Adhyaya 19

Verse 1

2: छा अकाल एकोनविशो< ध्याय: पाण्डवसैनिकोंका आपसमें बातचीत करते 5 68883 प्रशंसा और धृतराष्ट्रकी निन्दा करना तथा -सेनाका पलायन

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ ദുര്ധർഷനായ മഹാരഥി മദ്രരാജൻ ശല്യൻ വീണതോടെ നിങ്ങളുടെ സൈന്യവും നിങ്ങളുടെ പുത്രന്മാരും ഭൂരിഭാഗവും സമരത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരായി.

Verse 2

वणिजो नावि भिन्नायां यथागाधेडप्लवे<र्णवे । अपारे पतिमच्छन्तो हते शूरे महात्मना

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—തീരമില്ലാത്ത ആഴക്കടലിൽ കപ്പൽ തകർന്നാൽ വ്യാപാരികൾ അശരണരായി ഒരു രക്ഷകാധിപനെ തേടുന്നതുപോലെ, ആ ശൂര മഹാത്മാവ് വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ ആശ്രയഹീനരായ യോദ്ധാക്കൾ തങ്ങളെ രക്ഷിച്ചു സ്ഥിരപ്പെടുത്തുന്ന നേതാവിനെ അന്വേഷിച്ചു।

Verse 3

अनाथा नाथमिच्छन्तो मृगा: सिंहार्दिता इव

അവർ അശരണരായി രക്ഷകനെ ആഗ്രഹിച്ചു—സിംഹം കീറിപ്പരിക്കേൽപ്പിച്ച മൃഗങ്ങളെപ്പോലെ।

Verse 4

मध्यद्ले प्रत्यपायाम निर्जिताजातशत्रुणा

യുദ്ധവ്യൂഹത്തിന്റെ നടുവിൽ ഞങ്ങൾ പിന്നോട്ടടിക്കപ്പെട്ടു—അജാതശത്രു ഞങ്ങളെ കീഴടക്കി।

Verse 5

न संधातुमनीकानि न च राजन्‌ पराक्रमे । आसीदू्‌ बुद्धि्हते शल्ये भूयो योधस्य कस्यचित्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, സൈന്യവ്യൂഹം ക്രമപ്പെടുത്തുന്നതിലായാലും വീരപ്രയത്നത്തിലായാലും—ശല്യനെപ്പോലെ മറ്റൊരു യോദ്ധാവിന്റെ ബുദ്ധി ഇത്രയും തകർന്നിരുന്നില്ല।

Verse 6

राजन्‌! अजातशत्रु युधिष्ठिस्से पराजित हो दोपहरके समय हमलोग युद्धसे भाग चले थे। शल्यके मारे जानेसे किसी भी योद्धाके मनमें सेनाओंको संगठित करने तथा पराक्रम दिखानेका उत्साह नहीं होता था ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! അജാതശത്രുവായ യുധിഷ്ഠിരൻ പരാജിതനായതോടെ ഞങ്ങൾ മധ്യാഹ്നത്തിൽ യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് ഓടിപ്പോയി. ശല്യൻ വധിക്കപ്പെട്ട ശേഷം ഒരു യോദ്ധാവിന്റെയും മനസ്സിൽ സൈന്യങ്ങളെ ക്രമപ്പെടുത്താനുള്ള ഉത്സാഹവും ഇല്ല; പരാക്രമം പ്രകടിപ്പിക്കാനുള്ള ആവേശവും ഇല്ല. ഭീഷ്മനും ദ്രോണനും വീണപ്പോൾ, സൂതപുത്രനും കൂടി ഹതനായപ്പോൾ, ഹേ ഭാരതാ, ഹേ ജനാധിപാ, നിന്റെ യോദ്ധാക്കളെ ഏതു ദുഃഖവും ഏതു ഭയവും പിടിച്ചുകുലുക്കിയിരുന്നു?

Verse 7

निराशाश्न जये तस्मिन्‌ हते शल्ये महारथे

ആ മഹാരഥനായ ശല്യൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ, ആ യുദ്ധത്തിൽ അവർ ജയാശ നഷ്ടപ്പെട്ട് നിരാശരായി.

Verse 8

मद्रराजे हते राजन्‌ योधास्ते प्राद्रवन्‌ू भयात्‌

രാജാവേ! മദ്രരാജൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിന്റെ യോദ്ധാക്കൾ ഭയത്താൽ പാഞ്ഞോടി പിന്മാറി.

