വസു–മോഹിനീ സംവാദത്തിൽ മോഹിനീ പുരുഷോത്തമന്റെ മഹിമ കേട്ട ശേഷം പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും തീർത്ഥയാത്രയുടെ ശരിയായ വിധിയും ചോദിക്കുന്നു. വസു ആദ്യം പൊതുവായ തീർത്ഥയാത്രാനിയമങ്ങൾ പറയുന്നു—ദാനം, സംയമം, ശ്രദ്ധാ-ഭാവം എന്നിവ ചേർന്നാൽ തീർത്ഥയാത്ര അനേകം യജ്ഞഫലങ്ങളെക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠം; വെറും ദേഹസന്നിധി (ഗംഗയിലെ മീൻപോലെ) ഭക്തിയില്ലാതെ ഫലമില്ല. കാമ-ക്രോധ-ലോഭ നിയന്ത്രണം, ക്ഷമ, സന്തോഷം, പ്രതിഗ്രഹവിരക്തി എന്നിവ അന്തർയോഗ്യതകൾ. പുറപ്പെടുന്നതിന് മുമ്പ് ഗണേശപൂജ, ദേവ-പിതൃ-ബ്രാഹ്മണ-സാധു സത്കാരം, തീർത്ഥങ്ങളിൽ ശ്രാദ്ധ-തർപ്പണവിധി, പിണ്ഡദ്രവ്യങ്ങൾ, അശൗചപരിഹാരം എന്നിവ നിർദ്ദേശിക്കുന്നു. പ്രയാഗവും ഗയയും സംബന്ധിച്ച പ്രത്യേക നിയമങ്ങൾ—ശോകകാല മുണ്ഡനം, കാർപടീ വേഷം, ദാനം/ഉപഹാരം സ്വീകരിക്കരുത്. അഹങ്കാരമുള്ള വാഹനപ്രദർശനം വിമർശിച്ച് യാത്രാമാർഗ്ഗഭേദേന ദോഷ-പുണ്യ തಾರತമ്യം പറയുന്നു. അവസാനം മുണ്ഡനം–ക്ഷൗരം വ്യത്യാസം, കുരുക്ഷേത്ര-വിശാലാ-വിരജാ-ഗയാ മുതലായ അപവാദങ്ങൾ, ഗംഗാ-വിശേഷ നിർദ്ദേശങ്ങൾ, ജലം-ഭൂമി-അഗ്നി ശക്തിയും ഋഷിസമ്മതിയും അടിസ്ഥാനമാക്കി തീർത്ഥപവിത്രത വിശദീകരിക്കുന്നു.
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । एतच्छ्रुत्वा तु भूपाल मोहिनी विधिनंदिनी । पुरुषोत्तममाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदायकम् ॥ १ ॥
വസിഷ്ഠൻ പറഞ്ഞു: ഹേ രാജാവേ, ഇതു കേട്ട ശേഷം വിധാതാവിന്റെ പ്രിയപുത്രി മോഹിനി, ഭോഗവും മോക്ഷവും നൽകുന്ന പുരുഷോത്തമന്റെ മഹാത്മ്യം (വീണ്ടും) ശ്രവിച്ചു।
Verse 2
पुनः पप्रच्छ तं विप्रं वसुं स्वस्य पुरोहितम् । मोहिन्युवाच । श्रुतमत्यद्भुतं विप्र पुरुषोत्तमसंभवम् ॥ २ ॥
പിന്നീട് മോഹിനി തന്റെ പുരോഹിതനായ ആ ബ്രാഹ്മണൻ വസുവിനോട് വീണ്ടും ചോദിച്ചു: ഹേ വിപ്രാ, പുരുഷോത്തമന്റെ അവതാരപ്രകടനം സംബന്ധിച്ച അത്യദ്ഭുതമായ വൃത്താന്തം ഞാൻ ശ്രവിച്ചു।
Verse 3
माहात्म्यं चाधुना ब्रूहि प्रयागस्यापि सुव्रत । तीर्थराजः प्रयागाख्यः श्रुतः पूर्वं मया गुरो ॥ ३ ॥
ഇപ്പോൾ, ഹേ സുവ്രതാ, പ്രയാഗത്തിന്റെ മഹാത്മ്യവും പറയുക. ഹേ ഗുരോ, ‘പ്രയാഗം’ എന്ന തീർത്ഥം തീർത്ഥരാജനാണെന്ന് ഞാൻ മുമ്പേ കേട്ടിട്ടുണ്ട്।
Verse 4
तन्माहात्म्यं ममाख्याहि तीर्थयात्राविधानयुक् । स मान्यानां विशेषाणां तीर्थानां गमने द्विज ॥ ४ ॥
അതിന്റെ മഹാത്മ്യം എനിക്ക് വിശദമായി പറയുക, തീർത്ഥയാത്രാവിധിയോടുകൂടി. ഹേ ദ്വിജാ, മാന്യവും വിശിഷ്ടവുമായ തീർത്ഥങ്ങളിലേക്കുള്ള ഗമനക്രമവും പറഞ്ഞു തരുക ॥४॥
Verse 5
यत्कर्त्तव्यं च विधिना नृभिर्द्धर्मपरायणैः । तच्छ्रुत्वा स द्विजो राजन्मोहिन्या भाषितं वचः ॥ ५ ॥
ഹേ രാജാവേ, ധർമ്മപരായണരായ മനുഷ്യർ വിധിപൂർവ്വം ചെയ്യേണ്ടതിനെ വിവരിച്ച മോഹിനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് ആ ദ്വിജൻ അതനുസരിച്ച് പ്രതികരിച്ചു/ആചരിച്ചു ॥५॥
Verse 6
