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുമ്പോഴേ, ഇന്ദ്രൻ അവന്റെ മൂന്നു ശിരസ്സുകൾ വെട്ടി ദൂരെയെറിഞ്ഞു.
Agni advances with a vast, radiant banner, roaring like a bull between Heaven and Earth and exceeding ordinary measures.
The hymn expands Agni’s identity into multiple cosmic roles—eye of the world, guardian of Ṛta, Varuṇa-like upholder of law, child of the Waters, and the willing envoy of offerings.
Agni is affirmed as the universal regulator and revealer of Ṛta—present in many divine functions—while mythic power is illustrated through the Indra–Viśvarūpa episode as a warning against disordering pride.
The vision settles into ritual utility: Agni as the dependable messenger who accepts havya and secures right order, protection, and strength for the worshipper.
pra ketunā bṛhatā yāty agniḥ
bhuvo apāṃ napāj jātavedo
भूरीदिन्द्र उदिनक्षन्तमोजोऽवाभिनत्सत्पतिर्मन्यमानम् । त्वाष्ट्रस्य चिद्विश्वरूपस्य गोनामाचक्राणस्त्रीणि शीर्षा परा वर्क् ॥It praises Agni as a cosmic force of light who moves between heaven and earth, grows in the waters, and protects Ṛta (cosmic order). It also presents Agni as the messenger who carries offerings to the gods.
It points to Agni’s hidden, mysterious origin and presence within the waters—an ancient Vedic way of saying that fiery power and divine light can be ‘born’ from what seems opposite, and can emerge from the depths.
The episode serves as a moral-cosmic illustration: arrogant, disordering power is cut down, and Ṛta is restored. That supports the hymn’s central idea that right order must prevail for sacrifice and life to flourish.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.