Verse 9

अश्वानन्ये गजानन्ये रथानन्ये महारथा: । आरुहा[ जवसम्पन्ना: पादाता: प्राद्रवंस्तथा

ചിലർ കുതിരകളിൽ കയറി, ചിലർ ആനകളിൽ, ചില മഹാരഥർ രഥങ്ങളിൽ കയറി; അതുപോലെ വേഗമുള്ള പാദാതികളും മുന്നോട്ട് പാഞ്ഞു.

Verse 10

राजन! मद्रराजकी मृत्यु हो जानेपर आपके वे सभी योद्धा भयके मारे भागने लगे। कुछ सैनिक घोड़ोंपर, कुछ हाथियोंपर और दूसरे महारथी रथोंपर आरूढ़ हो बड़े वेगसे भागे। पैदल सैनिक भी वहाँसे भाग खड़े हुए ।।

രാജാവേ! മദ്രരാജനായ ശല്യൻ മരിച്ചയുടൻ നിന്റെ യോദ്ധാക്കൾ എല്ലാവരും ഭയത്താൽ ഓടിത്തുടങ്ങി. ചിലർ കുതിരകളിൽ, ചിലർ ആനകളിൽ, മറ്റുചില മഹാരഥർ രഥങ്ങളിൽ കയറി മഹാ വേഗത്തിൽ പിന്മാറി; പാദാതികളും അവിടെ നിന്ന് ഓടി മാറി. തുടർന്ന്, പ്രഹാരനിപുണരും പർവതസദൃശരുമായ മദോന്മത്തമായ രണ്ടായിരം ആനകളും—അങ്കുശത്തിന്റെ തള്ളലും സവാരികളുടെ കാൽവിരലിന്റെ (അംഗുഷ്ഠ) അമർത്തലും കൊണ്ട് പ്രേരിതരായി—ശല്യൻ വീണതോടെ അതിവേഗത്തിൽ പലയാൻ തുടങ്ങി.

Verse 11

ते रणाद्‌ भरतश्रेष्ठ तावका: प्राद्रवन्‌ दिश: । धावतकश्चाप्यपश्याम श्वसमानान्‌ शराहतान्‌

ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ! നിന്റെ സൈന്യം യുദ്ധഭൂമിയിൽ നിന്ന് എല്ലാ ദിക്കുകളിലേക്കും ഓടി പിന്മാറി. ഞങ്ങൾ കണ്ടു—അവർ അമ്പുകളാൽ മുറിവേറ്റു, ശ്വാസം മുട്ടി ഹാന്തി ഓടുകയായിരുന്നു.

Verse 12

तान्‌ प्रभग्नान्‌ द्रुतान्‌ दृष्टवा हतोत्साहान्‌ पराजितान्‌ | अभ्यवर्तन्त पज्चाला: पाण्डवाश्ष जयैषिण:

അവർ തകർന്നും ഉത്സാഹം നഷ്ടപ്പെട്ടും പരാജിതരായി ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, ജയലാലസയുള്ള പാഞ്ചാലരും പാണ്ഡവരും അവരുടെ നേരെ തിരിഞ്ഞ് പിന്തുടരാൻ തുടങ്ങി।

Verse 13

बाणशब्दरवाश्नापि सिंहनादाश्न पुष्कला: । शड्खशब्दश्न शूराणां दारुण: समपद्यत,बाणोंकी सनसनाहट, शूरवीरोंका सिंहनाद और शंखध्वनि--इन सबकी मिली-जुली आवाज बड़ी भयानक जान पड़ती थी

അമ്പുകളുടെ വീശുന്ന ശബ്ദവും, വീരന്മാരുടെ സിംഹനാദവും, ശംഖധ്വനിയും—ഇവയെല്ലാം ചേർന്ന് അത്യന്തം ഭീകരമായ ഒരു ഘോഷമായി മുഴങ്ങി।

Verse 14

दृष्टवा तु कौरवं सैन्यं भयत्रस्तं प्रविद्रुतम्‌ । अन्योन्यं समभाषन्त पज्चाला: पाण्डवैः सह,कौरव-सेनाको भयसे संत्रस्त होकर भागती देख पाण्डवोंसहित पांचालयोद्धा आपसमें इस प्रकार वार्तालाप करने लगे---

കൗരവസൈന്യം ഭയത്തിൽ വിറച്ച് ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ടപ്പോൾ, പാണ്ഡവരോടൊപ്പം പാഞ്ചാല യോദ്ധാക്കൾ പരസ്പരം ഇങ്ങനെ സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി।

Verse 15

अद्य राजा सत्यधृति्तामित्रो युधिष्ठिर: । अद्य दुर्योधनो हीनो दीप्ताया नृपतिश्रिय:

ഇന്ന് സത്യത്തിൽ അചഞ്ചലനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ശത്രുക്കൾക്ക് ഭയങ്കര വൈരിയായി നിലകൊള്ളുന്നു; ഇന്ന് ദുര്യോധനൻ തന്റെ ദീപ്തമായ രാജശ്രീയിൽ നിന്ന് വഞ്ചിതനായിരിക്കുന്നു।

Verse 16

“आज सत्यपरायण राजा युधिष्छिर शत्रुहीन हो गये और आज दुर्योधन अपनी देदीप्यमान राजलक्ष्मीसे भ्रष्ट हो गया ।। अद्य श्रुत्वा हत॑ पुत्र धृतराष्ट्रो जनेश्वर: । विह्वल: पतितो भूमौ किल्बिषं प्रतिपद्यताम्‌

ഇന്ന് സത്യപരായണനായ രാജാവ് യുധിഷ്ഠിരൻ ശത്രുഹീനനായിരിക്കുന്നു; ഇന്ന് ദുര്യോധനൻ തന്റെ ദീപ്തമായ രാജലക്ഷ്മിയിൽ നിന്ന് ഭ്രഷ്ടനായിരിക്കുന്നു. ഇന്ന് മകൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കേട്ട്, ജനേശ്വരനായ ധൃതരാഷ്ട്രൻ വിഹ്വലനായി ഭൂമിയിൽ വീണു—തന്റെ തന്നെ കിൽബിഷത്തിന്റെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നവനെന്നപോലെ।

Verse 17

“आज राजा धूृतराष्ट्र अपने पुत्रको मारा गया सुनकर व्याकुल हो पृथ्वीपर पछाड़ खाकर गिरें और दु:ख भोगें ।। अद्य जानातु कौन्तेयं समर्थ सर्वधन्विनाम्‌ । अद्यात्मानं च दुर्मेधा ग्हयिष्यति पापकृत्‌

ഇന്ന് രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ തന്റെ പുത്രൻ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന് കേട്ട് വ്യാകുലനായി ഭൂമിയിൽ വീണു ദുഃഖം അനുഭവിക്കട്ടെ. ഇന്ന് കുന്തീപുത്രൻ സമസ്ത ധനുർധരന്മാരിൽ ഏറ്റവും സമർത്ഥൻ ആരെന്നു അറിയട്ടെ. ഇന്ന് ആ പാപകൃത്ത് ദുർമേധാവി തന്റെ യഥാർത്ഥ അളവിനെ നേരിടാൻ നിർബന്ധിതനാകും.

Verse 18

इस प्रकार श्रीमह्याभारत शल्यपर्वमें संकुलयुद्धाविषयक अठारहवाँ अध्याय पूरा हुआ

ഇന്ന് അവർ ക്ഷത്താ (വിദുരൻ) പറഞ്ഞ സത്യവും ഹിതകരവും ആയ വചനങ്ങൾ സ്മരിക്കട്ടെ. ഇന്ന് അവർ മനസ്സിലാക്കട്ടെ—കുന്തീപുത്രൻ അർജുനൻ സമസ്ത ധനുർധരന്മാരിലും ശ്രേഷ്ഠനും ഏറ്റവും സമർത്ഥനും ആണെന്ന്. ഇന്ന് പാപാത്മാവായ ദുർമേധാവി ധൃതരാഷ്ട്രൻ തനിക്കുതന്നെ മതിയാകുവോളം കുറ്റപ്പെടുത്തുകയും, വിദുരൻ പറഞ്ഞ സത്യ-ക്ഷേമവചനങ്ങൾ ഓർക്കുകയും ചെയ്യട്ടെ. ഇന്നുമുതൽ അവർ പാർത്ഥനോടു യജമാനനോടെന്നപോലെ പെരുമാറട്ടെ.

Verse 19

अद्य कृष्णस्य माहात्म्यं विजानातु महीपति:

ഇന്ന് മഹീപതി ധൃതരാഷ്ട്രൻ ശ്രീകൃഷ്ണന്റെ മഹാത്മ്യം യഥാർത്ഥമായി തിരിച്ചറിയട്ടെ. കൂടാതെ ഇന്ന് തന്നെ അവൻ അറിയട്ടെ—യുദ്ധഭൂമിയിൽ പാർത്ഥന്റെ ഗാണ്ഡീവത്തിന്റെ ഭീകരമായ ധനുർഘോഷം എത്ര ഭയാനകമാണെന്ന്; അവന്റെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ തേജസ്സ് എത്ര പ്രബലമാണെന്ന്; യുദ്ധത്തിൽ അവന്റെ ഇരുകൈകളുടെ ബലം എത്ര അത്ഭുതകരമാണെന്ന്.

