ഈ അധ്യായത്തിൽ വസു മോഹിനിയോട് അവിമുക്ത കാശിയുടെ മഹത്വം ഉപദേശിക്കുന്നു. തീർത്ഥയാത്രയ്ക്ക് ‘യോഗ്യകാലം’ നിർണ്ണയിച്ച് വിവിധ മാസങ്ങളിൽ ദേവസമൂഹങ്ങൾ കാമകുണ്ഡം, രുദ്രാവാസം, പ്രിയാദേവീ-കുണ്ഡം, ലക്ഷ്മീ-കുണ്ഡം, മാർകണ്ഡേയ സരോവർ, കോടിതീർത്ഥം, കപാലമോചന, കാലേശ്വര മുതലായിടങ്ങളിൽ സ്നാന-പൂജകൾ ചെയ്യേണ്ട വിധി പറയുന്നു. തുടർന്ന് യാത്രാധർമ്മം—അന്നം-പുഷ്പങ്ങളോടുകൂടിയ ജലകലശദാനം, ചൈത്ര ശുക്ല തൃതീയയിൽ ഗൗരീവ്രതഫലം, സ്വർഗ്ഗദ്വാരത്തിൽ കാലികാപൂജയും സംവർതാ/ലലിതാ ആരാധനയും, ശിവഭക്ത ബ്രാഹ്മണർക്ക് ഭോജനം, പഞ്ചഗൗരിയുടെ ആവാഹനം—വിവരിക്കുന്നു. വിഘ്നനിവാരണത്തിന് വിനായക ദർശനക്രമം (ഢുണ്ഢി, കില, ദേവ്യാ, ഗോപ്രേക്ഷ, ഹസ്തി-ഹസ്തിൻ, സിന്ദൂര്യ) കൂടാതെ വഡവാ ദേവിക്ക് ലഡ്ഡു നൈവേദ്യം പറയുന്നു. ദിക്കുകൾപ്രകാരം ക്ഷേത്രരക്ഷക ചണ്ഡികകളുടെ വിവരണം, പിന്നെ ത്രിസ്രോതാ/മന്ദാകിനി/മത്സ്യോദരി സംഗമങ്ങളും ഗംഗയുടെ പുണ്യാഗമനവും വരുന്നു. അവസാനം നാദേശ്വര, കപാലമോചന, ഓംകാരേശ്വര (അ-ഉ-ം തത്ത്വം), പഞ്ചായതന, ഗോപ്രേക്ഷക/ഗോപ്രേക്ഷേശ്വര, കപിലാ-ഹ്രദ, ഭദ്രദോഹ, സ്വർലോകേശ്വര/സ്വർലീല, വ്യാഘ്രേശ്വര/ശൈലേശ്വര, സംഗമേശ്വര, ശുക്രേശ്വര, ജംബുകവധബന്ധ ലിംഗം എന്നിവ പാപനാശവും ശിവലോകമോക്ഷവും നൽകുന്നു എന്ന് പ്രഖ്യാപിക്കുന്നു.
Verse 1
वसुरुवाच । अतः परं प्रवक्ष्यामि यात्राकालं तु मोहिनि । देवाद्यैस्तु कृता या तु यथायोग्यफलाप्तिदा ॥ १ ॥
വസു പറഞ്ഞു—ഹേ മോഹിനീ! ഇനി ഞാൻ യാത്ര (തീർത്ഥയാത്ര) ആരംഭിക്കേണ്ട യുക്തകാലം പ്രസ്താവിക്കുന്നു; ദേവാദികൾ നിശ്ചയിച്ച ആ സമയം, ആചാരാനുഷ്ഠാനവും യോഗ്യതയും അനുസരിച്ച് ഫലം നൽകുന്നു.
Verse 2
चैत्रमासे तु दिविजैर्यात्रेयं विहिता पुरा । तत्रस्थैः कामकुंडे तु स्नानपूजनतत्परैः ॥ २ ॥
ചൈത്രമാസത്തിൽ ദേവന്മാർ പണ്ടേ ഈ യാത്ര നിശ്ചയിച്ചു. അവിടെ കാമകുണ്ഡത്തിൽ താമസിക്കുന്നവർ സ്നാനവും പൂജയും ചെയ്യുന്നതിൽ ലീനരായിരിക്കും.
Verse 3
ज्येष्ठमासे तु वै सिद्धैः कृता यात्रा शुभानने । रुद्रावासस्य कुंडे तु स्नानपूजापरायणैः ॥ ३ ॥
ഹേ ശുഭാനനേ! ജ്യേഷ്ഠമാസത്തിൽ സിദ്ധന്മാർ ഈ യാത്ര ആചരിച്ചു; രുദ്രാവാസകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനവും പൂജയും ചെയ്യുന്നതിൽ പരായണരായി നിന്നു.
Verse 4
आषाढे चापि गंधर्वैर्यात्रेयं विहिता शुभैः । प्रियादेव्यास्तु कुंडे वै स्नानपूजनकारकैः ॥ ४ ॥
ആഷാഢമാസത്തിലും ശുഭഗന്ധർവന്മാർ ഈ യാത്ര സ്ഥാപിച്ചു; പ്രിയാദേവീകുണ്ഡത്തിൽ സ്നാനവും പൂജയും ചെയ്യുന്നവരാൽ.
