Sarga 61
सीतान्वेषणारम्भः — The Search for Sita Begins
आरण्यकाण्ड
ആശ്രമകുടീരത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയ ശ്രീരാമൻ വൈദേഹിയെ അവിടെ കാണുന്നില്ല. പർണശാല ശൂന്യം; ഇരിപ്പിടങ്ങളും പായകളും അലഞ്ഞുകിടക്കുന്നു—ഗൃഹജീവിതത്തിന്റെ സ്വാഭാവിക ക്രമം തകർന്നതിന്റെ തെളിവുകൾ. അദ്ദേഹം എല്ലാദിക്കിലും അന്വേഷിച്ചിട്ടും സീതയെ കാണാതിരുന്നതോടെ കരുണവിലാപം ചെയ്ത് വീണ്ടും വീണ്ടും അവളെ വിളിക്കുന്നു; ചിലപ്പോൾ കളിയായി ഒളിച്ചിരിക്കാമെന്ന് കരുതുന്നു, ചിലപ്പോൾ അപഹരണം സംഭവിച്ചിരിക്കാമെന്നും അല്ലെങ്കിൽ ക്രൂരമൃഗങ്ങളുടെ ഇരയായിരിക്കാമെന്നും ആശങ്കപ്പെടുന്നു. ദുഃഖം വർധിച്ച് ആത്മദോഷാരോപണവും നിരാശയും ആകുന്നു; വേർപാടിൽ ജീവൻ ഉപേക്ഷിക്കുമെന്നുവരെ അദ്ദേഹം പറയുന്നു—ക്ഷണത്തിൽ വിവേകം കുലുങ്ങുന്നു. അപ്പോൾ ലക്ഷ്മണൻ ധർമ്മബുദ്ധിയോടെ അദ്ദേഹത്തെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നു—സീത നദിയിൽ സ്നാനത്തിന് പോയിരിക്കാം, വനാന്തരത്തിൽ എവിടെയോ ഒളിച്ചിരിക്കാം, അല്ലെങ്കിൽ സ്നേഹപരീക്ഷ നടത്തുകയാകാം—എന്നിങ്ങനെ പ്രായോഗിക സാധ്യതകൾ പറഞ്ഞ് ഉടൻ ഇരുവരും ചേർന്ന് തിരച്ചിൽ ആരംഭിക്കണമെന്ന് പ്രേരിപ്പിക്കുന്നു. പിന്നീട് സഹോദരന്മാർ വനങ്ങൾ, പർവതങ്ങൾ, ഗുഹകൾ, ശിഖരങ്ങൾ, നദികൾ, തടാകങ്ങൾ, താമരക്കുളങ്ങൾ എന്നിവിടങ്ങളിൽ ക്രമബദ്ധമായി അന്വേഷിച്ചിട്ടും സീതയെ കണ്ടെത്തുന്നില്ല. ഈ സർഗ്ഗത്തിൽ ‘വിലാപ’ത്തിന്റെ വികാരപ്രവാഹവും തിരച്ചിലിന്റെ ശാസ്ത്രീയക്രമവും ചേർന്ന്, കഥയെ സ്വകാര്യവേദനയിൽ നിന്ന് വനഭൂഗോളത്തിലൂടെ സംഘടിതാന്വേഷണത്തിലേക്ക് തിരിക്കുന്നു।
Shlokas
Verse 1
दृष्ट्वाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च।।।।अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः।उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ।।।।
ആശ്രമഭൂമി ശൂന്യമെന്നും, പർണ്ണശാല സീതാവിഹീനമെന്നും, ഇരിപ്പിടങ്ങൾ ചിതറിയിരിക്കുന്നതെന്നും കണ്ട ദശരഥപുത്രൻ രാമൻ എല്ലാടവും തിരഞ്ഞു; അവിടെ വൈദേഹിയെ കാണാതെ, എല്ലാം സൂക്ഷ്മമായി നോക്കി, മനസ്സു വിങ്ങി, മനോഹരമായ ഭുജങ്ങൾ ഉയർത്തി ഉച്ചത്തിൽ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് പറഞ്ഞു।
Verse 2
दृष्ट्वाश्रमपदं शून्यं रामो दशरथात्मजः।रहितां पर्णशालां च विध्वस्तान्यासनानि च।।3.61.1।।अदृष्ट्वा तत्र वैदेहीं सन्निरीक्ष्य च सर्वशः।उवाच रामः प्राक्रुश्य प्रगृह्य रुचिरौ भुजौ।।3.61.2।।
അവിടെ വൈദേഹിയെ കാണാതെ, എല്ലാദിക്കുകളിലേക്കും തിരിഞ്ഞുനോക്കി, രാമൻ ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചു; തന്റെ മനോഹരമായ ഭുജങ്ങൾ ഉയർത്തി പറഞ്ഞു.