सामान्यविधिपूर्वं तत्प्रयागाख्यानमब्रवीत् । वसुरुवाच । श्रृणु भद्रे प्रवक्ष्यामि तीर्थाभिगमने विधिम् ॥ ६ ॥
ആദ്യം പൊതുവിധി പറഞ്ഞ ശേഷം അദ്ദേഹം പ്രയാഗത്തിന്റെ ആഖ്യാനം പറഞ്ഞു. വസു പറഞ്ഞു—ഹേ ഭദ്രേ, കേൾക്കുക; തീർത്ഥത്തെ സമീപിക്കുന്ന വിധി ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു ॥६॥
Verse 7
यं समाश्रित्य मनुजो यथोक्तं फलमाप्नुयात् । तीर्थाभिगमनं पुण्यं यज्ञैरपि विशिष्यते ॥ ७ ॥
അതിനെ ആശ്രയിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ പ്രസ്തുത ഫലം പ്രാപിക്കുന്നു. തീർത്ഥാഭിഗമനം മഹാപുണ്യം; യജ്ഞങ്ങളേക്കാളും ശ്രേഷ്ഠമെന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു ॥७॥
Verse 8
अनुपोष्य त्रिरात्राणि तीर्थान्यप्यभिगम्य च । अदत्त्वा कांचनं गाश्च दारिद्रो जायते नरः ॥ ८ ॥
മൂന്നു രാത്രികൾ ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ച് തീർത്ഥങ്ങൾ സന്ദർശിച്ചിട്ടും, സ്വർണ്ണവും പശുക്കളും ദാനം ചെയ്യാത്ത മനുഷ്യൻ ദാരിദ്ര്യത്തിലാകുന്നു ॥८॥
Verse 9
अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्ट्वा विपुलदक्षिणैः । न तत्फलमवाप्नोति तीर्थाभिगमनेन यत् ॥ ९ ॥
അഗ്നിഷ്ടോമാദി യാഗങ്ങൾ ധാരാളം ദക്ഷിണയോടെ ചെയ്താലും, തീർത്ഥഗമനത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന ഫലം അതിലൂടെ ലഭിക്കുകയില്ല।
Verse 10
अज्ञानेनापि यस्येह तीर्थामिगमनं भवेत् । सर्वकामसमृद्धः स स्वर्गलोके महीयते ॥ १० ॥
ഇവിടെ ആരെങ്കിലും അജ്ഞാനത്താലെങ്കിലും തീർത്ഥഗമനം ചെയ്താൽ, അവൻ സർവകാമസമൃദ്ധനായി സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ മഹത്വം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 11
स्थानं च लभते नित्यं धनधान्यसमाकुलम् । ऐश्वर्यज्ञानसंपूर्णः सदा भवति भोगवान् ॥ ११ ॥
അവൻ നിത്യം ധനധാന്യസമൃദ്ധമായ സ്ഥിരസ്ഥാനത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു; ഐശ്വര്യവും ജ്ഞാനവും നിറഞ്ഞവനായി എപ്പോഴും ഭോഗവാനാകുന്നു।
Verse 12
तारिताः पितररतेन नरकात्प्रपितामहाः । यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंयतम् ॥ १२ ॥
പിതൃസേവയിൽ രമിക്കുന്നവൻ നരകത്തിൽ നിന്ന് പ്രപിതാമഹന്മാരെയും രക്ഷിക്കുന്നു; അവന്റെ കൈകളും കാലുകളും മനസ്സും സുസംയമിതമാണ്।
Verse 13
विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते । प्रतिग्रहादपावृत्तः संतुष्टो येन केनचित् ॥ १३ ॥
അവൻ വിദ്യ, തപസ്, കീർത്തി എന്നിവയാൽ തീർത്ഥഫലം അനുഭവിക്കുന്നു; പ്രതിഗ്രഹം ഒഴിവാക്കി, ലഭിക്കുന്നതെന്തായാലും അതിൽ തൃപ്തനായി കഴിയുന്നു।
Verse 14
अहंकारविमुक्तश्च स तीर्थफलमाप्नुयात । अकल्पको निरारम्भो लघ्वाहारो जितेंद्रियः ॥ १४ ॥
അഹങ്കാരമുക്തനായവൻ തന്നെയാണ് തീർത്ഥഫലം യഥാർത്ഥത്തിൽ പ്രാപിക്കുന്നത്. അവൻ ലളിതൻ, പുതിയ ആരംഭങ്ങളിൽ നിന്ന് വിട്ടുനിൽക്കുന്നവൻ, ലഘ്വാഹാരി, ഇന്ദ്രിയജയി.