Verse 5
विद्याधरैस्तु यात्रेयं श्रावणे मासि मोहिनि । लक्ष्मीकुंडस्थितैश्चीर्णा स्नानार्चनपरायणैः ॥ ५ ॥
ഹേ മോഹിനീ! ശ്രാവണമാസത്തിൽ വിദ്യാധരന്മാർ ഈ യാത്ര ആചരിക്കുന്നു; ലക്ഷ്മീകുണ്ഡത്തിൽ താമസിക്കുന്നവർ സ്നാനവും അർച്ചനയും ചെയ്യുന്നതിൽ പരായണരായിരിക്കും.
Verse 6
मार्कंडेयह्रदस्थैस्तु स्नानपूजनतत्परैः । कृता यक्षैस्तु यात्रेयमिषमासे वरानने ॥ ६ ॥
ഹേ വരാനനേ, മാർകണ്ഡേയ ഹ്രദത്തിൽ വസിച്ച് സ്നാനവും പൂജയും അനുഷ്ഠിക്കാൻ തത്പരരായ യക്ഷന്മാർ ഇഷ മാസത്തിൽ ഈ യാത്ര നടത്തി.
Verse 7
पन्नगैश्चैव यात्रेयं मार्गमासे तु मोहिनि । कोटितीर्थस्थितैश्चीर्णा स्नानपूजाविधायकैः ॥ ७ ॥
ഹേ മോഹിനീ, മാർഗശീർഷ മാസത്തിൽ നാഗന്മാരോടൊപ്പം ഈ യാത്ര ചെയ്യേണ്ടതാണ്; കോടിതീർത്ഥത്തിൽ വസിക്കുന്ന സ്നാന-പൂജാ വിധി നിർദ്ദേശിക്കുന്നവർ ഇത് യഥാവിധി അനുഷ്ഠിച്ചു.
Verse 8
कपालमोचनस्थैस्तु गुह्यकैः शुभलोचने । पौषे मासि कृता यात्रा स्नानध्यानार्चनान्वितैः ॥ ८ ॥
ഹേ ശുഭലോചനേ, കപാലമോചനത്തിൽ വസിക്കുന്ന ഗുഹ്യകർ പൗഷ മാസത്തിൽ സ്നാനം, ധ്യാനം, അർച്ചനം എന്നിവയോടുകൂടി ഈ യാത്ര നടത്തി.
Verse 9
कालेश्वराख्यकुंडस्थैः फाल्गुने मासि शोभने । पिशाचैस्तु कृता यात्रा स्नानपूजादितत्परैः ॥ ९ ॥
ഹേ ശോഭനേ, ഫാൽഗുന എന്ന ശുഭമാസത്തിൽ കാലേശ്വരനാമക കുണ്ടത്തിൽ വസിക്കുന്ന സ്നാന-പൂജാദികളിൽ തത്പരരായ പിശാചന്മാർ ഈ യാത്ര നടത്തി.
Verse 10
फाल्गुने तु शुभे मासे सिते या तु चतुर्दशी । तेन सा प्रोच्यते देवि पिशाची नाम विश्रुता ॥ १० ॥
ഹേ ദേവീ, ഫാൽഗുന ശുഭമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ ചതുര്ദശീ തിഥി അതുകൊണ്ടുതന്നെ ‘പിശാചീ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധമായി പറയപ്പെടുന്നു.
Verse 11
अथ ते संप्रवक्ष्यामि यात्राकृत्यं शुभानने । कृतेन येन मनुजो यात्राफलमवाप्नुयात् ॥ ११ ॥
ഇപ്പോൾ, ഹേ ശുഭാനനേ! യാത്രക്കാലത്ത് ചെയ്യേണ്ട കര്ത്തവ്യങ്ങള് ഞാൻ നിന്നോട് പറയുന്നു; അവ ആചരിച്ചാൽ മനുഷ്യന് യാത്ര/തീര്ഥയാത്രയുടെ പൂർണ്ണഫലം ലഭിക്കും.
Verse 12
उदकुंभास्तु दातव्या मिष्टान्नेन समन्विताः । फलपुष्पसमोपेता वस्त्रैः संछादिताः शुभाः ॥ १२ ॥
ജലകുംഭങ്ങൾ ദാനം ചെയ്യണം—മിഷ്ടാന്നത്തോടുകൂടി, ഫലപുഷ്പങ്ങളോടു ചേർന്ന്, ശുഭവസ്ത്രങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവയായി.
Verse 13
चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु तृतीया या महाफला । तत्र गौरी तु द्रष्टव्या भक्तिभावेन मानवैः ॥ १३ ॥
ചൈത്രമാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിലെ തൃതീയ മഹാഫലപ്രദമാണ്; ആ ദിവസം മനുഷ്യർ ഭക്തിഭാവത്തോടെ ഗൗരീദേവിയെ ദർശിച്ച് ആരാധിക്കണം.
Verse 14
स्नानं कृत्वा तु गंतव्यं गोप्रेक्षे तु वरानने । स्वर्द्वारि कालिकादेवी अर्चितव्या प्रयत्नतः ॥ १४ ॥
സ്നാനം ചെയ്ത്, ഹേ വരാനനേ! ഗോപ്രേക്ഷയിലേക്കു പോകണം; സ്വർഗ്ദ്വാരത്തിൽ കാലികാദേവിയെ പരിശ്രമത്തോടെ ആരാധിക്കണം.
