Sarga 2

Verse 1

नारदस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारद:।पूजयामास धर्मात्मा सहशिष्यो महामुनि: ।।1.2.1।।

നാരദന്റെ വാക്കുകൾ ശ്രവിച്ച ശേഷം, വാക്പ്രാവീണ്യസമ്പന്നനും ധർമ്മാത്മാവുമായ മഹാമുനി ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടി അദ്ദേഹത്തെ പൂജിച്ച് ആദരിച്ചു.

Verse 2

यथावत्पूजितस्तेन देवर्षिर्नारदस्तदा । आपृष्ट्वैवाभ्यनुज्ञातस्स जगाम विहायसम् ।।1.2.2।।

അപ്പോൾ വാൽമീകി യഥാവിധി പൂജിച്ച ദേവർഷി നാരദൻ വിട ചോദിച്ച് അനുവാദം നേടി, ആകാശമാർഗ്ഗം സ്വർഗ്ഗത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.

Verse 3

स मुहूर्तं गते तस्मिन्देवलोकं मुनिस्तदा ।जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरत: ।।1.2.3।।

നാരദമുനി ദേവലോകത്തിലേക്ക് പോയശേഷം, ഋഷി ജാഹ്നവി (ഗംഗ)യിൽ നിന്ന് അധികം ദൂരമല്ലാത്ത തമസാ നദീതീരത്തിലേക്ക് ചെന്നു.

Verse 4

स तु तीरं समासाद्य तमसाया महामुनि: ।शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् ।।1.2.4।।

തമസാ നദിയുടെ തീരം പ്രാപിച്ച മഹാമുനി, ചെളിയില്ലാത്ത നിർമ്മല തീർത്ഥം കണ്ടിട്ട്, സമീപത്ത് നിന്ന ശിഷ്യനോട് പറഞ്ഞു.

Verse 5

अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज निशामय ।रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्यमनो यथा ।।1.2.5।।

“ഭരദ്വാജാ, ഈ തീർത്ഥം നോക്കുക—ചളിയില്ലാതെ നിർമ്മലം, രമണീയം, പ്രസന്നജലമുള്ളത്; സജ്ജനന്റെ മനസ്സുപോലെ ശുദ്ധവും ശാന്തവും.”

Verse 6

न्यस्यतां कलशस्तात दीयतां वल्कलं मम ।इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम् ।।1.2.6।।

“താതാ, കലശം താഴെ വെക്കുക; എനിക്ക് എന്റെ വൽക്കലം തരിക. തമസാ നദിയുടെ ഈ ഉത്തമ തീർത്ഥത്തിൽ തന്നേ ഞാൻ ഇവിടെ സ്നാനം ചെയ്യും.”

Verse 7

एवमुक्तो भरद्वाजो वाल्मीकेन महात्मना । प्रायच्छत मुनेस्तस्य वल्कलं नियतो गुरो: ।।1.2.7।।

മഹാത്മാവായ വാൽമീകി ഇങ്ങനെ അരുളിച്ചെയ്തപ്പോൾ, ഗുരുവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിയന്ത്രിതനും ശിഷ്ടനുമായ ഭാരദ്വാജൻ ആ മുനിക്കു വൽക്കലവസ്ത്രം സമർപ്പിച്ചു.

Verse 8

स शिष्यहस्तादादाय वल्कलं नियतेन्द्रिय: ।विचचार ह पश्यंस्तत्सर्वतो विपुलं वनम् ।।1.2.8।।

ശിഷ്യന്റെ കൈയിൽ നിന്നു വൽക്കലം ഏറ്റുവാങ്ങി, ഇന്ദ്രിയനിയമമുള്ള വാൽമീകി സർവ്വദിക്കുകളിലേക്കും നോക്കി ആ വിശാലവനത്തിൽ വിഹരിച്ചു.

Verse 9

तस्याभ्याशे तु मिथुनं चरन्तमनपायिनम् ।ददर्श भगवांस्तत्र क्रौञ्चयोश्चारुनिस्वनम् ।।1.2.9।।

അവന്റെ സമീപത്ത് ഭഗവാൻ ഋഷി അവിടെ ക്രൗഞ്ചപക്ഷികളുടെ ഒരു ദമ്പതികളെ കണ്ടു—ഒന്നിനെ വിട്ടുപിരിയാതെ സഞ്ചരിക്കുന്ന, മധുരവും മനോഹരവുമായ നാദമുള്ളവരെ.

