Adhyaya 157
Gandhamādana-nivāsaḥ — Draupadyāḥ prārthanā, Bhīmasenārohaṇaṃ, Maṇimāna-yuddham (Chapter 157: Draupadi’s request, Bhima’s ascent, and the combat with Maniman)
Upa-parva: Gandhamādana-Ārṣṭiṣeṇa-āśrama episode (Bhīmasena’s ascent and encounter near Vaiśravaṇa’s domain)
Janamejaya asks how long the Pāṇḍavas stayed on Gandhamādana, what they consumed there, and for a detailed account of Bhīmasena’s actions, including whether there was contact with Vaiśravaṇa (Kubera). Vaiśaṃpāyana reports that the Pāṇḍavas lived by ascetic-appropriate foods—fruits, pure honey, and meat of game taken with clean arrows—while hearing diverse discourses from Lomāśa; the fifth year of their residence passes. Portents occur: Garuḍa seizes a great nāga from a lake, the mountain trembles, and fragrant garlands and five-colored flowers are blown toward the Pāṇḍavas near the Aśvarathā river. Draupadī, recalling Bhīma’s strength and prior heroic precedents, urges him to show the summit; Bhīma, stirred, arms himself and ascends a difficult peak. He beholds a splendid, jeweled region described as Vaiśravaṇa’s residence, then signals his presence with conch and bowstring sounds. Yakṣa–rākṣasa–gandharva defenders rush in; Bhīma repels their weapons with arrows and drives them back. Maṇimān, identified as a powerful rākṣasa and associate of Vaiśravaṇa, rebukes the retreating troops, attacks Bhīma with mace, spear, and trident; Bhīma counters with expertise in gadā-yuddha, breaks the trident, and finally fells Maṇimān with a decisive mace-throw. The remaining night-stalkers withdraw in distress, marking Bhīma’s localized victory within a guarded divine perimeter.
Chapter Arc: सौगन्धिक सरोवर के तट पर निवास करते हुए युधिष्ठिर ब्राह्मणों, द्रौपदी और भाइयों से अब तक की तीर्थ-यात्रा का स्मरण कराते हैं—कितने पुण्य तीर्थ, वन और सरोवर देखे जा चुके हैं। → युधिष्ठिर क्रमशः उन पवित्र स्थलों का विस्तार से उल्लेख करते हैं जिन्हें देवताओं, महर्षियों और द्विजों ने पूर्वकाल में सेवित किया—पर्वत, सरोवर, समुद्र तथा इला, सरस्वती, सिंधु, यमुना, नर्मदा आदि नदियों के तीर्थ। यात्रा की व्यापकता एक नई दिशा की अपेक्षा जगाती है। → आकाश से दिव्य वाणी सुनाई देती है; ऋषि, ब्राह्मण और राजकुमार—सब विस्मित हो उठते हैं। यह अलौकिक संकेत आगे के पथ और आश्रम-गमन को मानो स्वीकृति/आदेश देता है। → लोमश महात्मा यथाक्रम सभी आयतन/तीर्थ-स्थानों का मार्गदर्शन करते हुए यात्रा को पुनः नर-नारायण आश्रमागमन की ओर प्रवाहित करते हैं; अंत में पाण्डव, द्रौपदी और ब्राह्मणों सहित सुखपूर्वक विश्राम करते हैं। → वृषपर्व के रमणीय, सिद्ध-चारण-सेवित आश्रम की ओर अगला प्रस्थान—जहाँ आगे नई कथा-गाँठें खुलने वाली हैं।