Verse 3
क्व नु लक्ष्मण वैदेही कं वा देशमितो गता।केनाहृता वा सौमित्रे भक्षिता केन वा प्रिया।।।।
ഹേ ലക്ഷ്മണാ! വൈദേഹി എവിടെയാണ്? ഇവിടെ നിന്ന് ഏതു ദേശത്തേക്കാണ് അവൾ പോയത്? ഹേ സൗമിത്രേ, എന്റെ പ്രിയയെ ആരാണ് അപഹരിച്ചത്—അല്ലെങ്കിൽ ആരാണ് ഭക്ഷിച്ചത്?
Verse 4
वृक्षेणाच्छाद्य यदि मां सीते हसितुमिच्छसि।अलं ते हसितेनाद्य मां भजस्व सुदुःखितम्।।।।
ഹേ സീതേ! വൃക്ഷത്തിന് പിന്നിൽ മറഞ്ഞ് എന്നെ കളിയാക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ഇന്നേക്ക് ഈ കളി മതി; അതിദുഃഖിതനായ എന്നെ ആശ്രയിച്ച് എന്റെ അടുക്കൽ വരിക.
Verse 5
यैस्सह क्रीडसे सीते विश्वस्तैर्मृगपोतकैः।एते हीनास्त्वया सौम्ये ध्यायन्त्यस्राविलेक्षणाः।।।।
സൗമ്യയായ സീതേ, നിന്നിൽ വിശ്വാസം വെച്ച് നിന്നോടൊപ്പം കളിച്ചിരുന്ന ആ മാൻകുഞ്ഞുകൾ, ഇപ്പോൾ നിന്നെ വിട്ടുപോയ ദുഃഖത്തിൽ, കണ്ണുനീർ നിറഞ്ഞ കണ്ണുകളോടെ നിന്നെയേ ധ്യാനിക്കുന്നു.
Verse 6
सीतया रहितोऽहं वै न हि जीवामि लक्ष्मण।मृतं शोकेन महता सीताहरणजेन माम्।।।।परलोके महाराजो नूनं द्रक्ष्यति मे पिता।
ലക്ഷ്മണാ, സീതയില്ലാതെ ഞാൻ സത്യമായി ജീവിക്കുകയില്ല. സീതാപഹരണത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ മഹാശോകം എന്നെ ജീവിച്ചിരിക്കെ തന്നെ മരിച്ചവനാക്കി; പരലോകത്തിൽ മഹാരാജനായ എന്റെ പിതാവ് തീർച്ചയായും എന്നെ കാണും.
Verse 7
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः।।।।अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च।।।।धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
‘എന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നിന്നെ നിയോഗിച്ചിട്ടും, നിശ്ചയിച്ച കാലം പൂർത്തിയാക്കാതെ നീ എങ്ങനെ ഇവിടെ എന്റെ അടുക്കൽ തിരികെ വന്നു? പരലോകത്തിൽ എന്റെ പിതാവ് വ്യക്തമായി പറയും: “ധിക്കാരം നിനക്കു! നീ എന്നെ ഇഷ്ടവൃത്തനായും അനാര്യനായും സത്യത്തിൽ മിഥ്യാവാദിയായും ആക്കി.”’
