Sarga 111
अयोध्याकाण्डे एकादशोत्तरशततमः सर्गः (Sarga 111: Counsel on Gurus, Parental Debt, and Bharata’s Protest)
अयोध्याकाण्ड
ഈ സർഗത്തിൽ അധികാരം, അനുസരണം, കടപ്പാട് തീർക്കൽ എന്നിവയെക്കുറിച്ച് ക്രമബദ്ധമായ ധർമ്മചർച്ച നടക്കുന്നു. രാജപുരോഹിതനും ഗുരുവുമായ വസിഷ്ഠൻ രാമനോട്—മനുഷ്യന് മൂന്ന് ‘ഗുരുക്കൾ’ ആചാര്യൻ, പിതാവ്, മാതാവ്; മുതിർന്നവരുടെയും സഭയുടെയും ആജ്ഞ പാലിക്കുന്നത് സദ്മാർഗം സംരക്ഷിക്കുന്നു എന്ന്—ഓർമ്മിപ്പിക്കുന്നു. രാമൻ മറുപടിയായി—പാലനപോഷണവും സ്നേഹവും നൽകിയ മാതാപിതാക്കളുടെ കടം ഒരിക്കലും പൂർണ്ണമായി തീർക്കാനാവില്ല; ദശരഥനോട് നൽകിയ വാക്ക് അസത്യമാകാൻ പാടില്ലെന്ന്—ഉറപ്പിക്കുന്നു. തുടർന്ന് ദുഃഖാകുലനായ ഭരതൻ കുശപ്പുല്ല് വിരിപ്പിച്ച് രാമകുടിലിന് മുന്നിൽ പ്രത്യുപവേശനം (കിടന്ന് പ്രതിഷേധം) ചെയ്യാൻ ഒരുങ്ങുന്നു, രാമനെ മടക്കി വരുത്താൻ. രാമൻ—അഭിഷിക്തനായ രാജാവിന് ഇത്തരമൊരു പ്രതിഷേധം യുക്തമല്ലെന്ന്—നിരസിച്ച്, ഭരതനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് അയോധ്യയിലേക്കു മടങ്ങാൻ ഉപദേശിക്കുന്നു. കൂടിയിരുന്ന നഗരജനങ്ങളും ഗ്രാമവാസികളും പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ നിന്ന് രാമനെ തിരിക്കാനാവില്ലെന്ന് സമ്മതിക്കുന്നു. ഭരതൻ സഭയെ അഭിസംബോധന ചെയ്ത് ഔപചാരികമായി—രാജ്യാവശ്യത്തിൽ തനിക്ക് കൂട്ടുപങ്കില്ല; താനേ പതിനാലു വർഷത്തെ വനവാസം ഏറ്റെടുക്കാൻ തയ്യാറാണെന്ന്—പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു. ഭരതന്റെ നിർമലസത്യസന്ധത കണ്ട രാമൻ അത്ഭുതപ്പെട്ടു, ദശരഥന്റെ മുൻപ്രതിജ്ഞയുടെ ബദ്ധത വീണ്ടും സ്ഥാപിച്ച്, വനവാസത്തിൽ പകരംവെക്കൽ ധർമ്മവിരുദ്ധവും സത്യവിരുദ്ധവും ആണെന്ന് വ്യക്തമാക്കുന്നു; അതിനാൽ ധർമ്മ-സത്യാനുസൃതമായ തന്റെ തീരുമാനം അചഞ്ചലമായി നിലനിർത്തുന്നു.
Shlokas
Verse 1
वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहितः ।अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वचः ॥१॥
അപ്പോൾ രാജപുരോഹിതനായ വസിഷ്ഠൻ രാമനോട് സംസാരിച്ച ശേഷം, ധർമ്മസംബദ്ധമായ മറ്റൊരു വാക്ക് വീണ്ടും പറഞ്ഞു.