Verse 15
अन्या चापि परा प्रोक्ता संवर्ता ललिता शुभा । द्रष्टव्या चैव सा भक्त्या सर्वकामफलप्रदा ॥ १५ ॥
മറ്റൊരു പരമ (ഉന്നത) രൂപവും ഉപദേശിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു—ശുഭയായ സംവർതാ ലലിതാ; അവളെയും ഭക്തിയോടെ ദർശിക്കണം, കാരണം അവൾ സർവകാമഫലം നൽകുന്നു.
Verse 16
ततस्तु भोजयेद्विप्राञ्छिवभक्ताञ्छुचिव्रतान् । वासोभिर्द्दक्षिणाभिश्च पुष्कालभिर्यथार्हतः ॥ १६ ॥
അനന്തരം ശുചിവ്രതം അനുഷ്ഠിക്കുന്ന ശിവഭക്ത ബ്രാഹ്മണന്മാർക്ക് ഭോജനം നൽകുകയും, യഥാർഹമായി വസ്ത്രങ്ങളും സമൃദ്ധമായ ദക്ഷിണയും നൽകി ആദരിക്കയും വേണം।
Verse 17
पंचगौरीः समुद्दिश्य रसान् गंधान्द्विजेऽर्पयेत् । उत्तमं श्रेय आप्रोति सौभाग्येन समन्वितः ॥ १७ ॥
പഞ്ചഗൗരിമാരെ ആഹ്വാനിച്ച് ബ്രാഹ്മണനു രുചികരമായ ആഹാരവും സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളും അർപ്പിക്കണം; അവൻ സൗഭാഗ്യസമ്പന്നനായി പരമ ശ്രേയസ് പ്രാപിക്കും।
Verse 18
विनायकान्प्रवक्ष्यामि क्षेत्रावासे तु विघ्नदान् । यान्संपूज्य नरो देवि निर्विघ्नेन फलं लभेत् ॥ १८ ॥
ഹേ ദേവീ! ക്ഷേത്രങ്ങളിൽ വസിക്കുന്ന വിഘ്നം വരുത്തുന്ന വിനായകരെ ഞാൻ വിവരിക്കുന്നു; അവരെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ തടസ്സമില്ലാതെ ഫലം പ്രാപിക്കും।
Verse 19
ढुण्ढिं तु प्रथमं दृष्ट्वा तथा किलविनायकम् । देव्या विनायकं चैव गोप्रेक्षं हस्तिहस्तिनम् ॥ १९ ॥
ആദ്യം ഢുണ്ഢിയുടെ ദർശനം നടത്തി, തുടർന്ന് കില-വിനായകന്റെ; പിന്നെ ദേവ്യാ-വിനായക, ഗോപ്രേക്ഷ, ഹസ്തി-ഹസ്തിൻ എന്നിവരുടെയും ദർശനം ചെയ്യണം।
Verse 20
विनायकं तकथैवान्यं सिंदूर्यं नाम विश्रुतन् । चतुर्थ्यां देवि द्रंष्टव्या एवं चैव विनायकाः ॥ २० ॥
അതുപോലെ ‘സിന്ദൂര്യ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായ മറ്റൊരു വിനായകനെയും, ഹേ ദേവീ, ചതുര്ഥി ദിനത്തിൽ ദർശിക്കണം; ഇങ്ങനെ തന്നെയാണ് വിനായകരുടെ ദർശനവിധി।
Verse 21
लड्डुकाश्च प्रदातव्या एतानुद्दिश्य वाडवे । एतेन चैव कृत्येन सिद्धिमाञ्जायते नरः ॥ २१ ॥
വാഡവാഗ്നിയെ ഉദ്ദേശിച്ച് ലഡ്ഡു നിവേദ്യം അർപ്പിക്കണം; ഈ അനുഷ്ഠാനത്താൽ മനുഷ്യൻ സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 22
अतः परं प्रवक्ष्यामि चंडिकाः क्षेत्ररक्षिकाः । दक्षिणे रक्षते दुर्गा नैर्ऋते चांतरेश्वरी ॥ २२ ॥
ഇനി ഞാൻ ക്ഷേത്രരക്ഷികയായ ചണ്ഡികമാരെ പറയുന്നു—തെക്കിൽ ദുർഗ്ഗ രക്ഷിക്കുന്നു; നൈഋത്യത്തിൽ അന്തരേശ്വരി രക്ഷിക്കുന്നു.