Verse 8
कथं प्रतिज्ञां संश्रुत्य मया त्वमभियोजितः।।3.61.7।।अपूरयित्वा तं कालं मत्सकाशमिहागतः।कामवृत्तमनार्यं मां मृषावादिनमेव च।।3.61.8।।धिक्त्वामिति परे लोके व्यक्तं वक्ष्यति मे पिता।
എന്റെ പ്രതിജ്ഞയെ ആശ്രയിച്ച് ഞാൻ നിന്നെ നിയോഗിച്ചിട്ടും, നിശ്ചയിച്ച കാലം പൂർത്തിയാക്കാതെ നീ എങ്ങനെ ഇവിടെ എന്റെ അടുക്കൽ വന്നു? പരലോകത്തിൽ എന്റെ പിതാവ് വ്യക്തമായി പറയും: “ധിക്കാരം നിനക്കു! നീ എന്നെ ഇഷ്ടവൃത്തനായും അനാര്യനായും മിഥ്യാവാദിയായും ആക്കി.”
Verse 9
विवशं शोकसन्तप्तं दीनं भग्नमनोरथम्।।।।मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।क्व गच्छसि वरारोहे मां नोत्सृज सुमध्यमे।।।।त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः।
ശോകത്തിൽ കത്തുന്ന, വിവശനായ, ദീനനായ, ആഗ്രഹങ്ങൾ തകർന്ന ഞാൻ—കീർത്തി വക്രനായ മനുഷ്യനെ വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ നീ എന്നെ ഇവിടെ കരുണാവസ്ഥയിൽ ഉപേക്ഷിച്ചോ? വരാരോഹേ, നീ എവിടെ പോയി? സുമധ്യമേ, എന്നെ വിട്ടുപോകരുത്; നിന്നിൽ നിന്നു വേർപെട്ടാൽ ഞാൻ എന്റെ ജീവൻ തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കും.
Verse 10
विवशं शोकसन्तप्तं दीनं भग्नमनोरथम्।।3.61.9।।मामिहोत्सृज्य करुणं कीर्तिर्नरमिवानृजुम्।क्व गच्छसि वरारोहे मां नोत्सृज सुमध्यमे।।3.61.10।।त्वया विरहितश्चाहं मोक्ष्ये जीवितमात्मनः।
‘ഹേ വരാരോഹേ! കീർത്തി വക്രനായ മനുഷ്യനെ വിട്ടുപോകുന്നതുപോലെ, എന്നെ ഇവിടെ കരുണാവസ്ഥയിൽ ഉപേക്ഷിച്ച് നീ എവിടേക്കു പോകുന്നു? ഹേ സുമധ്യമേ! എന്നെ ഉപേക്ഷിക്കരുതേ. നിന്നിൽ നിന്നു വേർപെട്ടാൽ ഞാൻ എന്റെ ജീവൻ തന്നെ ഉപേക്ഷിക്കും।’
Verse 11
इतीव विलपन्रामस्सीतादर्शनलालसः।।।।न ददर्श सुदुःखार्तो राघवो जनकात्मजाम्।
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമൻ സീതാദർശനത്തിനുള്ള അത്യന്തം ആകാംക്ഷയിൽ കുലുങ്ങി; എങ്കിലും കടുത്ത ദുഃഖത്തിൽ തകർന്ന രാഘവന് ജനകനന്ദിനിയായ സീതയെ കാണാനായില്ല.
Verse 12
अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम्।।।।पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया।।।।
ദശരഥനന്ദനായ രാമൻ സീതയെ കണ്ടെത്താനാകാതെ, വിശാലമായ ചെളിയിൽ കുടുങ്ങി താഴ്ന്നുപോകുന്ന ആനയെപ്പോലെ തളർന്നപ്പോൾ, രാമന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ അത്യന്തം ഗൗരവത്തോടെ അവനോട് സംസാരിച്ചു.