Verse 15
विनुक्तः सर्वसंगैस्तु स तीर्थफलभाग्भवेत् । तीर्थान्यनुसरन्धीरः श्रद्दधानः समाहितः ॥ १५ ॥
എല്ലാ ബന്ധനങ്ങളിലെയും ആസക്തികളിലെയും നിന്ന് വിമുക്തനായവൻ തീർത്ഥഫലത്തിന് അർഹനാകുന്നു. ധീരനായി, ശ്രദ്ധയോടെ, ഏകാഗ്രചിത്തത്തോടെ തീർത്ഥങ്ങളെ അനുഗമിക്കുന്നു.
Verse 16
कृतपापो विशुध्येत्तु किं पुनः शुद्धकर्मकृत् । अश्रद्दधानः पापार्तो नास्तिकोऽच्छिन्नसंशयः ॥ १६ ॥
പാപം ചെയ്തവനും ശുദ്ധിയിലേക്കെത്താം—അപ്പോൾ ശുദ്ധകർമ്മം ചെയ്യുന്നവൻ എത്രയോ അധികം. എന്നാൽ ശ്രദ്ധയില്ലാത്ത, പാപബാധിതൻ, നാസ്തികൻ, മുറിയാത്ത സംശയമുള്ളവൻ ശുദ്ധി പ്രാപിക്കില്ല.
Verse 17
हेतुनिष्टश्च पंचैते न तीर्थफलभागिनः । नृणां पापकृतां तीर्थे पापस्य शमनं भवेत् ॥ १७ ॥
വെറും തർക്കത്തിൽ ഉറച്ചിരിക്കുന്ന ഈ അഞ്ചുപേരും തീർത്ഥഫലത്തിന് ഭാഗഭാക്കല്ല. പാപം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യർക്കു തീർത്ഥം പാപശമനത്തിനുള്ള മാർഗമാകുന്നു.
Verse 18
यथोक्तफलदं तीर्थं भवेच्छुद्धात्मनां नृणाम् । कामं क्रोधं च लोभं च यो जित्वा तीर्थमाविशेत् । न तेन किञ्चिदप्राप्तं तीर्थाभिगमनाद्भवेत् । तीर्थानि च यथाक्तेन विधिना संचरंति ये । सर्वद्वंद्वसहा धीरास्ते नराः स्वर्गगामिनः ॥ १८ ॥
ശാസ്ത്രത്തിൽ പറഞ്ഞ ഫലം നൽകുന്ന തീർത്ഥം ശുദ്ധചിത്തമുള്ള മനുഷ്യർക്കാണ് ഫലപ്രദം. കാമം, ക്രോധം, ലോഭം എന്നിവ ജയിച്ച് തീർത്ഥത്തിൽ പ്രവേശിക്കുന്നവന് തീർത്ഥയാത്രയാൽ ഒന്നും അപ്രാപ്തമായി ശേഷിക്കില്ല. പറഞ്ഞവിധം അനുസരിച്ച് തീർത്ഥങ്ങളെ പര്യടനം ചെയ്ത്, എല്ലാ ദ്വന്ദ്വങ്ങളും സഹിക്കുന്ന ധീരന്മാർ സ്വർഗ്ഗഗാമികളാകുന്നു.