Verse 20

अद्यार्जुनभनुर्घोषं घोरं जानातु संयुगे । अस्त्राणां च बलं॑ सर्व बाद्दोश्चन बलमाहवे

ഇന്ന് രാജാവ് ധൃതരാഷ്ട്രൻ യുദ്ധമദ്ധ്യേ അർജുനന്റെ ധനുസ്സിന്റെ ഭീകരമായ ഘോഷം അറിയട്ടെ; കൂടാതെ യുദ്ധഭൂമിയിൽ അർജുനന്റെ അസ്ത്രങ്ങളുടെ സമ്പൂർണ്ണ ശക്തിയും അവന്റെ ഭുജബലവും തിരിച്ചറിയട്ടെ.

Verse 21

अद्य ज्ञास्यति भीमस्य बल॑ घोर महात्मन: । हते दुर्योधने युद्धे शक्रेणेवासुरे बले

ഇന്ന് ധൃതരാഷ്ട്രൻ അറിയും—മഹാത്മാവായ ഭീമന്റെ ബലം എത്ര ഭീകരമാണെന്ന്; ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അസുരസൈന്യത്തെ സംഹരിച്ചതുപോലെ, യുദ്ധത്തിൽ ഭീമസേനന്റെ കൈയ്യാൽ ദുര്യോധനൻ ഹതനായപ്പോൾ.

Verse 22

यत्‌ कृतं भीमसेनेन दुःशासनवधे तदा । नान्य: कर्तास्ति लोके5स्मिनृते भीमान्महाबलात्‌,“दुःशासनके वधके समय भीमसेनने जो कुछ किया था, उसे महाबली भीमसेनके सिवा इस संसारमें दूसरा कोई नहीं कर सकता

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുഃശാസനവധസമയത്ത് ഭീമസേനൻ ചെയ്തത്, ഈ ലോകത്തിൽ മഹാബലനായ ഭീമനെ ഒഴികെ മറ്റാരും ചെയ്യാൻ കഴിയില്ല.

Verse 23

मद्रराजे महाराज वित्रस्ता: शरविक्षता: । महाराज! जैसे अगाध महासागरमें नाव टूट जानेपर उस नौकारहित अपार समुद्रसे पार जानेकी इच्छावाले व्यापारी व्याकुल हो उठते हैं

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാ! മദ്രരാജൻ ശല്യൻ വീണുവെന്നറിഞ്ഞപ്പോൾ, അമ്പുകളാൽ കുത്തേറ്റും കീറിപ്പൊട്ടിയും നിന്ന നിങ്ങളുടെ സൈന്യം ഭീതിയിലാഴ്ന്ന് പരമമായ ആശയക്കുഴപ്പത്തിലായി. അഗാധവും തീരമില്ലാത്ത മഹാസമുദ്രത്തിൽ വള്ളം തകർന്നാൽ, കടക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്ന വ്യാപാരികൾ വള്ളമില്ലാതെ വ്യാകുലപ്പെടുന്നതുപോലെ, മഹാത്മാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ ശല്യനെ വധിച്ചുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട് നിങ്ങളുടെ സേന വിറച്ചു. ധൃതരാഷ്ട്രാ! ഇന്ന് ജ്യേഷ്ഠ പാണ്ഡവനായ യുധിഷ്ഠിരന്റെ പരാക്രമം നന്നായി അറിയുക; ശല്യവധവാർത്ത ദേവന്മാർക്കും പോലും അസഹ്യമാണ്.

Verse 24

अद्य ज्ञास्यति संग्रामे माद्रीपुत्रौ सुदु:ःसहौ । निहते सौबले वीरे प्रवीरेषु च सर्वश:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ മാദ്രിയുടെ രണ്ടു പുത്രന്മാർ—അത്യന്തം ദുസ്സഹമായ യോദ്ധാക്കൾ—തങ്ങളുടെ യഥാർത്ഥ പരാക്രമംകൊണ്ട് അറിയപ്പെടും; കാരണം വീരനായ സൗബലൻ (ശകുനി) നിഹതനായി, എല്ലാടത്തും പ്രമുഖ വീരന്മാരും വീണുകഴിഞ്ഞു.