Verse 13
अनासादयमानं तं सीतां दशरथात्मजम्।।3.61.12।।पङ्कमासाद्य विपुलं सीदन्तमिव कुञ्जरम्।लक्ष्मणो राममत्यर्थमुवाच हितकाम्यया।।3.61.13।।
സീതയെ കണ്ടെത്താനാകാതെ നിരാശയിൽ, വിശാലമായ ചെളിയിൽ കുടുങ്ങിയ ആനയെപ്പോലെ തളർന്ന രാമനെ കണ്ടപ്പോൾ, അവന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ അത്യന്തം ഗൗരവത്തോടെ രാമനോട് പറഞ്ഞു.
Verse 14
मा विषादं महाबाहो कुरु यत्नं मया सह।इदं च हि वनं शूर बहुकन्दरशोभितम्।।।।
ഹേ മഹാബാഹുവായ ശൂരാ, വിഷാദത്തിലാഴരുത്; എന്റെ കൂടെ പരിശ്രമിക്കൂ. ഹേ വീരാ, ഈ വനത്തിൽ അനേകം ഗുഹകൾ ശോഭിക്കുന്നു.
Verse 15
प्रियकाननसञ्चारा वनोन्मत्ता च मैथिली।सा वनं वा प्रविष्टा स्यान्नलिनीं वा सुपुष्पिताम्।।।।
പ്രിയ കാനനങ്ങളിൽ സഞ്ചരിക്കാൻ ഇഷ്ടമുള്ളതും വനമോഹത്തിൽ മത്തയായതുമായ ആ മൈഥിലി, ഒരുപക്ഷേ വനത്തിനുള്ളിൽ കടന്നിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ പുഷ്പസമൃദ്ധമായ നളിനി—കമലക്കുളത്തിലേക്കോ പോയിരിക്കാം.
Verse 16
सरितं वापि सम्प्राप्ता मीनवञ्जुलसेविताम्।स्नातुकामा निलीना स्याद्धासकामा वने क्वचित्।।।।
അല്ലെങ്കിൽ മീനുകളും വഞ്ചുല (കാട്ടുനാര/റീഡ്)കളും നിറഞ്ഞ നദീതീരത്തെ അവൾ എത്തിയിരിക്കാം; കുളിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ അവിടെ ഒളിഞ്ഞിരിക്കാം; അല്ലെങ്കിൽ കളിചിരിയോടെ പരിഹസിക്കാനാഗ്രഹിച്ച് വനത്തിൽ എവിടെയോ മറഞ്ഞിരിക്കാം.
Verse 17
वित्रासयितुकामा वा लीना स्यात्कानने क्वचित्।जिज्ञासमाना वैदेही त्वां मां च पुरुषर्षभ।।।।तस्याह्यन्वेषणे श्रीमन् क्षिप्रमेव यतावहे।
അല്ലെങ്കിൽ ഞങ്ങളെ ഭയപ്പെടുത്താൻ ഉദ്ദേശിച്ച വൈദേഹി വനത്തിൽ എവിടെയോ ഒളിഞ്ഞിരിക്കാം—ഹേ പുരുഷശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നെയും എന്നെയും പരീക്ഷിച്ചുകൊണ്ട്. അതുകൊണ്ട്, ഹേ ശ്രീമാനേ, അവളെ തേടാൻ നാം ഉടൻ പരിശ്രമിക്കാം.
Verse 18
वनं सर्वं विचिनुवो यत्र सा जनकात्मजा।।।।मन्यसे यदि काकुत्स्थ मा स्म शोके मनः कृथाः।
ഹേ കാകുത്സ്ഥാ, നിനക്ക് സമ്മതമെങ്കിൽ, ജനകനന്ദിനി എവിടെയുണ്ടോ അവിടെയൊക്കെയും ഈ മുഴുവൻ വനവും തിരയാം; ദുഃഖത്തിൽ മനസ്സിനെ മുങ്ങാൻ അനുവദിക്കരുത്.