Verse 10

तस्मात्तु मिथुनादेकं पुमांसं पापनिश्चय: ।जघान वैरनिलयो निषादस्तस्य पश्यत: ।।1.2.10।।

അപ്പോൾ ആ ദ്വയത്തിൽ നിന്നൊരു ആൺപക്ഷിയെ പാപനിശ്ചയമുള്ള, വൈരഹൃദയനായ നിഷാദ വേട്ടക്കാരൻ മറ്റേ പക്ഷി നോക്കി നിൽക്കേ തന്നെ കൊന്നു.

Verse 11

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ।।1.2.11।। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ।।1.2.12।।

രക്തത്തിൽ മുക്കപ്പെട്ട അവയവങ്ങളോടെ ഭൂമിയിൽ പുളഞ്ഞുകിടക്കുന്ന തന്റെ കൂട്ടാളി ഹതനായതു കണ്ടപ്പോൾ, പെൺപക്ഷി കരുണ നിറഞ്ഞ സ്വരത്തിൽ നിലവിളിച്ചു.

Verse 12

तं शोणितपरीताङ्गं वेष्टमानं महीतले ।भार्या तु निहतं दृष्ट्वा रुराव करुणां गिरम् ।।1.2.11।। वियुक्ता पतिना तेन द्विजेन सहचारिणा ।ताम्रशीर्षेण मत्तेन पत्रिणा सहितेन वै ।।1.2.12।।

സദാ കൂടെയിരുന്ന, ചെമ്പൻചൂടുള്ള ശിരസ്സുള്ള, പ്രേമമത്തനായ ചിറകുള്ള ആ ദ്വിജനായ ഭർത്താവിൽ നിന്ന് വേർപെട്ട് പെൺപക്ഷി നിർആശ്രയയായി ശേഷിച്ചു.

Verse 13

तदा तु तं द्विजं दृष्ट्वा निषादेन निपातितम् ।ऋषेर्धर्मात्मनस्तस्य कारुण्यं समपद्यत ।।1.2.13।।

അപ്പോൾ നിഷാദൻ വീഴ്ത്തിയ ആ ദ്വിജപക്ഷിയെ കണ്ടപ്പോൾ, ധർമ്മാത്മാവായ ഋഷിയുടെ ഹൃദയം കരുണയാൽ നിറഞ്ഞു ॥1.2.13॥

Verse 14

तत: करुणवेदित्वादधर्मोऽयमिति द्विज: ।निशाम्य रुदतीं क्रौञ्चीमिदं वचनमब्रवीत् ।।1.2.14।।

പിന്നെ കരുണാവേദനകൊണ്ട് ഉണർന്ന അവൻ “ഇത് അധർമ്മം” എന്നു തിരിച്ചറിഞ്ഞു; കരയുന്ന ക്രൗഞ്ചിയെ കേട്ട് ആ ദ്വിജൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു ॥1.2.14॥

Verse 15

मा निषाद प्रतिष्ठां त्वमगमश्शाश्वतीस्समा: ।यत्क्रौञ्चमिथुनादेकमवधी: काममोहितम् ।।1.2.15।। 15

ഹേ നിഷാദാ! നീ ദീർഘകാലം നിലനിൽക്കുന്ന പ്രതിഷ്ഠ ഒരിക്കലും നേടാതിരിക്കട്ടെ; കാരണം പ്രണയമോഹത്തിൽ ആയിരുന്ന ക്രൗഞ്ചദമ്പതികളിൽ ഒരാളെ നീ വധിച്ചു ॥1.2.15॥

Verse 16

तस्यैवं ब्रुवतश्चिन्ता बभूव हृदि वीक्षतः ।शोकार्तेनास्य शकुने: किमिदं व्याहृतं मया ।।1.2.16।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ടിരിക്കെ അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഒരു ചിന്ത ഉദിച്ചു: “ഈ പക്ഷിയുടെ ദുഃഖത്തിൽ വിങ്ങി ഞാൻ എന്താണ് ഉച്ചരിച്ചത്?” ॥1.2.16॥