Shlokas
Verse 1
वैशम्पायनजी कहते है--जनमेजय! उस सौगन्धिक सरोवरके तटपर निवास करते हुए धर्मराज युधिष्ठिरने एक दिन ब्राह्मणों तथा द्रौपदीसहित अपने भाइयोंसे इस प्रकार कहा --
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ജനമേജയാ! ആ സൗഗന്ധിക സരോവരത്തിന്റെ തീരത്ത് വസിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ ധർമ്മരാജൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഒരു ദിവസം ബ്രാഹ്മണരുടെ സന്നിധിയിൽ, ദ്രൗപദിയോടുകൂടി, തന്റെ സഹോദരന്മാരോട് ഇപ്രകാരം പറഞ്ഞു—
Verse 2
दृष्टानि तीर्थान्यस्माभि: पुण्यानि च शिवानि च । मनसो ह्वादनीयानि वनानि च पृथक् पृथक्
ഞങ്ങൾ അനേകം പുണ്യപ്രദവും മംഗളകരവുമായ തീർത്ഥങ്ങൾ ദർശിച്ചിട്ടുണ്ട്; മനസ്സിനെ ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്ന വിവിധ വനങ്ങളും ഓരോന്നായി കണ്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 3
देवै: पूर्व विचीर्णानि मुनिभिश्च महात्मभि: । यथाक्रमविशेषेण द्विजै: सम्पूजितानि च
ആ തീർത്ഥങ്ങളും വനങ്ങളും പൂർവകാലത്ത് ദേവന്മാരും മഹാത്മ മുണിമാരും സഞ്ചരിച്ചവയായിരുന്നു; കൂടാതെ യഥാക്രമവും യഥോചിതമായ വ്യത്യാസങ്ങളോടെയും ദ്വിജന്മാർ അവയെ സമ്യകമായി പൂജിച്ച് ആദരിച്ചു.
Verse 4
ऋषीणां पूर्वचरितं तथा कर्म विचेष्टितम् । राजर्षीणां च चरितं कथाश्च विविधा: शुभा:
ഞങ്ങൾ ഋഷിമാരുടെ പൂർവചരിതവും അവരുടെ കർമ്മങ്ങളും തപസ്സിന്റെ പരിശ്രമങ്ങളും സംബന്ധിച്ച കഥകളും കേട്ടിട്ടുണ്ട്; രാജർഷിമാരുടെ ചരിതവും പലവിധ ശുഭകഥകളും കൂടി കേട്ടിട്ടുണ്ട്.
Verse 5
शृण्वानास्तत्र तत्र सम आश्रमेषु शिवेषु च । अभिषेक द्विजै: सार्थ कृतवन्तो विशेषत:
അവിടവിടെയുള്ള ശാന്തവും മംഗളകരവുമായ ആശ്രമങ്ങളിൽ ഇതെല്ലാം കേട്ടുകൊണ്ടിരിക്കെ, ഞങ്ങൾ പ്രത്യേകിച്ച് ബ്രാഹ്മണരോടൊപ്പം തീർത്ഥങ്ങളിൽ അഭിഷേകസ്നാനം നിർവഹിച്ചു.
Verse 6
अर्चिता: सतत देवा: पुष्पैरद्धि: सदा च वः । यथालब्धैर्मूलफलै: पितरश्नापि तर्पिता:,“हमने सदा फूल और जलसे देवताओंकी पूजा की है और यथाप्राप्त फल-मूलसे पितरोंको भी तृप्त किया है
ഞങ്ങൾ എപ്പോഴും പുഷ്പങ്ങളും ജലവും അർപ്പിച്ച് ദേവന്മാരെ ആരാധിച്ചു; ലഭിച്ചതുപോലെ മൂലഫലങ്ങൾകൊണ്ട് പിതൃകളെയും തൃപ്തിപ്പെടുത്തി.
Verse 7
पर्वतेषु च रम्येषु सर्वेषु च सरस्सु च । उदधौ च महापुण्ये सूपस्पृष्टं महात्मभि:,“रमणीय पर्वतों और समस्त सरोवरोंमें विशेषत: परम पुण्यमय समुद्रके जलमें इन महात्माओंके साथ भलीभाँति स्नान एवं आचमन किया है
രമണീയമായ പർവതങ്ങളിലും എല്ലാ സരോവരങ്ങളിലും, പ്രത്യേകിച്ച് മഹാപുണ്യമയമായ സമുദ്രത്തിലും—ആ മഹാത്മാക്കളോടൊപ്പം വിധിപൂർവ്വം സ്നാനവും ആചമനവും ചെയ്തു.