Verse 19
एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन समाहितः।।।।सह सौमित्रिणा रामो विचेतुमुपचक्रमे।
ലക്ഷ്മണൻ സ്നേഹപൂർവ്വം ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ രാമൻ മനസ്സിനെ സമാധാനപ്പെടുത്തി; സൗമിത്രിയോടൊപ്പം ചേർന്ന് തിരച്ചിൽ ആരംഭിച്ചു.
Verse 20
तौ वनानि गिरींश्चैव सरितश्च सरांसि च।।।।निखिलेन विचिन्वानौ सीतां दशरथात्मजौ।
ദശരഥപുത്രന്മാരായ ആ രണ്ടുപേരും സീതയെ തേടി വനങ്ങളും പർവതങ്ങളും, നദികളും തടാകങ്ങളും എല്ലാം സമഗ്രമായി തിരഞ്ഞു; ഒന്നും പരിശോധിക്കാതെയില്ല.
Verse 21
तस्य शैलस्य सानूनि गुहाश्च शिखराणि च।।।।निखिलेन विचिन्वानौ नैव तामभिजग्मतुः।
ആ പർവതത്തിന്റെ ചരിവുകളും ഗുഹകളും ശിഖരങ്ങളും മുഴുവനായി തിരഞ്ഞിട്ടും, ആ രണ്ടുപേരും അവളെ അവിടെ കണ്ടെത്തിയില്ല.
Verse 22
विचित्य सर्वतश्शैलं रामो लक्ष्मणमब्रवित्।।।।नेह पश्यामि सौमित्रे वैदेहीं पर्वते शुभाम्।
പർവതത്തെ എല്ലാദിക്കിലും പരിശോധിച്ച ശേഷം രാമൻ ലക്ഷ്മണനോട് പറഞ്ഞു: “ഹേ സൗമിത്രേ, ഈ ശുഭപർവതത്തിൽ മഹതിയായ വൈദേഹിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.”
Verse 23
ततो दुःखाभिसन्तप्तो लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत्।।।।विचरन्दण्डकारण्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्।
അപ്പോൾ ദുഃഖത്തിൽ ദഹിച്ച ലക്ഷ്മണൻ, ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന തന്റെ ദീപ്തതേജസ്സായ സഹോദരനോട് വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
Verse 24
प्राप्स्यसि त्वं महाप्राज्ञ मैथिलीं जनकात्मजाम्।।।।यथा विष्णुर्महाबाहुर्बलिं बद्ध्वा महीमिमाम्।
“ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ, ജനകനന്ദിനിയായ മൈഥിലിയെ നീ നിർഭാഗ്യമായി വീണ്ടും പ്രാപിക്കും; മഹാബാഹുവായ വിഷ്ണു ബലിയെ ബന്ധിച്ച് ഈ ഭൂമിയെ നേടിയതുപോലെ.”
Verse 25
एवमुक्तस्तु सौहार्दाल्लक्ष्मणेन स राघवः।।।।उवाच दीनया वाचा दुःखाभिहतचेतनः।
ലക്ഷ്മണൻ സ്നേഹത്തോടെ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, ദുഃഖംകൊണ്ട് ആഹതമായ ചിത്തമുള്ള രാഘവൻ ദീനമായ വാക്കുകളിൽ മറുപടി പറഞ്ഞു.