Verse 25

“आज संग्राममें सुबलपुत्र वीर शकुनि तथा दूसरे समस्त प्रमुख वीरोंके मारे जानेपर उन्हें शत्रुके लिये अत्यन्त दुःसह माद्रीकुमार नकुल-सहदेवकी शक्तिका भी ज्ञान हो जायगा ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇന്ന് യുദ്ധത്തിൽ സുബലപുത്രനായ വീരൻ ശകുനിയും മറ്റു പ്രമുഖ വീരന്മാരും നിഹതരായാൽ, ശത്രുവും മാദ്രിപുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവരുടെ അപ്രതിരോധ്യ ശക്തി അറിയും. ധനഞ്ജയൻ, സാത്യകി, ഭീമസേനൻ, പൃഷതപുത്രൻ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നൻ എന്നിവരുപോലുള്ള യോദ്ധാക്കൾ ആരുടെ പക്ഷത്താണോ, അവർക്കു വിജയം എങ്ങനെ ലഭിക്കാതിരിക്കും?

Verse 26

द्रौपद्यास्तनया: पञ्च माद्रीपुत्रोी च पाण्डवौ । शिखण्डी च महेष्वासो राजा चैव युधिछिर:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദ്രൗപദിയുടെ അഞ്ചു പുത്രന്മാർ, മാദ്രിയുടെ രണ്ടു പാണ്ഡവപുത്രന്മാർ, മഹാവില്ലാളിയായ ശിഖണ്ഡി, കൂടാതെ രാജാവായ യുധിഷ്ഠിരൻ തന്നെ—ഇവരെല്ലാം അവരുടെ പക്ഷത്തുണ്ട്; ഇത്തരമൊരു വീരസമൂഹം ഉള്ളപ്പോൾ വിജയം അവർക്കെങ്ങനെ ലഭിക്കാതിരിക്കും?

Verse 27

येषां च जगतीनाथो नाथ: कृष्णो जनार्दन: । कथं तेषां जयो न स्याद्‌ येषां धर्मो व्यपाश्रय:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—സകല ലോകത്തിന്റെയും നാഥനായ ജനാർദന ശ്രീകൃഷ്ണൻ രക്ഷകനായും, ധർമ്മാശ്രയത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നവരുമായവർക്ക് വിജയം ഉണ്ടാകാതെ എങ്ങനെ? ദൈവിക സംരക്ഷണവും ധർമ്മാധാരവും ഒന്നിക്കുന്നിടത്ത് പരാജയത്തിന് സ്ഥാനമില്ല.

Verse 28

(लाभस्तेषां जयस्तेषां कुतस्तेषां पराभव: । येषां नाथो हृषीकेश: सर्वलोकवि भुर्हरिः ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ലാഭം അവരുടെതും, വിജയം അവരുടെതും; അവരുടെ പരാജയം എവിടെ നിന്നു വരും? സമസ്ത ലോകങ്ങളിലും വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്ന വിഭുവായ ഹൃഷീകേശ ഹരി അവരുടെ നാഥനും രക്ഷകനുമാകുമ്പോൾ, വിജയം സ്വയം എത്തും; പതനം വേരുറപ്പിക്കില്ല.

Verse 29

को<न्य: शक्तो रणे जेतुमृते पार्थाद्‌ युधिष्ठिरात्‌ । यस्य नाथो हृषीकेश: सदा सत्ययशोनिधि:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാർത്ഥനായ അർജുനനും യുധിഷ്ഠിരനും ഒഴികെ, യുദ്ധത്തിൽ ജയിക്കാൻ മറ്റാരാണ് ശേഷിയുള്ളത്? അവരുടെ നാഥനും രക്ഷകനും ഹൃഷീകേശ ശ്രീകൃഷ്ണൻ—സദാ സത്യവും യശസ്സും നിറഞ്ഞ നിധി.

Verse 30

“दुन्तीपुत्र युधिष्ठिरके सिवा दूसरा कौन ऐसा राजा है जो रणभूमिमें भीष्म, द्रोण, कर्ण, मद्रराज शल्य तथा अन्य सैकड़ों-हजारों नरपतियोंपर विजय प्राप्त कर सके। सदा सत्य और यशके सागर भगवान्‌ श्रीकृष्ण जिनके स्वामी एवं रक्षक हैं, उन्हींको यह सफलता प्राप्त हो सकती है” ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—കുന്തീപുത്രനായ യുധിഷ്ഠിരനെ ഒഴികെ, യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, കർണൻ, മദ്രരാജൻ ശല്യൻ എന്നിവരെയും, മറ്റു നൂറുകണക്കിനും ആയിരക്കണക്കിനും വീര നൃപന്മാരെയും ജയിക്കാൻ കഴിയുന്ന രാജാവ് മറ്റാരുണ്ട്? സദാ സത്യവും യശസ്സും നിറഞ്ഞ സമുദ്രമായ, ലോകവന്ദ്യനായ ഭഗവാൻ ശ്രീകൃഷ്ണൻ നാഥനും രക്ഷകനുമായിരിക്കുന്നവനേ അത്തരം വിജയം ലഭിക്കൂ. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞുകൊണ്ട് അവർ മഹാഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞു, നിങ്ങളുടെ ചിതറിപ്പോയ യോദ്ധാക്കളെ പിന്നിൽ നിന്ന് പിന്തുടർന്നു.