Verse 2
पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रयः ।आचार्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव ॥२॥
ഈ ലോകത്തിൽ ജനിച്ച ഓരോ മനുഷ്യനും മൂന്നു ഗുരുക്കന്മാർ ഉണ്ട്: ആചാര്യൻ, പിതാവ്, മാതാവ്—ഹേ കാകുത്സ്ഥ, ഹേ രാഘവ!
Verse 3
पिता ह्येवं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते ॥३॥
പുരുഷശ്രേഷ്ഠനേ! പിതാവ് ഇങ്ങനെ പുരുഷനെ ജനിപ്പിക്കുന്നു; എന്നാൽ ആചാര്യൻ തന്നെയാണ് പ്രജ്ഞ നൽകുന്നത്—അതുകൊണ്ടാണ് അവനെ ‘ഗുരു’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്.
Verse 4
सोऽहं ते पितुराचार्यस्तव चैव परन्तप ।मम त्वं वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥४॥
പരന്തപനേ! ഞാൻ നിന്റെ പിതാവിന്റെ ആചാര്യനും നിന്റെയും ആചാര്യനുമാണ്. എന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചാൽ സജ്ജനങ്ങളുടെ മാർഗ്ഗം നീ ലംഘിക്കുകയില്ല.
Verse 5
इमा हि ते परिषद श्श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।एषु तात चरन्धर्मं नातिवर्तेः सतां गतिम् ॥५॥
ഇവ നിന്റെ തന്നെയുള്ള സഭയും ശ്രേണികളും ദ്വിജന്മാരും ആകുന്നു. മകനേ, ഇവരോടു ധർമ്മം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ സജ്ജനന്മാരുടെ പാതയിൽ നിന്നു നീ വഴുതുകയില്ല.
Verse 6
वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्तितुम् ।अस्या हि वचनं कुर्वन्नातिवर्तेस्सतां गतिम् ॥६॥
അവൾ നിന്റെ വൃദ്ധയായ ധർമ്മശീലയായ മാതാവാണ്; അവളുടെ സേവനം നിഷേധിക്കുക നിനക്കു യോജ്യമല്ല. അവളുടെ വാക്ക് അനുസരിച്ചാൽ നീ സജ്ജനന്മാരുടെ പാത വിട്ടുപോകുകയില്ല.
Verse 7
भरतस्य वचः कुर्वन्याचमानस्य राघव ।आत्मानं नातिवर्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम ॥७॥
ഹേ രാഘവ, അപേക്ഷിക്കുന്ന ഭരതന്റെ വാക്ക് അനുസരിച്ചാൽ നീ നിന്റെ ആത്മസ്വഭാവത്തെ ലംഘിക്കുകയില്ല—സത്യധർമ്മത്തിൽ പരാക്രമമുള്ളവനേ!
Verse 8
एवं मधुरमुक्तस्सन् गुरुणा राघवस्स्वयम् ।प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभः ॥८॥
ഗുരുവാൽ ഇങ്ങനെ മധുരവചനങ്ങളാൽ അഭിസംബോധന ചെയ്യപ്പെട്ട ശേഷം, പുരുഷോത്തമനായ രാഘവൻ സമീപത്ത് ഇരുന്ന വസിഷ്ഠനോട് സ്വയം മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verses 9-10
यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुतः सदा ।न सुप्रतिकरं तत् तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम् ॥९॥यथाशक्ति प्रदानेन स्वापनोच्छादनेन च ।नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्धनेन च ॥१०॥
മാതാപിതാക്കൾ മക്കളോടു സദാ കാണിക്കുന്ന പരിചരണം—ശക്തിയനുസരിച്ച് നൽകൽ, ഉറക്കത്തിലാക്കലും പൊതിഞ്ഞു കാക്കലും, നിത്യവും സ്നേഹവചനങ്ങൾ പറയലും, പോഷിപ്പിച്ചു വളർത്തലും—ഇങ്ങനെ അമ്മയും അച്ഛനും ചെയ്ത ഉപകാരം എളുപ്പത്തിൽ ഒരിക്കലും പ്രതിഫലിപ്പിക്കാനാവില്ല.