Verse 17

चिन्तयन्स महाप्राज्ञश्चकार मतिमान्मतिम् ।शिष्यं चैवाऽब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गव: ।।1.2.17।।

ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന ആ മഹാപ്രാജ്ഞനും ബുദ്ധിമാനുമായ ഋഷി ഒരു ദൃഢനിശ്ചയം കൈക്കൊണ്ടു; മുനിപുങ്ഗവൻ തന്റെ ശിഷ്യനോട് ഈ വചനം പറഞ്ഞു ॥1.2.17॥

Verse 18

पादबद्धोऽक्षरसमस्तन्त्रीलयसमन्वित: ।शोकार्तस्य प्रवृत्तो मे श्लोको भवतु नान्यथा ।।1.2.18।।

പാദബന്ധിതവും അക്ഷരസമവുമായും തന്ത്രി-ലയസമന്വിതവുമായ—ശോകാർത്തനായ എന്നിൽ നിന്നു ഉദിച്ച ഈ വചനം ‘ശ്ലോകം’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടട്ടെ; അതു അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ, മറ്റെങ്ങനെ അല്ല.

Verse 19

शिष्यस्तु तस्य ब्रुवतो मुनेर्वाक्यमनुत्तमम् ।प्रतिजग्राह संहृष्टस्तस्य तुष्टोऽभवद्गुरु: ।।1.2.19।।

മുനി ഉച്ചരിച്ച അത്യുത്തമമായ വാക്യം ശിഷ്യൻ ഹർഷത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു (ഹൃദയത്തിൽ ധരിച്ചു); ഗുരു അവനിൽ പ്രസന്നനായി.

Verse 20

सोऽभिषेकं तत: कृत्वा तीर्थे तस्मिन्यथाविधि ।तमेव चिन्तयन्नर्थमुपावर्तत वै मुनि: ।।1.2.20।।

പിന്നീട് ആ തീർത്ഥത്തിൽ വിധിപ്രകാരം അഭിഷേകം (സ്നാനം) നിർവഹിച്ചു, അതേ കാര്യത്തെ ധ്യാനിച്ചുകൊണ്ട് മുനി മടങ്ങിവന്നു.

Verse 21

भरद्वाजस्ततश्शिष्यो विनीतश्श्रुतवान्मुनेः ।कलशं पूर्णमादाय पृष्ठतोऽनुजगाम ह ।।1.2.21।।

അപ്പോൾ മുനിയുടെ വിനീതനും ശ്രുതവാനുമായ ശിഷ്യൻ ഭരദ്വാജൻ ജലത്തോടെ നിറഞ്ഞ കലശം എടുത്തുകൊണ്ട് പിന്നിൽ പിന്തുടർന്നു.

Verse 22

स प्रविश्याश्रमपदं शिष्येण सह धर्मवित् ।उपविष्ट: कथाश्चान्याश्चकार ध्यानमास्थित: ।।1.2.22।।

ധർമ്മവിദനായ വാൽമീകി ശിഷ്യനോടുകൂടെ ആശ്രമസ്ഥാനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു ഇരുന്നു; ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി, മറ്റു കഥകളെയും അദ്ദേഹം രചിക്കാൻ തുടങ്ങി.

Verse 23

आजगाम ततो ब्रह्मा लोककर्ता स्वयं प्रभु: ।चतुर्मुखो महातेजा द्रष्टुं तं मुनिपुङ्गवम् ।।1.2.23।।

അപ്പോൾ ലോകസൃഷ്ടികർത്താവായ സ്വയം പ്രഭു, ചതുര്മുഖനും മഹാതേജസ്സുമായ ബ്രഹ്മാവ്, ആ മുനിപുംഗവനെ ദർശിക്കുവാൻ സ്വയം എത്തി.

Verse 24

वाल्मीकिरथ तं दृष्ट्वा सहसोत्थाय वाग्यत: ।प्राञ्जलि: प्रयतो भूत्वा तस्थौ परमविस्मित: ।।1.2.24।।

അവനെ കണ്ട ഉടൻ വാക്സംയമനായ വാൽമീകി പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു; പ്രാഞ്ജലിയായി, ശുദ്ധനും സമാധാനചിത്തനുമായി, പരമ വിസ്മയത്തോടെ അവിടെ നിന്നു.