Verse 31

इस तरहकी बातें करते हुए सूंजयवीर अत्यन्त हर्षमें भरकर आपके भागते हुए योद्धाओंका पीछा करने लगे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ സംസാരിച്ചുകൊണ്ട് സൃഞ്ജയ വീരർ മഹാഹർഷത്തോടെ നിറഞ്ഞു, നിങ്ങളുടെ ഓടിപ്പോകുന്ന യോദ്ധാക്കളെ പിന്നിൽ നിന്ന് പിന്തുടർന്നു. അതേ സമയത്ത് പരാക്രമശാലിയായ ധനഞ്ജയൻ അർജുനൻ നിങ്ങളുടെ രഥസേനയിലേക്കു പാഞ്ഞുകയറി; മാദ്രിയുടെ ഇരുപുത്രന്മാരായ നകുല-സഹദേവരും മഹാരഥനായ സാത്യകിയും ശകുനിയിലേക്കു മുന്നേറി ആക്രമിച്ചു.

Verse 32

तान्‌ प्रेक्ष्य द्रवत: सर्वान्‌ भीमसेनभयार्दितान्‌ | दुर्योधनस्तदा सूतमब्रवीद्‌ विजयाय च,भीमसेनके भयसे पीड़ित हुए अपने उन समस्त योद्धाओंको भागते देख दुर्योधनने विजयकी इच्छासे अपने सारथिसे कहा--

ഭീമസേനഭയത്താൽ പീഡിതരായി എല്ലാ യോദ്ധാക്കളും ഓടിപ്പോകുന്നതു കണ്ട ദുര്യോധനൻ, വിജയാഭിലാഷത്തോടെ അപ്പോൾ തന്റെ സാരഥിയോടു പറഞ്ഞു—

Verse 33

मामतिक्रमते पार्थो धनुष्पाणिमवस्थितम्‌ । जघने सर्वसैन्यानां ममाश्चान्‌ प्रतिपादय

‘സൂതാ! ഞാൻ ഇവിടെ ധനുസ്സു കൈയിൽ പിടിച്ച് നില്ക്കുന്നു; അർജുനൻ എന്നെ മറികടക്കാൻ ശ്രമിക്കുന്നു. അതിനാൽ എന്റെ അശ്വങ്ങളെ സമസ്ത സൈന്യത്തിന്റെ പിന്‍ഭാഗത്തേക്ക് നയിക്ക.’

Verse 34

जघने युध्यमानं हि कौन्तेयो मां समन्ततः । नोत्सहेदभ्यतिक्रान्तुं वेलामिव महोदधि:

‘ഞാൻ സൈന്യത്തിന്റെ പിന്‍ഭാഗത്ത് നിന്നു യുദ്ധം ചെയ്താൽ, കൗന്തേയ അർജുനൻ എല്ലാടവും നിന്ന് അമർത്തിയാലും എന്നെ മറികടക്കാൻ ധൈര്യമുണ്ടാകില്ല—മഹാസമുദ്രം തന്റെ തീരം ലംഘിക്കാത്തതുപോലെ.’

Verse 35

'पृष्ठभागमें रहकर युद्ध करते समय मुझे अर्जुन किसी ओरसे भी लाँघनेका साहस नहीं कर सकते। ठीक वैसे ही, जैसे महासागर अपने तटप्रान्तको नहीं लाँघ पाता है ।।

‘പിന്‍ഭാഗത്ത് നിന്ന് യുദ്ധം ചെയ്താൽ അർജുനൻ ഏതുവശത്തുനിന്നും എന്നെ മറികടക്കാൻ ധൈര്യമുണ്ടാകില്ല—മഹാസമുദ്രം തന്റെ തീരപരിധി ലംഘിക്കാത്തതുപോലെ. സാരഥേ! നോക്കുക—പാണ്ഡവർ എന്റെ മഹാസൈന്യത്തെ പിന്തള്ളി ഓടിക്കുന്നു; സൈനികരുടെ ഓട്ടത്തിൽ ഉയർന്ന പൊടി എല്ലാടവും മൂടിയിരിക്കുന്നതും നോക്കുക.’