Verse 19
गंगादितीर्थेषु वसंति मत्स्या देवालये पक्षिगणाश्च संति । भावोज्झितास्ते न फलं लभंते तीर्थाच्च देवायतनाच्च मुख्यात् ॥ १९ ॥
ഗംഗാദി തീർത്ഥങ്ങളിൽ മത്സ്യങ്ങൾ വസിക്കുന്നു; ദേവാലയങ്ങളിൽ പക്ഷിസമൂഹങ്ങളും പാർക്കുന്നു. എന്നാൽ അന്തർഭക്തിഭാവം ഇല്ലാത്തവർ, പ്രധാന തീർത്ഥത്തിലും മുഖ്യ ദേവാലയത്തിലും നിന്നുമെങ്കിലും ആത്മീയ ഫലം ലഭിക്കുകയില്ല।
Verse 20
भावं ततो हृत्कमले निधाय तीर्थानि सेवेत समाहितात्मा । या तीर्थयात्रा कथिता मुनींद्रैः कृता प्रयुक्ता ह्यनुमोदिता च ॥ २० ॥
അതുകൊണ്ട് ആ പവിത്ര ഭക്തിഭാവം ഹൃദയകമലത്തിൽ നിക്ഷേപിച്ച്, ഏകാഗ്രചിത്തനായ साधകൻ തീർത്ഥങ്ങളെ സേവിക്കുകയും സന്ദർശിക്കുകയും ചെയ്യണം. ഇത്തരത്തിലുള്ള തീർത്ഥയാത്ര മുനീന്ദ്രന്മാർ പ്രസ്താവിച്ചതും, ആചരിച്ചതും, വിധിപൂർവ്വം നിയോഗിച്ചതും, അംഗീകരിച്ചതുമാണ്।
Verse 21
तां ब्रह्मचारी विधिवत्करोति सुसंयतो गुरुणा संनियुक्तः । सर्वस्वनाशेऽप्यथवाल्पपक्षे स ब्राह्मणानग्रत एव कृत्वा ॥ २१ ॥
ഗുരുവിന്റെ നിർദ്ദേശപ്രകാരം നിയുക്തനായ, നന്നായി സംയമിതനായ ബ്രഹ്മചാരി ആ കർമ്മം വിധിപൂർവ്വം നിർവഹിക്കുന്നു. സർവ്വസ്വം നഷ്ടപ്പെട്ടാലും അല്ലെങ്കിൽ അല്പസാധനമേ ഉണ്ടായാലും, ബ്രാഹ്മണരെ മുൻപിൽ വെച്ച് (അവർക്കു പ്രഥമമാനം നൽകി) അത് നടത്തണം।
Verse 22
यज्ञाधिकारेऽप्यथवा निवृत्ते विप्रस्तु तीर्थानि परिभ्रमेच्च । तीर्थेष्वलं यज्ञफलं हि यस्मात्प्रोक्तं मुनींद्रैरमलस्वभावैः ॥ २२ ॥
യജ്ഞം ചെയ്യാനുള്ള അധികാരത്തിൽ ഇരിക്കുകയോ യജ്ഞങ്ങളിൽ നിന്ന് വിരമിക്കുകയോ ചെയ്താലും, ബ്രാഹ്മണൻ തീർത്ഥങ്ങളെ പര്യടനം ചെയ്യണം; കാരണം തീർത്ഥങ്ങളിൽ യജ്ഞഫലം പൂർണ്ണമായി ലഭിക്കുന്നു—ഇത് അമലസ്വഭാവമുള്ള മുനീന്ദ്രന്മാർ പ്രസ്താവിച്ചിട്ടുണ്ട്।
Verse 23
यस्येष्टियज्ञेष्वधिकारितास्ति वरं गृहं गृहधर्माश्च सर्वे । एवं गृहस्ताश्रमसंस्थितस्य तीर्थे गतिः पूर्वतरैर्निषिद्धा । सर्वाणि तीर्थान्यपि चाग्निहोत्रतुल्यानि नैवेति वदंति केचित् ॥ २३ ॥
ഇഷ്ടിയജ്ഞങ്ങളിൽ അധികാരമുള്ളവന് ഗൃഹജീവിതം തന്നെയാണ് ശ്രേഷ്ഠം; ഗൃഹധർമ്മങ്ങളൊക്കെയും ശ്രേഷ്ഠമാണ്. ഇങ്ങനെ ഗൃഹസ്ഥാശ്രമത്തിൽ സ്ഥിരനായവന് തീർത്ഥഗമനം പൂർവ്വർ നിഷിദ്ധമാക്കിയിട്ടുണ്ട്. ചിലർ പറയുന്നു—എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളും അഗ്നിഹോത്രത്തോട് തുല്യമല്ലെന്ന്।
Verse 24
यो यः कश्चित्तीर्थयात्रां तु गच्छेत्सुसंयतः स च पूर्वं गृहेषु । कृतावासः शुचिरप्रमत्तः संपूजयेद्भक्तिनम्रो गणेशम् ॥ २४ ॥
ആരെങ്കിലും തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് പുറപ്പെടുന്നുവെങ്കിൽ, അവൻ സംയമത്തോടെ പോകണം; കൂടാതെ ആദ്യം വീട്ടിൽ തന്നെ താമസ-സന്നാഹങ്ങൾ ഒരുക്കി, ശുചിയായി ജാഗ്രതയോടെ നിന്ന്, ഭക്തിയോടെ വിനീതനായി ശ്രീഗണേശനെ യഥാവിധി പൂജിക്കണം।
Verse 25
देवान्पितॄन्ब्राह्मणांश्चैव साधून्धीमान्विप्रो वित्तशक्त्या प्रयत्नात् । प्रत्यागतश्चापि पुनस्तथैव देवान्पितृन्ब्राह्मणान्पूजयेच्च ॥ २५ ॥
ബുദ്ധിമാനായ ബ്രാഹ്മണൻ തന്റെ ധനസാമർത്ഥ്യത്തിന് അനുസരിച്ച് ആത്മാർത്ഥ പരിശ്രമത്തോടെ ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും സാദുക്കളെയും ആദരിച്ചു പൂജിക്കണം. മടങ്ങിവന്ന ശേഷം വീണ്ടും അതേവിധം ദേവന്മാരെയും പിതൃകളെയും ബ്രാഹ്മണന്മാരെയും പൂജിക്കണം।