Verse 23
अंगारेशी पश्चिमे तु वायव्ये भद्रकालिका । उत्तरे भीमचंडा च महामत्ता तथैशके ॥ २३ ॥
പടിഞ്ഞാറ് അങ്കാരേശി; വടക്കുപടിഞ്ഞാറ് ഭദ്രകാലിക; വടക്ക് ഭീമചണ്ഡ; വടക്കുകിഴക്ക് മഹാമത്താ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 24
ऊर्द्ध्वकेशीसमायुक्ताशांकरी पूर्वतः स्मृता । अधः केशी तथाग्नेय्यां चित्रघंटा च मध्यतः ॥ २४ ॥
കിഴക്കിൽ ഊർദ്ധ്വകേശീ-രൂപയുക്ത ശാംകരി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു; അഗ്നേയത്തിൽ അധഃകേശീ; മദ്ധ്യത്തിൽ ചിത്രഘണ്ടാ നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 25
एतास्तु चंडिकादेवीर्यो वै पश्यति मानवः । तस्य तुष्टाश्च ताः सर्वाः क्षेत्रं रक्षति तत्पराः ॥ २५ ॥
ഈ ചണ്ഡികാദേവിമാരെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യനോട് അവർ എല്ലാവരും പ്രസന്നരായി, ആ ക്ഷേത്രത്തെ കാക്കുന്നതിൽ നിരന്തരം തത്പരരായിരിക്കും.
Verse 26
विघ्नं कुर्वंति सततं पापिनां देवि सर्वदा । तस्माद्देव्यः सदा पूज्या रक्षार्थे सविनायकाः ॥ २६ ॥
ഹേ ദേവി, പാപികൾക്കു സദാ സർവ്വദാ വിഘ്നങ്ങൾ സംഭവിക്കുന്നു; അതിനാൽ രക്ഷാർത്ഥം വിനായകനോടുകൂടി ദേവിമാരെ നിത്യവും പൂജിക്കണം।
Verse 27
यदीच्छेत्परमां सिद्धिं संततिं विभवं सुखम् । ततो भक्त्या गंधपुष्पनैवेद्यादीन्समर्प्पयेत् ॥ २७ ॥
ആർക്കെങ്കിലും പരമസിദ്ധി, സന്തതി, വൈഭവം, സുഖം എന്നിവ ആഗ്രഹമെങ്കിൽ, ഭക്തിയോടെ ഗന്ധം, പുഷ്പം, നൈവേദ്യം മുതലായവ ദേവതയ്ക്ക് സമർപ്പിക്കണം।
Verse 28
अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि तस्मिन्स्थाने सुलोचने । तिस्रो नद्यस्तु तत्रस्था वहंति च शुभोदकाः ॥ २८ ॥
ഹേ സുലോചനേ, ആ സ്ഥലത്തെക്കുറിച്ച് ഞാൻ ഇനിയും പറയുന്നു; അവിടെ മൂന്ന് നദികൾ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു, അവ മംഗളകരമായ ജലം ഒഴുക്കുന്നു।
Verse 29
तासां दर्शनमात्रेण ब्रह्महत्या निवर्तिते । एका तु तत्र त्रिस्रोता तथा मंदाकिनी परा ॥ २९ ॥
ആ (നദികളെ) ദർശിച്ചതുമാത്രം കൊണ്ടുതന്നെ ബ്രഹ്മഹത്യാപാപം മാറിപ്പോകുന്നു. അവയിൽ ഒന്ന് ത്രിസ്രോതാ, മറ്റൊന്ന് പ്രസിദ്ധമായ മന്ദാകിനി.
Verse 30
मत्स्योदरी तृतीया च एतास्तिस्रतु पुण्यदाः । मंदाकिनी तत्र पुण्या मध्यमेश्वरसंस्थिता ॥ ३० ॥
മൂന്നാമത്തേത് മത്സ്യോദരീ—ഈ മൂന്നും പുണ്യദായിനികളാണ്. അവിടെ മന്ദാകിനിയും പവിത്രമാണ്; അത് മധ്യമേശ്വര സന്നിധിയിൽ സ്ഥിതിചെയ്യുന്നു।
Verse 31
संस्थिता त्रिस्रोतिका च अविमुक्तेति पुण्यदा । मत्स्योदरी तु ॐकारे पुण्यदा सर्वदैव हि ॥ ३१ ॥
ഈ പുണ്യധാര ‘സംസ്ഥിതാ’, ‘ത്രിസ്രോതികാ’, ‘അവിമുക്താ’ എന്നിങ്ങനെ അറിയപ്പെടുന്നു—എല്ലാം പുണ്യദായിനികൾ. ഓംകാര തീർത്ഥത്തിൽ ഇത് ‘മത്സ്യോദരീ’ എന്ന നാമത്തിൽ നിത്യവും പുണ്യം നൽകുന്നു॥
Verse 32
तस्मिन्स्थाने यदा गंगा आगमिष्यति मोहिनी । तदा पुण्यतमः कालो देवानामपि दुर्लभः ॥ ३२ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്ത് മോഹിനിയായ ഗംഗ എത്തുമ്പോൾ, ആ സമയം പരമപുണ്യമായിത്തീരും—ദേവന്മാർക്കും ദുർലഭം॥
Verse 33
वरणासिक्तसलिले जाह्नवीजलविप्लुते । तत्र नादेश्वरे पुण्ये स्नातः किमनुशोचति ॥ ३३ ॥