Verse 25

पूजयामास तं देवं पाद्यार्घ्यासनवन्दनै: ।प्रणम्य विधिवच्चैनं पृष्ट्वाऽनामयमव्ययम् ।।1.2.25।।

അദ്ദേഹം ആ ദേവനെ പാദ്യം, അർഘ്യം, ആസനം, വന്ദനം എന്നിവയാൽ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചു; നിയമപ്രകാരം നമസ്കരിച്ചു, അവ്യയനായ പരമേശ്വരന്റെ ക്ഷേമം ചോദിച്ചു.

Verse 26

अथोपविश्य भगवानासने परमार्चिते ।वाल्मीकये महर्षये सन्दिदेशासनं तत: ।।1.2.26।।

പിന്നീട് ഭഗവാൻ പരമാര്ചിതമായ ആസനത്തിൽ ഉപവിഷ്ടനായി; തുടർന്ന് മഹർഷി വാൽമീകിക്കായി ആസനം നിർദ്ദേശിച്ചു.

Verse 27

ब्रह्मणा समनुज्ञातस्सोऽप्युपाविशदासने । उपविष्टे तदा तस्मिन्सर्वलोकपितामहे।तद्गतेनैव मनसा वाल्मीकिर्ध्यानमास्थित: ।।1.2.27।।

ബ്രഹ്മാവിന്റെ അനുവാദം ലഭിച്ചിട്ട് അവനും ആസനത്തിൽ ഇരുന്നു. സർവ്വലോകങ്ങളുടെ പിതാമഹനായ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെ ഉപവിഷ്ടനായിരുന്നിട്ടും, വാൽമീകി അതേ സംഭവത്തിൽ മനസ്സുറപ്പിച്ച് ധ്യാനത്തിൽ ലീനനായി നിന്നു.

Verse 28

पापात्मना कृतं कष्टं वैरग्रहणबुद्धिना ।यस्तादृशं चारुरवं क्रौञ्चं हन्यादकारणात् ।।1.2.28।।

വൈരത്തോടെ പിടിക്കണമെന്ന ബുദ്ധിയുള്ള പാപമനസ്സുകാരൻ അത്യന്തം ദുഃഖകരമായ കൃത്യം ചെയ്തു; കാരണമില്ലാതെ മധുരസ്വരമുള്ള അത്തരം ക്രൗഞ്ചപക്ഷിയെ ആരാണ് കൊല്ലുക?

Verse 29

शोचन्नेव मुहु: क्रौञ्चीमुपश्लोकमिमं पुन: ।जगावन्तर्गतमना भूत्वा शोकपरायण: ।।1.2.29।।

ക്രൗഞ്ചിയെക്കുറിച്ച് വീണ്ടും വീണ്ടും വിലപിച്ച്, അന്തർമുഖനായി—ശോകത്തിൽ പൂർണ്ണമായി ലീനനായി—അവൻ ഈ പുതുതായി ഉദിച്ച ഉപശ്ലോകം ആവർത്തിച്ച് പാടി.

Verse 30

तमुवाच ततो ब्रह्मा प्रहसन्मुनिपुङ्गवम् ।श्लोक एव त्वया बद्धो नात्र कार्या विचारणा ।।1.2.30।।

പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവ് പുഞ്ചിരിച്ചുകൊണ്ട് മുനിശ്രേഷ്ഠനോട് പറഞ്ഞു: “ഇത് നിനക്കാൽ ബന്ധിക്കപ്പെട്ട ശ്ലോകം തന്നെയാണ്; ഇവിടെ സംശയിക്കേണ്ട കാര്യമില്ല.”

Verse 31

मच्छन्दादेव ते ब्रह्मन् प्रवृत्तेयं सरस्वती ।रामस्य चरितं सर्वं कुरु त्वमृषिसत्तम ।।1.2.31।।

ഹേ ബ്രഹ്മർഷേ! എന്റെ ഇച്ഛയാൽ തന്നേ നിനക്കുള്ളിൽ ഈ സരസ്വതി (വാണി) ഉദിച്ചിരിക്കുന്നു; അതുകൊണ്ട്, ഹേ ഋഷിശ്രേഷ്ഠാ, രാമന്റെ സമ്പൂർണ്ണചരിതം നീ രചിക്കൂ.