Verse 11
स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति ॥११॥
എന്നെ ജനിപ്പിച്ച പിതാവ് രാജാ ദശരഥനാണ്; ഞാൻ അവനോടു ചെയ്ത പ്രതിജ്ഞ ഒരിക്കലും അസത്യമാകുകയില്ല.
Verse 12
एवमुक्तस्तु रामेण भरतः प्रत्यनन्तरम् ।उवाच परमोदारस्सूतं परमदुर्मनाः ॥१२॥
രാമൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, പരമോദാരനും മഹാദാനശീലനും ആയിട്ടും ദുഃഖത്തിൽ അത്യന്തം വിങ്ങിയ ഭരതൻ ഉടൻ സമീപത്തു നിന്നിരുന്ന സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു.
Verse 13
इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।आर्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति ॥१३॥
സാരഥേ, ഇവിടെ ഈ വെറും നിലത്തു വേഗം കുശപ്പുല്ല് വിരിച്ചിടുക. എന്റെ ആര്യനായ ജ്യേഷ്ഠൻ പ്രസന്നനാകുന്നതുവരെ ഞാൻ ഇവിടെ ധർമ്മധർണയായി കിടന്ന് കാത്തിരിക്കും.
Verse 14
अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विजः ।शेष्ये पुरस्ताच्छालाया यावन्न प्रतियास्यति ॥१४॥
ആഹാരമില്ലാതെ, വെളിച്ചം ഒഴിവാക്കി, ധനമില്ലാത്ത ദ്വിജനെപ്പോലെ, അവൻ മടങ്ങിവരാൻ സമ്മതിക്കുന്നതുവരെ ഞാൻ കുടിലിന്റെ മുമ്പിൽ കിടന്നിരിക്കും.
Verse 15
स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं पेक्ष्य दुर्मनाः ।कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवाऽस्तरत्स्वयम् ॥१५॥
ഹൃദയം വ്യാകുലനായ ഭരതൻ, രാമന്റെ നിർദ്ദേശം കാത്തുനോക്കുന്ന സുമന്ത്രനെ കണ്ടു; പിന്നെ ഭരതൻ തന്നേ കുശപ്പുല്ലിന്റെ വിരിപ്പ് കൊണ്ടുവന്ന് നിലത്തു വിരിച്ചു.
Verse 16
तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तमः ।किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि ॥१६॥
മഹാതേജസ്സും രാജർഷികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനുമായ ശ്രീരാമൻ അവനോടു പറഞ്ഞു: “പ്രിയ ഭരതാ, ഞാൻ നിന്നോട് എന്ത് അപരാധം ചെയ്തു? എന്റെ വഴി തടയാൻ നീ എന്റെ മുമ്പിൽ ധർണയായി കിടക്കുന്നതെന്ത്?”
Verse 17
ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान्रोद्धुमिहार्हति ।न तु मूर्धाभिषिक्तानां विधिः प्रत्युपवेशने ॥१७॥
ഈ ലോകത്തിൽ ഒരു വശത്ത് കിടക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണനേ ഇങ്ങനെ മറ്റുള്ളവരെ തടയാനുള്ള അധികാരമുള്ളവനായി കരുതപ്പെടുന്നു; എന്നാൽ രാജാഭിഷിക്തനായവന് ധർണയായി കിടക്കുന്നതിന് ശാസ്ത്രസമ്മതമായ വിധി ഇല്ല.
Verse 18
उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।पुरवर्यामितः क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव ॥१८॥
എഴുന്നേൽക്കുക, നരശാർദൂലാ! ഈ കഠിനവ്രതം ഉപേക്ഷിക്കൂ. ഇവിടെ നിന്ന് വേഗം പുരവര്യമായ അയോധ്യയിലേക്കു പോകുക, ഹേ രഘുകുലനന്ദനാ!