വരണാ ജലത്തിൽ കലർന്ന് ജാഹ്നവീ (ഗംഗ) ജലത്തിൽ നിറഞ്ഞൊഴുകുമ്പോൾ, ആ പുണ്യ നാദേശ്വരത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്തവൻ പിന്നെ എന്തിന് ദുഃഖിക്കണം?॥
Verse 34
मत्स्योदरीसमायुक्ता यदा गंगा बभूव ह । तस्मिन्काले शिवः स्नानात्कपालं मुक्तवाञ्छुभे ॥ ३४ ॥
ഹേ ശുഭേ! ഗംഗ മത്സ്യോദരിയോടു ചേർന്നപ്പോൾ, ആ സമയത്ത് ശിവൻ സ്നാനം കഴിഞ്ഞ് കപാലം (തലയോട്ടി) ഉപേക്ഷിച്ചു॥
Verse 35
कपालमोचनं नाम तत्रैव सुमहत्सरः । पावनं सर्वसत्त्वानां पुण्यदं परिकीर्तितम् ॥ ३५ ॥
അവിടെയേ ‘കപാലമോചന’ എന്ന പേരിലുള്ള അതിമഹത്തായ സരോവരം ഉണ്ട്. അത് സർവ്വജീവികൾക്കും പാവനവും പുണ്യദായകവും എന്നു പ്രസിദ്ധമാണ്॥
Verse 36
मत्स्योदरीजले गंगा ॐकारेश्वरसन्निधौ । तदा तस्मिञ्जले स्नात्वा दृष्ट्वा चोंकारमीश्वरम् ॥ ३६ ॥
മത്സ്യോദരീ ജലത്തിൽ, ഓംകാരേശ്വരന്റെ സന്നിധിയിൽ ഗംഗ ഒഴുകുന്നു. അപ്പോൾ ആ ജലത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, പ്രഭു ഓംകാരനെ ദർശിച്ച് ഭക്തൻ പുണ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 37
शोकं जरां मृत्युबंधं ततो न स्पृशते नरः । तस्मिन्स्रातः शिवः साक्षादोंकारेश्वरसंज्ञितः ॥ ३७ ॥
അവിടെ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യനെ ദുഃഖം, ജര, മരണബന്ധനം എന്നിവ സ്പർശിക്കുകയില്ല; കാരണം അവിടെ ‘ഓംകാരേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായ സാക്ഷാൽ ശിവൻ പ്രത്യക്ഷനാണ്.
Verse 38
एतद्रहस्यमाख्यातं तव स्नेहाद्वरानने । अकारं चाप्युकरं च मकारं च प्रकीर्तितम् ॥ ३८ ॥
ഹേ വരാനനേ! നിനക്കുള്ള സ്നേഹത്താൽ ഈ രഹസ്യം ഞാൻ വെളിപ്പെടുത്തി; കൂടാതെ ‘അ’, ‘ഉ’, ‘മ’ എന്ന അക്ഷരങ്ങളെയും ഞാൻ പ്രസ്താവിച്ചു.
Verse 39
अकारस्तत्र विज्ञेयो विष्णुलोकगतिप्रदः । तस्य दक्षिणपार्श्वे तु उकारः परिकीर्तितः ॥ ३९ ॥
അവിടെ ‘അ’ അക്ഷരം വിഷ്ണുലോകഗതി നൽകുന്നതായി അറിയണം. അതിന്റെ വല (ദക്ഷിണ) ഭാഗത്ത് ‘ഉ’ അക്ഷരം പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 40
तत्र सिद्धिं परां प्राप्तो देवाचार्यो बृहस्पतिः । ॐकारं तत्र विज्ञेयं ब्रह्मणः पदमव्ययम् ॥ ४० ॥
അവിടെ ദേവഗുരു ബൃഹസ്പതി പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു. അവിടെ ഓംകാരത്തെ ബ്രഹ്മത്തിന്റെ അവ്യയ പദം—പരമാവസ്ഥ—എന്ന് അറിയണം.
Verse 41
तयोस्तथोत्तरे भागे मकारं विष्णुसंज्ञितम् । तस्मिँल्लिंगे तु संसिद्धः कपिलर्षिर्महामुनिः ॥ ४१ ॥
ആ പവിത്രഭാഗങ്ങളുടെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ ‘മ’ എന്ന അക്ഷരം വിഷ്ണുസഞ്ജ്ഞയായി പ്രസിദ്ധമാണ്. ആ ലിംഗത്തിൽ തന്നേ മഹാമുനി കപിലർഷി പരമസിദ്ധി പ്രാപിച്ചു.
Verse 42
वाराणसीमभ्युपेत्य पंचायतनमुत्तमम् । आराध्यमानो देवशं भीष्मस्तत्र स्थितोऽभवत् ॥ ४२ ॥
വാരണാസിയിൽ എത്തി അത്യുത്തമമായ പഞ്ചായതനക്ഷേത്രം പ്രാപിച്ച ഭീഷ്മൻ അവിടെ തന്നെ നിലകൊണ്ടു; ദേവഗണങ്ങൾ അദ്ദേഹത്തെ ആരാധിച്ചു.
Verse 43
तस्मिन्स्थाने तु सुभगे स्वयमाविरभूच्छिवः । गोप्रेक्षक इति ख्यातः संस्तुतः सर्वदैवतैः ॥ ४३ ॥
ആ ശുഭസ്ഥാനത്ത് ശിവൻ സ്വയം പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ‘ഗോപ്രേക്ഷക’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധനായി, സർവ്വദേവതകളാൽ സ്തുതിക്കപ്പെട്ടു.