Verse 26
एवं कुर्वतस्तस्य तीर्थाद्यदुक्तं फलं तत्स्यान्नात्र संदेहलेशः ॥ २६ ॥
ഇങ്ങനെ പ്രവർത്തിക്കുന്നവന് തീർത്ഥാദികളേക്കുറിച്ച് പ്രസ്താവിച്ച ഫലം തീർച്ചയായും ലഭിക്കും—ഇതിൽ സംശയത്തിന്റെ ലേശവും ഇല്ല।
Verse 27
गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिषा । यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च संशयः ॥ २७ ॥
മറ്റൊരു ദേശത്തേക്ക് പുറപ്പെടുന്നവൻ നെയ്യോടെ ശ്രാദ്ധം ചെയ്താൽ, അത് ‘യാത്രാർത്ഥം’ എന്നു പ്രസ്താവിച്ചിരിക്കുന്നു; എന്നാൽ പ്രവേശനം/മടങ്ങിവരുന്ന സമയത്തെ അതിന്റെ വിധിയിൽ സംശയം ഉണ്ട്।
Verse 28
प्रयागे तीर्थयात्रायां पितृमातृवियोगतः । कचानां वपनं कुर्याद् वृथा न विकचो भवेत् ॥ २८ ॥
പ്രയാഗത്തിലെ തീർത്ഥയാത്രയിൽ പിതാവിനെയും മാതാവിനെയും വിട്ടുപോയവൻ (അഥവാ അവരെ നഷ്ടപ്പെട്ടവൻ) മുടി മുണ്ഡനം ചെയ്യണം; അങ്ങനെ ചെയ്യാതെ വ്യർത്ഥമായി മുടിയില്ലാത്തവനാകാതിരിക്കാനാണ്।
Verse 29
उद्यतश्चेद्गयां गंतुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीवेषं कृत्वा ग्रामप्रदक्षिणाम् ॥ २९ ॥
ആരെങ്കിലും ഗയയിലേക്കു പോകാൻ ഒരുങ്ങിയാൽ, വിധിപ്രകാരം ശ്രാദ്ധം നടത്തി, കാർപടീ (ഭിക്ഷുക) വേഷം ധരിച്ചു ഗ്രാമപ്രദക്ഷിണം ചെയ്യണം।
Verse 30
ततो ग्रामांतरं गत्वा श्राद्धशेषस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छैत्प्रतिग्रहविवर्जितः ॥ ३० ॥
പിന്നീട് മറ്റൊരു ഗ്രാമത്തിലേക്ക് പോയി ശ്രാദ്ധത്തിൽ ശേഷിച്ച അന്നം മാത്രമേ ഭക്ഷിക്കൂ. അതിനുശേഷം ദിനംപ്രതി ദാനം സ്വീകരിക്കൽ ഒഴിവാക്കി യാത്ര തുടരുക।
Verse 31
पदेपदेऽश्वमेधस्य स्यात्फलं गच्छतो गयाम् । बलीवर्दसमारूढस्तीर्थं यो याति सुव्रते ॥ ३१ ॥
ഹേ സുവ്രതേ! ഗയയിലേക്കു പോകുന്നവന്റെ ഓരോ പടിയിലും അശ്വമേധയാഗഫലം ലഭിക്കുന്നു; കാളപ്പുറത്ത് കയറി തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകുന്നവനും അതേ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു।
Verse 32
नरके वसते घोरे गवां क्रोधो हि दारुणः । सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः ॥ ३२ ॥
അവൻ ഭീകര നരകത്തിൽ വസിക്കുന്നു; കാരണം പശുക്കളുടെ കോപം അത്യന്തം ദാരുണമാണ്. ആ ദേഹധാരിയുടെ പിതൃകൾ അവൻ അർപ്പിക്കുന്ന ജലവും സ്വീകരിക്കുകയില്ല।
Verse 33
ऐश्वर्याल्लोभमोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः । निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यान विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥
ഐശ്വര്യപ്രദർശനമോ ലാഭമോ മോഹമോ കൊണ്ടു വാഹനത്തിൽ തീർത്ഥത്തിലേക്കു പോകുന്നവന് ആ തീർത്ഥയാത്ര ഫലശൂന്യമാകുന്നു; അതിനാൽ അത്തരം വാഹനം ഒഴിവാക്കണം।
Verse 34
गोयाने गोवधः प्रोक्तो हययाने तु निष्फलम् । नरयाने तदर्द्धं स्यात्पद्भ्यां तच्च चतुर्गुणम् ॥ ३४ ॥
കാളവണ്ടിയിൽ യാത്ര ചെയ്യുന്നത് ഗോവധപാപത്തോടു തുല്യമെന്നു പ്രസ്താവിക്കുന്നു; കുതിരവണ്ടിയിൽ പോകുന്നത് ഫലശൂന്യം. മനുഷ്യർ ചുമക്കുന്ന പല്ലക്കിൽ പോയാൽ ദോഷം പകുതി; കാൽനടയായി പോയാൽ അതേ ദോഷം നാലിരട്ടിയാകും.