Verse 32

धर्मात्मनो गुणवतो लोके रामस्य धीमत: ।वृत्तं कथय धीरस्य यथा ते नारदाच्छ्रुतम् ।।1.2.32।।

ധർമ്മാത്മാവും ഗുണവാനും ലോകത്തിൽ സ്ഥിരനുമായ ബുദ്ധിമാനുമായ രാമന്റെ ധീരജീവിതവൃത്താന്തം, നീ നാരദനിൽ നിന്ന് കേട്ടതുപോലെ തന്നെ വിവരിക്കൂ.

Verse 33

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वश: ।।1.2.33।। वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रह: ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।।1.2.34।।

ആ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ—സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) സഹിതം—രാക്ഷസന്മാരെ സംബന്ധിച്ച് എല്ലാതരത്തിലും രഹസ്യമായോ പ്രസിദ്ധമായോ സംഭവിച്ചതെല്ലാം; അതുപോലെ വൈദേഹി (സീത)യെ സംബന്ധിച്ച് പ്രസിദ്ധമായോ ഗൂഢമായോ ഉണ്ടായതെല്ലാം—മുമ്പ് നിനക്കറിയാത്തതുപോലും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം നിനക്കറിയപ്പെടും.

Verse 34

रहस्यं च प्रकाशं च यद्वृत्तं तस्य धीमत: ।रामस्य सहसौमित्रेः राक्षसानां च सर्वश: ।।1.2.33।। वैदेह्याश्चैव यद्वृत्तं प्रकाशं यदि वा रह: ।तच्चाप्यविदितं सर्वं विदितं ते भविष्यति ।।1.2.34।।

ആ ബുദ്ധിമാനായ രാമന്റെ—സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) സഹിതം—രാക്ഷസന്മാരെ സംബന്ധിച്ച് എല്ലാതരത്തിലും രഹസ്യമായോ പ്രസിദ്ധമായോ സംഭവിച്ചതെല്ലാം; അതുപോലെ വൈദേഹി (സീത)യെ സംബന്ധിച്ച് പ്രസിദ്ധമായോ ഗൂഢമായോ ഉണ്ടായതെല്ലാം—മുമ്പ് നിനക്കറിയാത്തതുപോലും ഉൾപ്പെടെ എല്ലാം നിനക്കറിയപ്പെടും.

Verse 35

न ते वागनृता काव्ये काचिदत्र भविष्यति ।कुरु रामकथां पुण्यां श्लोकबद्धां मनोरमाम् ।।1.2.35।।

ഈ കാവ്യത്തിൽ നിന്റെ വാക്കുകളിൽ ഒരു വചനവും അസത്യമാകുകയില്ല. ശ്ലോകബന്ധിതവും മനോഹരവും പുണ്യവുമായ രാമകഥ നീ രചിക്കൂ.

Verse 36

यावत् स्थास्यन्ति गिरयस्सरितश्च महीतले । तावद्रामायणकथा लोकेषु प्रचरिष्यति ।।1.2.36।।

ഭൂമിയിൽ പർവതങ്ങളും നദികളും നിലനിൽക്കുന്നിടത്തോളം, അത്രത്തോളം രാമായണകഥ ലോകങ്ങളിൽ പരന്നു നിലനിൽക്കും.

Verse 37

यावद्रामायणकथा त्वत्कृता प्रचरिष्यति ।तावदूर्ध्वमधश्च त्वं मल्लोकेषु निवत्स्यसि ।।1.2.37।।

നിനാൽ രചിക്കപ്പെട്ട രാമായണകഥ ലോകത്തിൽ പ്രചരിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുന്നതോളം കാലം, അതോളം നീ എന്റെ ലോകങ്ങളിൽ—ഊർദ്ധ്വത്തിലും അധസ്സിലും—വസിച്ചുകൊള്ളും.