Verse 26
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।।।।गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।।।।
ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ ലക്ഷ്മണാ! ഞാൻ മുഴുവൻ വനവും സൂക്ഷ്മമായി തിരഞ്ഞു; വിരിഞ്ഞ താമരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന പദ്മിനികളെയും, അനവധി ഗുഹകളും നീരൊഴുക്കുകളും ഉള്ള ഈ പർവതത്തെയും; എങ്കിലും പ്രാണങ്ങളെക്കാളും പ്രിയയായ വൈദേഹിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 27
वनं सर्वं सुविचितं पद्मिन्यः फुल्लपङ्कजाः।।3.61.26।।गिरिश्चायं महाप्राज्ञ बहुकन्दरनिर्झरः।न हि पश्यामि वैदेहीं प्राणेभ्योऽपि गरीयसीम्।।3.61.27।।
ഹേ മഹാപ്രാജ്ഞ ലക്ഷ്മണാ! ഞാൻ മുഴുവൻ വനവും, വിരിഞ്ഞ താമരകളാൽ ശോഭിക്കുന്ന പദ്മിനികളെയും, അനവധി ഗുഹകളും നീരൊഴുക്കുകളും നിറഞ്ഞ ഈ പർവതത്തെയും എല്ലാം തിരഞ്ഞു; എങ്കിലും പ്രാണങ്ങളെക്കാളും പ്രിയയായ വൈദേഹിയെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
Verse 28
एवं स विलपन्रामस्सीताहरणकर्शितः।दीनश्शोकसमाविष्टो मुहूर्तं विह्वलोऽभवत्।।।।
ഇങ്ങനെ വിലപിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമൻ—സീതാഹരണത്താൽ പീഡിതൻ—ദീനനായി; ശോകത്തിൽ മുങ്ങി ഒരു നിമിഷം വിഹ്വലനായി നിന്നു.
Verse 29
सन्तप्तो ह्यवसन्नाङ्गो गतबुद्धिर्विचेतनः।निषसादातुरो दीनो निश्श्वस्याशीतमायतम्।।।।
വ്യഥയുടെ തീയിൽ ദഗ്ധനായി, അവയവങ്ങൾ ക്ഷീണിച്ച്, ബുദ്ധി മങ്ങിയും ചൈതന്യം അസ്ഥിരവുമായി; ആർത്തനും ദീനനും ആയ അവൻ ഇരുന്നുവീണു, ദീർഘമായ ദഹിപ്പിക്കുന്ന നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു.
Verse 30
बहुलं स तु निश्श्वस्य रामो राजीवलोचनः।हा प्रियेति विचुक्रोश बहुशो बाष्पगद्गदः।।।।
രാജീവലോചനനായ രാമൻ പലവട്ടം ആഴമായി നിശ്ശ്വസിച്ചു; കണ്ണീരാൽ കണ്ഠം ഇടറിക്കൊണ്ട്, വീണ്ടും വീണ്ടും വിളിച്ചു—“ഹാ പ്രിയേ!”
Verse 31
तं ततस्सान्त्वयामास लक्ष्मणः प्रियबान्धवः।बहुप्रकारं धर्मज्ञः प्रश्रितं प्रश्रिताञ्जलिः।।।।
അപ്പോൾ ധർമ്മജ്ഞനും രാമന്റെ പ്രിയസഹചാരിയും ആയ ലക്ഷ്മണൻ, വിനയത്തോടെ കൂപ്പിയ കൈകളോടെ, പലവിധത്തിൽ അവനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു.
Verse 32
अनादृत्य तु तद्वाक्यं लक्ष्मणोष्ठपुटाच्च्युतम्।अपश्यंस्तां प्रियां सीतां प्राक्रोशत्स पुनः पुनः।।।।
എന്നാൽ ലക്ഷ്മണന്റെ അധരങ്ങളിൽ നിന്നു വന്ന വാക്കുകളെ അവഗണിച്ച്, പ്രിയ സീതയെ കാണാതെ, അവൻ വീണ്ടും വീണ്ടും നിലവിളിച്ചു കരഞ്ഞു.
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Rāma’s confrontation with destabilizing grief: whether to collapse into despair (including suicidal ideation) or to convert sorrow into disciplined action. Lakṣmaṇa guides him toward the latter, framing immediate search as the dharmic response.
The sarga models grief-management through counsel: intense emotion is acknowledged (vilāpa) but must be integrated into purposeful agency. Supportive speech (hitakāmyā) from a trusted companion restores composure and reorients the mind toward right action.
The narrative maps the search across āśrama-space (parṇaśālā, disturbed seats) and the wider Daṇḍakāraṇya ecology—forests, caves, mountain slopes and peaks, rivers, and lotus-ponds—turning the wilderness into an indexed terrain for inquiry.
Read Valmiki Ramayana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.