Verse 19
आसीनस्त्वेव भरतः पौरजानपदं जनम् ।उवाच सर्वतः प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ ॥१९॥
എന്നിട്ടും ഇരുന്നിരുന്ന ഭരതൻ ചുറ്റും നോക്കി നഗരവാസികളെയും ഗ്രാമജനങ്ങളെയും അഭിസംബോധന ചെയ്ത് പറഞ്ഞു: “എന്റെ ആര്യനായ ജ്യേഷ്ഠഭ്രാതാവിനെ നിങ്ങൾ എന്തുകൊണ്ട് ഉപദേശിക്കുന്നില്ല?”
Verse 20
ते तदोचुर्महात्मानं पौरजानपदा जनाः ।काकुत्स्थमभिजानीमः सम्यग् वदति राघवः ॥२०॥
അപ്പോൾ നഗരവാസികളും ജനപദവാസികളും മഹാത്മാവായ ഭരതനോടു പറഞ്ഞു: “കാകുത്സ്ഥനായ ശ്രീരാമനെ ഞങ്ങൾ നന്നായി അറിയുന്നു; രാഘവൻ പറഞ്ഞത് യഥാർത്ഥവും ശരിയുമാണ്.”
Verse 21
एषोऽपि हि महाभागः पितुर्वचसि तिष्ठति ।अत एव न शक्ताः स्मो व्यावर्तयितुमञ्जसा ॥२१॥
കാരണം ഈ മഹാഭാഗ്യശാലി പിതാവിന്റെ വചനത്തിൽ അചഞ്ചലമായി നിലകൊള്ളുന്നു; അതുകൊണ്ട് അവനെ വേഗത്തിലും എളുപ്പത്തിലും തിരികെ മാറ്റാൻ ഞങ്ങൾക്ക് കഴിയില്ല.
Verse 22
तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम् ॥२२॥
അവർ പറഞ്ഞ വാക്കുകൾ മനസ്സിലാക്കി രാമൻ പറഞ്ഞു: “ഇനി കേൾക്കുക—ധർമ്മദൃഷ്ടിയുള്ള, ഹിതം ആഗ്രഹിക്കുന്ന സുഹൃത്തുകളുടെ ഉപദേശവചനം.”
Verse 23
एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक्सम्पश्य राघव ।उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम् ॥२३॥
“ഇരുവശത്തെയും വാക്കുകൾ കേട്ട്, ഹേ രാഘവ, യഥാവിധി ആലോചിക്ക. ഹേ മഹാബാഹോ, എഴുന്നേൽക്കുക; എന്നെ സ്പർശിച്ച് പിന്നെ ജലം സ്പർശിക്കുക (ആചമനം ചെയ്യുക).”
Verse 24
अथोत्थाय जलंस्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।श्रुण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण श्श्रेणयस्तथा ॥२४॥
പിന്നീട് ഭരതൻ എഴുന്നേറ്റ് ജലം സ്പർശിച്ച് പറഞ്ഞു: “സഭാസദന്മാരേ, എന്റെ വാക്ക് കേൾക്കുക—മന്ത്രിമാരും ശ്രേണിനേതാക്കളും കൂടെ കേൾക്കട്ടെ.”
Verse 25
न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम् ॥२५॥
ഞാൻ പിതാവിനോട് രാജ്യം യാചിച്ചിട്ടില്ല; അതിനായി മാതാവിനെ ഞാൻ നിർബന്ധിച്ചുമില്ല. ആര്യനും പരമധർമ്മജ്ഞനുമായ രാഘവന്റെ വനവാസത്തിന് ഞാൻ ഒരിക്കലും സമ്മതം നൽകിയതുമില്ല.