Verse 36

वृषा यथा भग्नशुज्जा: शीर्णदन्ता यथा गजा: । वे अपनेको अनाथ समझते हुए किसी नाथ (सहायक) की इच्छा रखते थे और सिंहके सताये हुए मृगों

അവർ തങ്ങളെ അനാഥരെന്നു കരുതി ഏതെങ്കിലും നാഥനെ (ആശ്രയം) ആഗ്രഹിച്ചു; സിംഹം ഓടിച്ച മൃഗങ്ങളെപ്പോലെയും, ഒടിഞ്ഞ കൊമ്പുള്ള കാളകളെപ്പോലെയും, ക്ഷയിച്ച പല്ലുള്ള ആനകളെപ്പോലെയും അശക്തരായി. ‘സൂതാ! കേൾക്കുക—ഭയം വിതയ്ക്കുന്ന ഘോര സിംഹനാദങ്ങൾ വീണ്ടും വീണ്ടും ഉയരുന്നു. അതിനാൽ പതുക്കെ നീങ്ങി, സൈന്യത്തിന്റെ പിന്‍ഭാഗം കാത്തുകൊൾക.’

Verse 37

मयि स्थिते च समरे निरुद्धेषु च पाण्डुषु पुनरावर्तते तूर्ण मापकं बलमोजसा

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— “ഞാൻ യുദ്ധഭൂമിയിൽ ദൃഢമായി നിലകൊള്ളുകയും പാണ്ഡവരുടെ മുന്നേറ്റം തടയപ്പെടുകയും ചെയ്താൽ, നമ്മുടെ സൈന്യം വേഗത്തിൽ വീണ്ടും മടങ്ങിവന്ന്, മുഴുവൻ ബലം സമാഹരിച്ച് പുതുവീര്യത്തോടെ വീണ്ടും യുദ്ധത്തിൽ ഏർപ്പെടും.”

Verse 38

तच्छुत्वा तव पुत्रस्य शूरार्यसदृशं वच: । सारथिहेंमसंछन्नान्‌ शनैरश्वानचोदयत्‌,राजन! आपके पुत्रका यह श्रेष्ठ वीरोचित वचन सुनकर सारथिने सोनेके साज-बाजसे सजे हुए घोड़ोंको धीरे-धीरे आगे बढ़ाया

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— രാജാവേ! നിന്റെ പുത്രന്റെ ആ ശ്രേഷ്ഠവും വീരോചിതവുമായ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, സാരഥി സ്വർണ്ണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട കുതിരകളെ പതുക്കെ മുന്നോട്ട് നീക്കി.

Verse 39

गजाश्वरथिभिहीनास्त्यक्तात्मान: पदातय: । एकविंशतिसाहस्रा: संयुगायावतस्थिरे,उस समय वहाँ हाथीसवार, घुड़सवार तथा रथियोंसे रहित इक्कीस हजार केवल पैदल योद्धा अपने जीवनका मोह छोड़कर युद्धके लिये डट गये

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അപ്പോൾ അവിടെ ഗജാരോഹികളും അശ്വാരോഹികളും രഥയോദ്ധാക്കളും ഇല്ലാതെ, ജീവമോഹം ഉപേക്ഷിച്ച ഇരുപത്തൊന്നായിരം പടയാളികൾ യുദ്ധത്തിനായി ഉറച്ചുനിന്നു.

Verse 40

नानादेशसमुद्धूता नानानगरवासिनः | अवस्थितास्तदा योधा: प्रार्थयन्तो महद्‌ यश:,वे अनेक देशोंमें उत्पन्न और अनेक नगरोंके निवासी वीर सैनिक महान्‌ यशकी अभिलाषा रखते हुए वहाँ युद्ध करनेके लिये खड़े हुए थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നുയർന്നവരും പല നഗരങ്ങളിൽ വസിക്കുന്നവരുമായ യോദ്ധാക്കൾ മഹായശസ്സിനെ ആഗ്രഹിച്ച് അവിടെ യുദ്ധത്തിനായി നിരന്നു നിന്നു.

Verse 41

तेषामापततां तत्र संहृष्टानां परस्परम्‌ । सम्मर्द: सुमहान्‌ जज्ञे घोररूपो भयानक:,परस्पर हर्षमें भरकर एक-दूसरेपर आक्रमण करनेवाले उभयपक्षके सैनिकोंका वह घोर एवं महान्‌ संघर्ष बड़ा भयंकर हुआ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു— അവിടെ പരസ്പരം ഉന്മേഷത്തോടെ ഒരുമേൽ ഒരാൾ പാഞ്ഞുകയറിയപ്പോൾ, മഹത്തായ ഒരു കൂട്ടിമുട്ടൽ പിറന്നു; അതു രൂപത്തിൽ ഘോരവും സ്വഭാവത്തിൽ ഭയാനകവും ആയിരുന്നു.