Verse 38

इत्युक्त्वा भगवान्ब्रह्मा तत्रैवान्तरधीयत ।ततस्सशिष्यो भगवान्मुनिर्विस्मयमाययौ ।।1.2.38।।

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ ബ്രഹ്മാവ് അവിടെയേ തന്നെ അന്തർധാനം ചെയ്തു. തുടർന്ന് ശിഷ്യന്മാരോടുകൂടിയ ഭഗവാൻ മുനി വാൽമീകി അത്യന്തം വിസ്മയത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.

Verse 39

तस्य शिष्यास्ततस्सर्वे जगुश्श्लोकमिमं पुन: ।मुहुर्मुहु: प्रीयमाणा: प्राहुश्च भृशविस्मिता: ।।1.2.39।।

അപ്പോൾ അവന്റെ എല്ലാ ശിഷ്യന്മാരും ആ ശ്ലോകം തന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും പാടി. ആവർത്തിച്ച് ആനന്ദിതരായി, അത്യന്തം വിസ്മയത്തോടെ, അവർ അതിനെക്കുറിച്ച് പറയുകയും ചെയ്തു.

Verse 40

समाक्षरैश्चतुर्भिर्य: पादैर्गीतो महर्षिणा । सोऽनुव्याहरणाद्भूयश्श्लोकश्श्लोकत्वमागत: ।।1.2.40।।

മഹർഷി സമാക്ഷരങ്ങളായ നാലു പാദങ്ങളായി പാടിയ ആ വചനമോ, വീണ്ടും വീണ്ടും അനുവ്യാഹരണത്തിലൂടെ ലോകത്തിൽ ‘ശ്ലോകം’ എന്ന നിലയിൽ ഉറച്ചതായി സ്ഥാപിതമായി.

Verse 41

तस्य बुद्धिरियं जाता वाल्मीकेर्भावितात्मन: ।कृत्स्नं रामायणं काव्यमीदृशै: करवाण्यहम् ।।1.2.41।।

അപ്പോൾ ഭാവിതാത്മാവായ വാൽമീകി മുനിയുടെ മനസ്സിൽ ഈ നിശ്ചയം ഉദിച്ചു: “ഇത്തരത്തിലുള്ള ഈ ഛന്ദസ്സിൽ തന്നേ ഞാൻ ‘രാമായണം’ എന്ന സമ്പൂർണ്ണ മഹാകാവ്യം രചിക്കും.”

Verse 42

उदारवृत्तार्थपदैर्मनोरमैःतदास्य रामस्य चकारकीर्तिमान् ।समाक्षरैश्श्लोकशतैर्यशस्विनो यशस्करं काव्यमुदारधीर्मुनि: ।।1.2.42।।

പിന്നീട് ഉദാരബുദ്ധിയുമായ കീർത്തിമാനുമായ മുനി, രാമന്റെ കീർത്തിയെ പാടുന്ന യശസ്സു വർധിപ്പിക്കുന്ന മഹാകാവ്യം രചിച്ചു—ഉദാരാർത്ഥമുള്ള മനോഹര പദങ്ങളാൽ സമൃദ്ധവും, സമാക്ഷരമായ നൂറുകണക്കിന് ശ്ലോകങ്ങളാൽ സുസംഘടിതവും ആയതു.

Verse 43

तदुपगतसमाससन्धियोगंसममधुरोपनतार्थवाक्यबद्धम् ।रघुवरचरितं मुनिप्रणीतंदशशिरसश्च वधं निशामयध्वम् ।।1.2.43।।

സുഘടിതമായ സമാസ-സന്ധികളാൽ യുക്തവും, അർത്ഥം സമമായി മധുരമായി തെളിയുന്ന വാക്യങ്ങളിൽ ബന്ധിതവുമായ, മുനി പ്രണീതമായ രഘുവരചരിതവും—ദശശിരസ്സനായ (രാവണന്റെ) വധവും—നിങ്ങൾ ശ്രവിക്കുവിൻ.

Verse 44

“ഭരദ്വാജാ, ഈ തീർത്ഥം നോക്കുക—ചളിയില്ലാതെ നിർമ്മലം, രമണീയം, പ്രസന്നജലമുള്ളത്; സജ്ജനന്റെ മനസ്സുപോലെ ശുദ്ധവും ശാന്തവും.”