Verse 44
गोप्रेक्षेश्वरमागत्य दृष्ट्वाभ्यर्च्य च मानवः । न दुर्गतिमवाप्नोति कल्मषैश्च विमुच्यते ॥ ४४ ॥
ഗോപ്രേക്ഷേശ്വരനെ സമീപിച്ച് ദർശനം ചെയ്ത് ആരാധിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ദുർഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല; പാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനാകും.
Verse 45
वनस्था दह्यमानास्तु सुरभ्यो दाववह्निना । म्रमंत्योऽस्मिन्ह्रदेऽभ्येत्य शांतास्तोयं पपुस्तदा ॥ ४५ ॥
വനത്തിൽ പാർക്കുന്ന സുരഭി പശുക്കൾ കാട്ടുതീയാൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കെ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞ് ഈ ഹ്രദത്തിലേക്ക് വന്നു; അപ്പോൾ ശാന്തരായി അവർ അതിലെ ജലം കുടിച്ചു.
Verse 46
कपिला ह्रद इत्येवं ततः प्रभृति कथ्यते । तत्रापि स शिवः साक्षाद्वषध्वज इति स्मृतः ॥ ४६ ॥
അന്നുമുതൽ അത് “കപിലാഹ്രദം” എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമായി. അവിടെയും സാക്ഷാൽ ശിവൻ സന്നിഹിതൻ; ‘വൃഷധ്വജൻ’—വൃഷഭധ്വജധാരി—എന്ന് സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.
Verse 47
सान्निध्यं कृतवान्देवो दृश्यमानः सदा स्थितः । कपिलाह्रदतीर्थेऽस्मिन्स्नात्वा संयतमानसः ॥ ४७ ॥
ദേവൻ ഇവിടെ തന്റെ സാന്നിധ്യം സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു; അവൻ സദാ നിലകൊണ്ട് ദൃശ്യനായി വർത്തിക്കുന്നു. ഈ കപിലാഹ്രദ തീർത്ഥത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് മനസ്സിനെ സംയമിപ്പിച്ചാൽ (അവന്റെ സമീപ്യം ലഭിക്കും).
Verse 48
वृषध्वजं शिवं दृष्ट्वा सर्वयज्ञफलं लभेत् । स्वर्लोकतां मृतस्तत्र पूजयित्वा शिवो भवेत् ॥ ४८ ॥
വൃഷധ്വജനായ ശിവനെ ദർശിച്ചാൽ സർവയജ്ഞഫലം ലഭിക്കും. അവിടെ പൂജ ചെയ്ത് ദേഹത്യാഗം ചെയ്യുന്നവൻ സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിച്ച് ശിവസമാനാവസ്ഥയും നേടും.
Verse 49
लभते देहभेदेन गणत्वं चातिदुर्लभम् । अस्मिन्नेव प्रदेशे तु गावो वै ब्रह्मणा स्वयम् ॥ ४९ ॥
ദേഹത്യാഗം ചെയ്താൽ അവൻ അത്യന്തം ദുർലഭമായ ഗണത്വം (ദേവഗണത്തിലെ അംഗത്വം) പ്രാപിക്കുന്നു. ഈ പ്രദേശത്തുതന്നെ ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം പശുക്കളെ സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 50
शांत्यर्थं सर्वलोकानां सर्वान्पावयितुं ध्रुवम् । भद्रदोहं सरस्तत्र पुण्यं पापहरं शुभम् ॥ ५० ॥
സകല ലോകങ്ങളുടെ ശാന്തിക്കായും, നിശ്ചയമായി എല്ലാവരെയും പാവനമാക്കാനുമായി അവിടെ “ഭദ്രദോഹം” എന്ന പുണ്യസരോവരം ഉണ്ട്—ശുഭവും പാപഹരവും.
Verse 51
तस्मिन्स्थाने नरः स्नातः साक्षाद्वागीश्वरो भवेत् । शिवस्तत्र समानीय स्थापितः परमेष्ठिना ॥ ५१ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്യുന്ന മനുഷ്യൻ സാക്ഷാൽ വാഗീശ്വരൻപോലെ ദിവ്യവാക്ശക്തിയുള്ള വക്താവാകുന്നു. അവിടെ പരമേഷ്ഠി ബ്രഹ്മാവ് സ്വയം ശിവനെ കൊണ്ടുവന്ന് പ്രതിഷ്ഠിച്ചു.
Verse 52
ब्रह्मणश्चापि संगृह्य विष्णुना स्थापितः पुनः । हिरण्यगर्भ इत्येवं नाम्ना तत्र स्थितः शिवः ॥ ५२ ॥
ബ്രഹ്മതത്ത്വവും സമാഹരിച്ച് വിഷ്ണു അവനെ അവിടെ വീണ്ടും പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. ഇങ്ങനെ ‘ഹിരണ്യഗർഭ’ എന്ന നാമത്തിൽ അവിടെ ശിവൻ വസിക്കുന്നു.
Verse 53
पुनश्चापि ततो ब्रह्मा स्वर्लोकेश्वरसंज्ञकम् । स्थापयामास वै लिंगं स्वर्लीलं कारणे क्वचित् ॥ ५३ ॥
പിന്നീട് ബ്രഹ്മാവ് ‘സ്വർലോകേശ്വര’ എന്ന നാമമുള്ള ലിംഗം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. കൂടാതെ ഒരു പ്രത്യേക ദിവ്യകാരണമെന്ന നിലയിൽ എവിടെയോ ‘സ്വർലീല’ എന്ന ലിംഗവും സ്ഥാപിച്ചു.