Verse 35
वर्षातपादिके छत्री दंडी शर्करकंटके । शरीरत्राणकामोऽसौ सोपानत्कः सदा व्रजेत् ॥ ३५ ॥
മഴയും ചൂടും ഉള്ള സമയങ്ങളിൽ എപ്പോഴും കുടയും ദണ്ഡവും കൈവശം വെച്ച് യാത്ര ചെയ്യണം. വഴിയിൽ കല്ലുകഷണങ്ങളോ മുള്ളുകളോ ഉണ്ടെങ്കിൽ ശരീരസംരക്ഷണം ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പാദുക ധരിച്ചു നടക്കണം.
Verse 36
तीर्थं प्राप्यानुषंगेण स्नानं तीर्थे समाचरन् । स्रानजं फलमाप्नोति तीर्थयात्राफलं न तु ॥ ३६ ॥
ആർക്കെങ്കിലും വെറും അവസരവശാൽ തീർത്ഥത്തിലെത്തി അവിടെ സ്നാനം ചെയ്താൽ, അവന് സ്നാനജന്യഫലം മാത്രമേ ലഭിക്കൂ; സംकल्पപൂർവം ചെയ്ത തീർത്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കുകയില്ല.
Verse 37
षोडशांशं स लभते यः परार्थेन गच्छति । अर्द्धं तीर्थफलं तस्य यः प्रसंगेन गच्छति ॥ ३७ ॥
മറ്റൊരാളുടെ കാര്യത്തിനായി തീർത്ഥയാത്ര പോകുന്നവന് പതിനാറിലൊരുഭാഗം മാത്രം ലഭിക്കും. എന്നാൽ കൂട്ടായ്മയാലോ സാഹചര്യവശാലോ പോകുന്നവന് തീർത്ഥഫലത്തിന്റെ പകുതി ലഭിക്കും.
Verse 38
तीर्थेषु ब्राह्मणं नैव परीक्षेत कदाचन । अत्रार्थिनमनुप्राप्तं भोज्यं तं मनुरब्रवीत् ॥ ३८ ॥
തീർത്ഥസ്ഥാനങ്ങളിൽ ബ്രാഹ്മണനെ ഒരിക്കലും പരീക്ഷിക്കുകയോ സംശയിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്. ഇവിടെ സഹായം തേടി വന്ന ദരിദ്രനെ ഭക്ഷിപ്പിക്കണം—ഇതാണ് മനുവിന്റെ വചനം.
Verse 39
सक्तुभिः पिंडदानं च संयावैः पायसेन वा । बदरामलकैर्वापि पिण्याकैर्वा सुलोचने ॥ ३९ ॥
ഹേ സുലോചനേ! സക്തു (വറുത്ത യവപ്പൊടി) കൊണ്ടോ, സംയാവ മധുരപദാർത്ഥങ്ങളാലോ, പായസം (ക്ഷീരാന്നം) കൊണ്ടോ പിണ്ഡദാനം ചെയ്യാം; അല്ലെങ്കിൽ ബദരവും ആമലകവും എന്നീ ഫലങ്ങളാലോ, പിണ്യാകം (എണ്ണക്കളി) കൊണ്ടോ ചെയ്യാം.
Verse 40
श्राद्धं तु तत्र कर्तव्यमर्च्चावाहनवर्जितम् । श्वध्वांक्षगृध्रपापानां नैव दृष्टिहतं च यत् ॥ ४० ॥
എന്നാൽ അവിടെ ശ്രാദ്ധം അർച്ചാ-ആവാഹനം (ഔപചാരിക ക്ഷണം-പൂജ) ഒഴിവാക്കി നടത്തണം; നായ, കാക്ക, കഴുകൻ, പാപികൾ എന്നിവരുടെ ദൃഷ്ടിയോ ഇടപെടലോ മൂലം ദൂഷിതമായ ശ്രാദ്ധം ചെയ്യരുത്.