Verse 8
इला सरस्वती सिन्धुर्यमुना नर्मदा तथा । नानातीर्थेषु रम्येषु सूपस्पृष्ट सह द्विजै:ः,“इला, सरस्वती, सिंधु, यमुना तथा नर्मदा आदि नाना रमणीय तीथोोमें भी ब्राह्मणोंके साथ विधिवत् स्नान और आचमन किया है
ഇലാ, സരസ്വതി, സിന്ധു, യമുന, നർമദ തുടങ്ങിയ അനേകം രമണീയ തീർത്ഥങ്ങളിൽ ദ്വിജന്മാരോടൊപ്പം വിധിപൂർവ്വം സ്നാനവും ആചമനവും ചെയ്തു.
Verse 9
गड्जाद्वारमतिक्रम्प बहव: पर्वता: शुभा: | हिमवान् पर्वतश्नैव नानाद्विजगणायुत:,“गंगाद्वार (हरिद्वार)-को लाँचकर बहुत-से मंगलमय पर्वत देखे तथा बहुसंख्यक ब्राह्मणोंसे युक्त हिमालय पर्वतका भी दर्शन किया
ഗംഗാദ്വാരം (ഹരിദ്വാർ) കടന്ന് അവർ അനേകം ശുഭപർവതങ്ങളെ കണ്ടു; കൂടാതെ വിവിധ ദ്വിജസമൂഹങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞ ഹിമവാൻ (ഹിമാലയം) പർവതത്തെയും ദർശിച്ചു.
Verse 10
विशाला बदरी दृष्टा नरनारायणाश्रम: । दिव्या पुष्करिणी दृष्टा सिद्धदेवर्षिपूजिता,“विशाल बदरीतीर्थ, भगवान् नर-नारायणके आश्रम तथा सिद्धों और देवर्षियोंसे पूजित इस दिव्य सरोवरका भी दर्शन किया
അവർ വിശാലമായ ബദരീ തീർത്ഥവും, ഭഗവാൻ നര-നാരായണരുടെ ആശ്രമവും, സിദ്ധന്മാരും ദേവർഷിമാരും പൂജിക്കുന്ന ആ ദിവ്യ പുഷ്കരിണിയും ദർശിച്ചു.
Verse 11
“विप्रवरो! महात्मा लोमशजीने हमें सभी पुण्य-स्थानोंके क्रमश: दर्शन कराये हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ബ്രാഹ്മണശ്രേഷ്ഠാ! മഹാത്മാവായ ലോമശൻ ഞങ്ങളെ ക്രമാനുസൃതമായി എല്ലാ പുണ്യതീർത്ഥങ്ങളും ദർശിപ്പിച്ചു.
Verse 12
इमं॑ वैश्रवणावासं पुण्यं सिद्धनिषेवितम् । कथं भीम गमिष्यामो गतिरन्तरधीयताम्,'भीमसेन! यह सिद्धसेवित पुण्यप्रदेश कुबेरका निवासस्थान है। अब हम कुबेरके भवनमें कैसे प्रवेश करेंगे? इसका उपाय सोचो”
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“ഭീമാ! ഇത് വൈശ്രവണൻ (കുബേരൻ) വസിക്കുന്ന പുണ്യാവാസം; സിദ്ധന്മാർ സേവിക്കുന്ന പ്രദേശം. ഇനി നാം എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് ചെന്നു ഇവിടെ പ്രവേശിക്കും? ഒരു ഉപായം ആലോചിക്ക—ശരിയായ മാർഗം നിശ്ചയിക്ക.”
Verse 13
वैशम्पायन उवाच एवं ब्रुवति राजेन्द्रे वागुवाचाशरीरिणी । न शक्यो दुर्गमो गन्तुमितो वैश्रवणाश्रमात्
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞതുമാത്രം, അശരീരിവാണി മുഴങ്ങി—“ഈ വൈശ്രവണ (കുബേര) ആശ്രമത്തിൽ നിന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ സാധ്യമല്ല; മുന്നിലുള്ള വഴി അത്യന്തം ദുർഗമമാണ്.”