Verse 26
यदित्ववश्यं वस्तव्यं कर्तव्यं च पितुर्वचः ।अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने ॥२६॥
വനവാസം സത്യമായും ഒഴിവാക്കാനാകാത്തതും പിതാവിന്റെ വചനം നിർബന്ധമായി പാലിക്കേണ്ടതുമാണെങ്കിൽ, ഞാൻ തന്നേ പതിനാലു വർഷം വനത്തിൽ വസിക്കും.
Verse 27
धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मितः ।उवाच राम स्सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम् ॥२७॥
സഹോദരന്റെ വാക്കുകളിലെ സത്യനിഷ്ഠ കണ്ടു ധർമ്മാത്മാവായ രാമൻ വിസ്മയിച്ചു; പൗരജനപദജനങ്ങളെ നോക്കി അവരോട് അദ്ദേഹം പ്രസംഗിച്ചു.
Verse 28
विक्रीतमाहितं क्रीतं यत्पित्रा जीवता मम ।न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा ॥२८॥
എന്റെ പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കെ എന്തെല്ലാം വിറ്റതോ പണയം വെച്ചതോ വാങ്ങിയതോ—അത് ഞാൻ ആയാലും ഭരതൻ ആയാലും തിരിച്ചു മാറ്റുകയോ റദ്ദാക്കുകയോ ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.
Verse 29
उपधिर्न मया कार्यो वनवासे जुगुप्सितः ।युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम् ॥२९॥
വനവാസത്തിൽ എന്റെ സ്ഥാനത്ത് ഒരു പ്രതിനിധിയെ നിർത്തുന്ന ഉപാധി ഞാൻ ചെയ്യരുത്; അത് ലജ്ജാകരം. കൈകേയി യുക്തമായ വാക്ക് പറഞ്ഞു; എന്റെ പിതാവ് ധർമ്മസംഗതമായ സുകൃതം നിർവഹിച്ചു.
Verse 30
जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि ॥३०॥
ഞാൻ ഭരതനെ അറിയുന്നു—ക്ഷമാശീലനും ഗുരുജനങ്ങളെയും മുതിർന്നവരെയും ആദരിക്കുന്നവനും. സത്യസന്ധനായ ആ മഹാത്മാവിന് ഇവിടെ എല്ലാം മംഗളമായിത്തന്നെ തീരും.
Verse 31
अनेन धर्मशीलेन वनात्प्रत्यागतः पुनः ।भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्याः पतिरुत्तमः ॥३१॥
ഈ ധർമ്മശീലനായ സഹോദരനോടൊപ്പം, ഞാൻ വനത്തിൽ നിന്ന് വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നാൽ, ഭൂമിയുടെ പരമോന്നത അധിപതിയാകും.
Verse 32
वृतो हि राजा कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।अनृतान्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम् ॥
കൈകേയി രാജാവിനെ നിർബന്ധിച്ചു; ഞാൻ ആ വാക്ക് നിറവേറ്റി. അതിനാൽ ഈ കർമംകൊണ്ട് നമ്മുടെ പിതാവായ ഭൂമിപതിയെ അസത്യത്തിന്റെ കളങ്കത്തിൽ നിന്ന് മോചിപ്പിക്കൂ.
Frequently Asked Questions
Bharata attempts pratyupaveśana—lying down in protest to compel Rāma’s return—while Rāma maintains that an anointed ruler should not use such coercive protest and that Daśaratha’s command must remain binding.
Dharma is framed as fidelity to legitimate obligations: gratitude to parents is beyond repayment, guru and community counsel matter, yet truth-keeping and the father’s pledged word remain non-negotiable anchors for righteous action.
Ayodhyā is named as the civic center to which Bharata is urged to return; culturally, the sarga highlights kuśa grass as a ritual/protest implement, ācamanam (sipping water) as a formal act before public speech, and the authority of the parishad (assembly) of counsellors, guilds, and twice-born.
Ask anything about Sarga 111 of the Valmiki Ramayana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