Verse 41
श्राद्धं तु तैर्थिकं प्रोक्तं पितॄणां तृप्तिकारकम् । अकालेऽप्यथवा काले तीर्थश्राद्धं तथा नरैः ॥ ४१ ॥
തീർത്ഥത്തിൽ നിർവഹിക്കുന്ന ശ്രാദ്ധം ‘തൈർത്ഥികം’ എന്നു പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു; അത് പിതൃദേവന്മാർക്ക് തൃപ്തി നൽകുന്നു. അതിനാൽ സമയമായാലും അസമയമായാലും മനുഷ്യർ തീർത്ഥശ്രാദ്ധം ചെയ്യണം.
Verse 42
प्राप्तैरेव सदा तत्र कर्तव्यं पितृतर्पणम् । विलंबो नैव कर्तव्यो नैव विघ्नं समाचरेत् ॥ ४२ ॥
അവിടെയേ തന്നെ എപ്പോഴും ലഭിച്ചതുകൊണ്ടുതന്നെ പിതൃതർപ്പണം നടത്തണം. അല്പവും വൈകിക്കരുത്; യാതൊരു വിഘ്നവും സൃഷ്ടിക്കുകയോ അംഗീകരിക്കുകയോ ചെയ്യരുത്.
Verse 43
प्रतिकृतिं कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । यमुद्दिश्य विशालाक्षि सोऽष्टमांशं फलं लभेत् ॥ ४३ ॥
ഹേ വിശാലാക്ഷി! കുശപ്പുല്ലുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച പ്രതികൃതിയെ തീർത്ഥജലത്തിൽ മുങ്ങിക്കൊള്ളിക്കുക. ആരെ ഉദ്ദേശിച്ചാണോ ഇത് ചെയ്യുന്നത്, അവൻ ആ പുണ്യഫലത്തിന്റെ എട്ടിലൊന്ന് ഭാഗം പ്രാപിക്കും.
Verse 44
कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि ब्रह्मणा निर्मितः पुरा । त्वयि स्नाते तु स स्नातो यस्येदं ग्रंथिबन्धनम् ॥ ४४ ॥
നീ കുശമാണ്, കുശപുത്രനാണ്; ബ്രഹ്മാവ് പുരാതനകാലത്ത് നിന്നെ സൃഷ്ടിച്ചു. നീ സ്നാനിതനായാൽ, ആര്ക്കായി ഈ ഗ്രന്ഥി-ബന്ധനം ചെയ്യപ്പെടുന്നുവോ അവനും സ്നാതനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 45
मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थेष्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालां विरजां गयाम् ॥ ४५ ॥
മുണ്ഡനം (തലമുടി നീക്കം)യും ഉപവാസവും—ഇത് എല്ലാ തീർത്ഥങ്ങളിലും വിധിയാണ്; എന്നാൽ കുരുക്ഷേത്രം, വിശാലാ, വിരജാ, ഗയാ എന്നിവയെ ഒഴിവാക്കി.
Verse 46
भौमानामथ तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं श्रृणु । यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मुख्यतमाः स्मृताः ॥ ४६ ॥
ഇപ്പോൾ ഭൂമിയിലെ തീർത്ഥങ്ങളുടെ പുണ്യത്വത്തിന് കാരണമെന്തെന്ന് കേൾക്കുക; ശരീരത്തിൽ ചില ഭാഗങ്ങൾ അത്യന്തം പ്രധാനമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ.
Verse 47
प्रभावादद्भूमेः सलिलस्य च तेजसः । परिग्रहान्मुनीनां च तीर्थानां पुण्यता स्मृता ॥ ४७ ॥
ജലം, ഭൂമി, തേജസ് (അഗ്നിപ്രഭ) എന്നിവയുടെ സ്വാഭാവിക പ്രഭാവത്താലും, മുനിമാരുടെ പരിഗ്രഹം/ആശ്രയത്താലും—തീർത്ഥങ്ങളുടെ പുണ്യത്വം സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 48
गंगां संप्राप्य यो देवि मुंडनं नैव कारयेत् । क्रिया तस्याक्रिया सर्वा तीर्थद्रोही भवेत्तथा ॥ ४८ ॥
ഹേ ദേവീ! ഗംഗയെ പ്രാപിച്ചിട്ടും മുണ്ഡനം ചെയ്യിക്കാത്തവന്റെ എല്ലാ ക്രിയകളും അക്രിയയായിത്തീരുന്നു; അങ്ങനെ അവൻ തീർത്ഥദ്രോഹിയാകുന്നു.