Verse 14
अनेनैव पथा राजन् प्रतिगच्छ यथागतम् | नरनारायणस्थानं बदरीत्यभिविश्रुतम्,“राजन्! जिससे तुम आये हो, उसी मार्गसे विशाला बदरीके नामसे विख्यात भगवान् नर-नारायणके स्थानको लौट जाओ
“ഹേ രാജാവേ! നീ വന്ന അതേ വഴിയിലൂടെ തന്നെ മടങ്ങുക; ‘ബദരീ’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ നര-നാരായണരുടെ പുണ്യസ്ഥാനത്തിലേക്ക് പോകുക.”
Verse 15
तस्माद् यास्यसि कौन्तेय सिद्धचारणसेवितम् । बहुपुष्पफलं रम्यमाश्रमं वृषपर्वण:,“कुन्तीकुमार! वहाँसे तुम प्रचुर फल-फूलसे सम्पन्न वृषपर्वके रमणीय आश्रमपर जाओ, जहाँ सिद्ध और चारण निवास करते हैं
“അതുകൊണ്ട്, ഹേ കൗന്തേയാ! അവിടെ നിന്ന് സിദ്ധരും ചാരണരും സേവിക്കുന്ന, അനവധി പുഷ്പഫലങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ, മനോഹരമായ വൃഷപർവന്റെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് പോകുക.”
Verse 16
अतिक्रम्य च त॑ पार्थ त्वार्शिषेणाश्रमे वसे: | ततो द्रक्ष्यसि कौन्तेय निवेशं धनदस्य च
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ പാർഥാ! ആ സ്ഥലം അതിക്രമിച്ച് ആർഷിഷേണ ഋഷിയുടെ ആശ്രമത്തിലേക്ക് ചെന്നു അവിടെ വസിക്ക. തുടർന്ന്, ഹേ കൗന്തേയാ! ധനദൻ (കുബേരൻ) എന്നവന്റെ നിവാസം നീ ദർശിക്കും.
Verse 17
एतस्मिन्नन्तरे वायुर्दिव्यगन्धवह: शुचि: । सुखप्रह्नलादन: शीत: पुष्पवर्ष ववर्ष च
അന്നേ സമയത്ത് ദിവ്യസുഗന്ധം വഹിക്കുന്ന ശുദ്ധമായ കാറ്റ് വീശിത്തുടങ്ങി—ശീതളവും സുഖകരവും ഹൃദയം ആഹ്ലാദിപ്പിക്കുന്നതുമായ. അതോടൊപ്പം അവിടെ പുഷ്പവൃഷ്ടിയും ആരംഭിച്ചു.
Verse 18
श्रुत्वा तु दिव्यामाकाशाद् वाचं सर्वे विसिस्मियु: । ऋषीणां ब्राह्मणानां च पार्थिवानां विशेषत:,वह दिव्य आकाशवाणी सुनकर सबको बड़ा विस्मय हुआ। ऋषियों, ब्राह्मणों और विशेषत: राजर्षियोंको अधिक आश्चर्य हुआ
ആകാശത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ആ ദിവ്യവാണി കേട്ടപ്പോൾ എല്ലാവരും വിസ്മയിച്ചു. ഋഷിമാരും ബ്രാഹ്മണരും, പ്രത്യേകിച്ച് അവിടെ സന്നിഹിതരായ രാജാക്കന്മാരും, അതിവിശേഷമായ അത്ഭുതത്തിൽ ആകപ്പെട്ടു.
Verse 19
श्रुत्वा तन्महदाश्नचर्य द्विजो धौम्यो5ब्रवीत् तदा । न शक्यमुत्तरं वक्तुमेवं भवतु भारत,वह महान् आश्चर्यजनक बात सुनकर वि्रर्षि धौम्यने कहा--“भारत! इसका प्रतिवाद नहीं किया जा सकता। ऐसा ही होना चाहिये”
ആ മഹത്തായ അത്ഭുതം കേട്ടപ്പോൾ ദ്വിജനായ ധൗമ്യൻ അപ്പോൾ പറഞ്ഞു—“ഹേ ഭാരതാ! ഇതിന് മറുപടി പറഞ്ഞ് പ്രതിവാദം നടത്താൻ കഴിയില്ല. ഇങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ.”