Verse 54
दृष्ट्वा वै तं तु देवेशं शिवलोके महीयते । प्राणानिह पुनस्त्यक्त्वा न पुनर्जायते क्वचित् ॥ ५४ ॥
ആ ദേവേശനെ ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ശിവലോകത്തിൽ മഹത്വപ്പെടുന്നു. പിന്നെ ഇവിടെ വീണ്ടും പ്രാണൻ വിട്ടാൽ അവന് എവിടെയും പുനർജന്മമില്ല.
Verse 55
अनंता सा गतिस्तस्य योगिनामेव या स्मृता । अस्मिन्नेव महीदेशे दैत्यो दैवतकंटकः ॥ ५५ ॥
ഇതുതന്നെയാണ് അവന്റെ അനന്തഗതി എന്നു പറയപ്പെടുന്നത്; അത് യോഗികൾക്കേ അറിയപ്പെടുന്നതായി സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു. ഈ ഭൂപ്രദേശത്തുതന്നെ ദേവന്മാർക്ക് കണ്ഠകവും പീഡയും ആയ ഒരു ദൈത്യൻ ഉണ്ട്.
Verse 56
व्याघ्ररूपं समास्थाय निहतो दर्पितो बली । व्याघ्रेश्वर इति ख्यातो नित्यं तत्र समास्थितः ॥ ५६ ॥
വ്യാഘ്രരൂപം ധരിച്ചു ദർപ്പിതനും ബലവാനുമായവൻ വധിക്കപ്പെട്ടു. അവൻ ‘വ്യാഘ്രേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധനായി അവിടെ നിത്യവും സ്ഥാപിതനായി നിലകൊള്ളുന്നു.
Verse 57
न पुनर्दुर्गतिं याति दृष्ट्वैनममरेश्वरम् । हिमवत्स्थापितं लिंगं शैलेश्वरमिति स्थितम् ॥ ५७ ॥
ഈ ദേവേശ്വരനെ ദർശിച്ചാൽ വീണ്ടും ദുര്ഗതിയിലേക്കു പോകുകയില്ല. ഹിമവത്തിൽ സ്ഥാപിതമായ ഈ ലിംഗം ‘ശൈലേശ്വരൻ’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്.
Verse 58
दृष्ट्वैतन्मनुजो भद्रे न दुर्गतिमवाप्नुयात् । उत्पलो विदलश्चैव यौ दैत्यौ ब्रह्मणो वरात् ॥ ५८ ॥
ഭദ്രേ, ഇതിനെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ ദുര്ഗതി പ്രാപിക്കുകയില്ല. ഉത്പലനും വിദലനും എന്ന ആ രണ്ടു ദൈത്യർ ബ്രഹ്മാവിന്റെ വരം മൂലം (ശക്തരായി).
Verse 59
स्त्रीलौल्याद्दर्पितौ दृष्ट्वा पार्वत्या निहतावुभौ । सांरंगं कंतुकेनात्र तस्येदं चिह्नमास्थितम् ॥ ५९ ॥
സ്ത്രീമോഹം മൂലം ദർപ്പിതരായ ആ ഇരുവരെയും കണ്ട പാർവതി ഇരുവരെയും വധിച്ചു. ഇവിടെ അതിന്റെ അടയാളമായി സാരംഗം (മാൻ) എന്ന ക്രീഡാചിഹ്നവും ധനുസ്സിന്റെ ചിഹ്നവും സ്ഥാപിതമാണ്.
Verse 60
दृष्ट्वैतन्मनुजो लिंगं ज्येष्ठस्थानं समाश्रितम् । न शोचति पुनर्भद्रे सिद्धो जन्मनि जन्मनि ॥ ६० ॥
ഭദ്രേ, ഏറ്റവും ശ്രേഷ്ഠസ്ഥാനത്ത് സ്ഥാപിതമായ ഈ ലിംഗത്തെ ദർശിക്കുന്ന മനുഷ്യൻ വീണ്ടും ശോകിക്കുകയില്ല; ജന്മം ജന്മമായി സിദ്ധി പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 61
समंतात्तस्य देवैस्तु लिंगानि स्थापितानि च । दृष्ट्वा च तानि वै मर्त्यो देहभेदे गणो भवेत् ॥ ६१ ॥
ആ പുണ്യസ്ഥാനത്തിന്റെ ചുറ്റുമെല്ലാം ദേവന്മാർ നിശ്ചയമായി ലിംഗങ്ങൾ സ്ഥാപിച്ചു. അവയെ ദർശിക്കുന്ന മർത്ത്യൻ ദേഹത്യാഗത്തിനു ശേഷം ശിവഗണങ്ങളിൽ ഒരംഗമാകുന്നു.
Verse 62
नदी वारायणसी चेयं पुण्या पापप्रणाशिनी । क्षेत्रमेतदलंकृत्य जाह्नव्या सह संगता ॥ ६२ ॥
വാരായണസീ എന്ന ഈ നദി പുണ്യവതിയും പാപനാശിനിയുമാണ്. ഈ ക്ഷേത്രഭൂമിയെ അലങ്കരിച്ച് അവൾ ജാഹ്നവി (ഗംഗ)യോടൊപ്പം സംഗമിച്ചു.