Verse 49
गंगायां भास्करक्षेत्रे मुंडनं यो न कारयेत् । स कोटिकुलसंयुक्त आकल्पं रौरवं व्रजेत् ॥ ४९ ॥
ഗംഗയിലെ ഭാസ്കരക്ഷേത്രത്തിൽ മുണ്ഡനം ചെയ്യിക്കാത്തവൻ, കോടി കുലങ്ങളോടുകൂടി കല്പാന്തം വരെ റൗരവ നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.
Verse 50
गंगां प्राप्य सरिच्छ्रेष्ठां कल्पांतपापसंचयाः । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्मात्तान्परिवर्जयेत् ॥ ५० ॥
നദികളിൽ ശ്രേഷ്ഠയായ ഗംഗയെ പ്രാപിച്ചാൽ, കല്പാന്തം വരെ സഞ്ചിതമായ പാപസഞ്ചയങ്ങൾ മുടിയെ ആശ്രയിച്ച് അവിടെ തന്നെ നിലകൊള്ളുന്നു; അതിനാൽ ആ മുടി ഉപേക്ഷിക്കണം.
Verse 51
यावंति नखलोमानि गंगातोये पतंति वै । तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ ५१ ॥
ഗംഗാജലത്തിൽ എത്ര നഖങ്ങളും രോമങ്ങളും വീഴുന്നുവോ, അത്ര ആയിരം വർഷങ്ങൾ സ്വർഗ്ഗലോകത്തിൽ അവൻ മഹിമയോടെ ആദരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 52
प्रयागव्यतिरेके तु गंगायां मुंडनं न हि । योऽन्यथा कुरुते मोहात्स महारौरवं विशेत् ॥ ५२ ॥
പ്രയാഗം ഒഴികെ ഗംഗയിൽ മുണ്ഡനം ചെയ്യാനുള്ള വിധി ഇല്ല; മോഹവശാൽ അതിന് വിരുദ്ധമായി ചെയ്യുന്നവൻ മഹാരൗരവ നരകത്തിൽ പ്രവേശിക്കും.
Verse 53
स जीवत्पितृको यस्तु तीर्थं प्राप्य विधानवित् । क्षौरं समाचरेन्नैव श्मश्रूणां वपनं सति ॥ ५३ ॥
പിതാവ് ജീവിച്ചിരിക്കുന്നവൻ, വിധി അറിയുന്നവനായാലും തീർത്ഥത്തിലെത്തി ക്ഷൗരകർമ്മം ചെയ്യരുത്; അവിടെ താടി-മീശയും വടിക്കരുത്.
Verse 54
गयादावपि देवेशि श्मश्रूणां वपनं विना । न क्षौरं मुनिभिः सर्वैर्निषिद्धं चेति कीर्तितम् ॥ ५४ ॥
ഹേ ദേവേശി! ഗയയിലും ശിരഃക്ഷൗരം എല്ലാ മുനിമാരും നിഷിദ്ധമെന്നു പറഞ്ഞിട്ടില്ല; എന്നാൽ താടി-മീശ വപനം ഒഴിവാക്കേണ്ടതെന്നു കീര്ത്തിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 55
सश्मश्रुकेशवपनं मुंडनं तद्विदुर्बुधाः । न क्षौरं मुंडनं सुभ्रु कीर्तितं वेदवेदिभिः ॥ ५५ ॥
ബുദ്ധിമാന്മാർ താടി-കേശം രണ്ടും വപനം ചെയ്യുന്നതിനെ ‘മുണ്ഡനം’ എന്നു അറിയുന്നു. ഹേ സുഭ്രൂ! വെറും ക്ഷൗരം മുണ്ഡനം എന്നു വേദവേദികൾ കീര്ത്തിക്കുന്നില്ല.
Verse 56
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे बृहदुपाख्याने उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे प्रयागराजमाहगात्म्ये तीर्थविधिर्नाम द्विषष्टितमोऽध्यायः ॥ ६२ ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയപുരാണത്തിലെ ബൃഹദുപാഖ്യാനത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, വസു-മോഹിനീ സംവാദാന്തർഗതമായ പ്രയാഗരാജമാഹാത്മ്യത്തിൽ ‘തീർത്ഥവിധി’ എന്ന അറുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Because tīrtha-phala is presented as a transformation of the pilgrim’s inner state, not a mechanical result of location; without bhāva and restraint, one remains like creatures dwelling in holy places—physically present yet spiritually unreceptive—therefore not eligible for the śāstric fruits.
Travel motivated by display, greed, or delusion is said to nullify the pilgrimage’s fruit; the text assigns varying degrees of fault to certain conveyances and recommends self-restrained travel, emphasizing intention and humility over comfort or status.
It defines muṇḍana as removal of both head-hair and beard/moustache, while kṣaura is mere shaving; it then applies nuanced prohibitions/exceptions (especially at Gaṅgā, Prayāga, and Gayā) based on ritual context and eligibility (e.g., father living).