Verse 20
ततो युधिष्छिरो राजा प्रतिजग्राह तद् वच: । प्रत्यागम्य पुनस्तं तु नरनारायणाश्रमम्
അപ്പോൾ രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ആ വചനങ്ങൾ സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ അദ്ദേഹം വീണ്ടും നര-നാരായണ ആശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, ഭീമസേനാദി സഹോദരന്മാരോടും ദ്രൗപദിയോടും കൂടി അവിടെ തന്നെ വസിച്ചു; കൂടെ വന്ന ബ്രാഹ്മണരും അവിടെ സുഖത്തോടെ താമസിച്ചു.
Verse 21
तदनन्तर राजा युधिष्ठिरने वह आकाशवाणी स्वीकार कर ली और पुन: नर-नारायणके आश्रममें लौटकर भीमसेन आदि सब भाइयों और द्रौपदीके साथ वहीं रहने लगे। उस समय साथ आये हुए ब्राह्मण लोग भी वहीं सुखपूर्वक निवास करने लगे
അതിനുശേഷം രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ആ ആകാശവാണി സ്വീകരിച്ചു. പിന്നെ വീണ്ടും നര-നാരായണാശ്രമത്തിലേക്ക് മടങ്ങി, ഭീമസേനാദി എല്ലാ സഹോദരന്മാരോടും ദ്രൗപദിയോടും കൂടി അവിടെ തന്നെ താമസിച്ചു. കൂടെ വന്ന ബ്രാഹ്മണരും അപ്പോൾ അവിടെ സുഖമായി പാർത്തു.
Verse 131
यथाक्रमविशेषेण सर्वाण्यायतनानि च । दर्शितानि द्विजश्रेष्ठा लोमशेन महात्मना
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠാ! യഥാക്രമമായി, ഓരോ സ്ഥലത്തിനും യോജിച്ച ക്രമവിശേഷത്തോടെ, മഹാത്മാവായ ലോമശൻ എല്ലാ പുണ്യസ്ഥാനങ്ങളും കാണിച്ചു തന്നു.
Verse 156
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि तीर्थयात्रापर्वणि लोमशतीर्थयात्रायां पुनर्नरनारायणाश्रमागमने षट्पज्चाशदधिकशततमो< ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവത്തിനകത്തെ തീർത്ഥയാത്രാപർവത്തിൽ, ലോമശന്റെ തീർത്ഥയാത്രാ പ്രസംഗത്തിൽ, പാണ്ഡവർ വീണ്ടും നര-നാരായണാശ്രമത്തിലേക്ക് വന്നതിനെ വിവരിക്കുന്ന നൂറ്റി അമ്പത്താറാമത്തെ അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 231
भीमसेनादिशि: सर्वैर्भ्नातृभि: परिवारित: । पाज्चाल्या ब्राह्मुणाश्वैव न्यवसन्त सुखं तदा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ഭീമസേനൻ എല്ലാ സഹോദരന്മാരാലും ചുറ്റപ്പെട്ടവനായി, പാഞ്ചാലിയോടും ബ്രാഹ്മണരോടും കൂടി അവിടെ സുഖമായി പാർത്തു.
Frequently Asked Questions
The tension lies between heroic initiative and the propriety of entering a guarded divine territory: Bhīma’s strength is affirmed, yet the episode frames a conflict triggered by boundary enforcement and the risks of unauthorized approach to a protected domain.
Power is most credible when paired with discipline: the chapter juxtaposes ascetic living and attentive listening to sages with controlled martial competence, suggesting that resilience in exile requires both ethical formation and readiness to act.
No explicit phalaśruti appears in the provided chapter segment; the meta-function is narrative-architectural—positioning Bhīma’s prowess and the Gandhamādana setting as a bridge toward later divine interactions and escalations in the exile cycle.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.