Verse 63
स्थापितं संगमे चास्मिन्ब्रह्मणा लिंगमुत्तमम् । संगमेश्वरमित्येव ख्यातं जगति दृश्यताम् ॥ ६३ ॥
ഈ പുണ്യസംഗമത്തിൽ ബ്രഹ്മാവ് ഉത്തമമായ ശിവലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. ലോകത്തിൽ അത് ‘സംഗമേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്താൽ തന്നെ പ്രസിദ്ധമാകട്ടെ.
Verse 64
संगमे देवनद्योश्च यः स्नात्वा मनुजः शुभे । अर्चयेत्संगमेशानं तस्य जन्मभयं कुतः ॥ ६४ ॥
ഹേ ശുഭേ! ദേവനദികളുടെ സംഗമത്തിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് സംഗമേശാനൻ (ശിവൻ)നെ ആരാധിക്കുന്ന മനുഷ്യന് വീണ്ടും ജന്മഭയം എവിടെ?
Verse 65
स्थापितं लिंगमेतच्च शुक्रेण भृगुसूनुना । नाम्ना शुक्रेश्वरं भद्रे सर्वसिद्धामरार्चितम् ॥ ६५ ॥
ഹേ ഭദ്രേ! ഭൃഗുപുത്രനായ ശുക്രാചാര്യൻ ഈ ലിംഗം സ്ഥാപിച്ചു. ഇത് ‘ശുക്രേശ്വരൻ’ എന്ന നാമത്തിൽ പ്രസിദ്ധം; സർവ്വ സിദ്ധന്മാരും ദേവന്മാരും ആരാധിക്കുന്നതാണ്.
Verse 66
दृष्ट्वैतन्मानवः सद्यो मुक्तः स्यात्सर्वकिल्बिषैः । मृतश्च न पुनर्जन्म संसारे लभते नरः ॥ ६६ ॥
ഇത് ദർശിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഉടൻ തന്നെ എല്ലാ പാപങ്ങളിൽ നിന്നുമുക്തനാകും. മരണാനന്തരം അവൻ സംസാരത്തിൽ വീണ്ടും ജന്മം പ്രാപിക്കുകയില്ല.
Verse 67
जंबुकोऽत्र हतो दैत्यो महादेवेन मोहिनि । तलिंगं तु नरो दृष्ट्वा सर्वान्कामानवाप्नुयात् ॥ ६७ ॥
ഓ മോഹിനീ, ഇവിടെ മഹാദേവൻ ജംബുകൻ എന്ന ദൈത്യനെ വധിച്ചു. ആ ലിംഗം ദർശിക്കുന്ന നരൻ എല്ലാ ആഗ്രഹങ്ങളും പ്രാപിക്കും.
Verse 68
देवैः शक्रपुरोगैश्च एतानि स्थापितानि हि । जानीहि पुण्यलिंगानि सर्वकामप्रदानि च ॥ ६८ ॥
ഇവയെ ദേവന്മാർ ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) മുൻപിൽ നിന്നുകൊണ്ട് സ്ഥാപിച്ചതാണ്. ഇവ പുണ്യലിംഗങ്ങൾ; സർവ ആഗ്രഹങ്ങളും നൽകുന്നവയെന്ന് അറിയുക.
Verse 69
एवमेतानि सर्वाणि शिवलिंगानि मोहिनि । कथितानि मया तुभ्यं क्षेत्रेऽस्मिन्नविमुक्तके ॥ ६९ ॥
ഓ മോഹിനീ, അവിമുക്തം എന്ന ഈ പുണ്യക്ഷേത്രത്തിൽ ഉള്ള ഈ എല്ലാ ശിവലിംഗങ്ങളെയും ഞാൻ നിനക്കു ഇങ്ങനെ വിവരിച്ചു പറഞ്ഞു.
Verse 70
इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणोत्तरभागे मोहिनीवसुसंवादे काशीमाहात्म्यं नाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५० ॥
ഇങ്ങനെ ശ്രീ ബൃഹന്നാരദീയ പുരാണത്തിന്റെ ഉത്തരഭാഗത്തിൽ, മോഹിനീ–വസു സംവാദത്തിനകത്തുള്ള “കാശീമാഹാത്മ്യം” എന്ന അമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
It sacralizes time as part of tīrtha efficacy: specific months are validated by divine communities (devas, siddhas, gandharvas, vidyādharas, yakṣas, nāgas, guhyakas, piśācas), turning yātrā into a vrata-kalpa-like discipline where correct timing, snāna, and pūjā determine the promised fruit (phala).
Vināyakas are framed as vighna-kartṛs (obstacle-causers) at sacred places; propitiation converts obstruction into siddhi. The Caṇḍikās are kṣetra-rakṣikās mapped to directions, expressing a protective mandala around the pilgrimage zone; worship aligns the pilgrim with the kṣetra’s guardianship to secure uninterrupted merit and safety.
Kapālamocana is presented as a supreme purifier linked to Śiva’s skull-casting episode (a paradigmatic release from impurity/bondage). Oṃkāreśvara anchors the metaphysical reading of the site via A-U-M theology, connecting local darśana and bathing to Brahman-realization and mokṣa-dharma outcomes.