Verse 42

भीमसेनस्तदा राजन धृष्टद्युम्नश्न पार्षत: । बलेन चतुरज्गजेण नानादेश्यानवारयत्‌,राजन! उस समय भीमसेन और ट्रुपदकुमार धृष्टद्युम्न चतुरंगिणी सेना साथ लेकर उन अनेकदेशीय सैनिकोंको रोकने लगे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ, അപ്പോൾ ഭീമസേനനും പാർഷതപുത്രനായ ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനും ചതുരംഗസേനയുടെ ബലത്തോടെ പലദേശങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ യോദ്ധാക്കളെ ശക്തിയായി തടഞ്ഞുനിർത്തി।

Verse 43

भीममेवाभ्यवर्तन्त रणे<न्ये तु पदातय: । प्रक्षेड्यास्फोट्य संहृष्टा वीरलोक॑ यियासव:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ മറ്റു പദാതികളും ആഹ്ലാദോന്മാദത്തോടെ കൈകൾ അടിച്ചു, സിംഹനാദം മുഴക്കി, വീരലോകത്തിലേക്കു പോകുവാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെ നേരെ ഭീമന്റെ മുമ്പിൽ എത്തി।

Verse 44

आसाद्य भीमसेन तु संरब्धा युद्धदुर्मदा: । धार्रराष्ट्रा विनेदुर्हि नान्यामकथयन्‌ कथाम्‌,भीमसेनके पास पहुँचकर वे रोषभरे रणदुर्मद कौरवयोद्धा केवल गर्जना करने लगे, मुँहसे दूसरी कोई बात नहीं कहते थे

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഭീമസേനന്റെ അടുത്തെത്തിയപ്പോൾ, ക്രോധത്തിൽ കത്തിയ യുദ്ധോന്മാദികളായ ധൃതരാഷ്ട്രയോദ്ധാക്കൾ വെറും ഗർജ്ജനം മാത്രം മുഴക്കി; മറ്റൊരു വാക്കും പറഞ്ഞു ഇല്ല।

Verse 45

परिवार्य रणे भीम॑ निजध्नुस्ते समन्‍्ततः । स वध्यमान: समरे पदातिगणसंवृत:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ അവർ ഭീമനെ ചുറ്റുമുറ്റി എല്ലാദിക്കിലും നിന്ന് പ്രഹരിച്ചു; അവൻ പദാതിസമൂഹം ചുറ്റിപ്പറ്റി, സമരത്തിൽ അടികൾ സഹിച്ചുകൊണ്ടിരുന്നു।

Verse 46

ते तु क्ुद्धा महाराज पाण्डवस्य महारथम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—എന്നാൽ അവർ ക്രോധത്തോടെ, മഹാരാജാവേ, പാണ്ഡവരുടെ മഹാരഥന്റെ നേരെ തിരിഞ്ഞുചെന്നു।

Verse 47

निग्रहीतु प्रवृत्ता हि योधांश्षञान्यानवारयन्‌ । महाराज! वे सभी सैनिक कुपित हो पाण्डव महारथी भीमसेनको पकड़नेकी चेट्टामें संलग्न हो गये और दूसरे योद्धाओंको भी आगे बढ़नेसे रोकने लगे ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—മഹാരാജാവേ! അവനെ പിടിച്ചു തടയാൻ ഉത്സുകരായ ആ യോദ്ധാക്കൾ മറ്റുള്ളവരുടെ മുന്നേറ്റവും തടയാൻ തുടങ്ങി. എല്ലാ സൈനികരും കോപാകുലരായി പാണ്ഡവ മഹാരഥൻ ഭീമസേനനെ പിടിക്കാനുള്ള ശ്രമത്തിൽ ചാടിപ്പാഞ്ഞു; മറ്റു യോദ്ധാക്കളെയും മുന്നോട്ട് പോകാതിരിക്കാൻ തടഞ്ഞു. അപ്പോൾ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ചുറ്റും നിന്നു നേരിട്ടവരെ കണ്ടു ഭീമൻ ക്രോധത്തിൽ ജ്വലിച്ചു.

Verse 48

सो<वतीर्य रथात्‌ तूर्ण पदाति: समवस्थित: । जातरूपप्रतिच्छन्नां प्रगृह्ा महतीं गदाम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ വേഗത്തിൽ രഥത്തിൽ നിന്ന് ഇറങ്ങി പാദാതിയായി ഉറച്ചു നിന്നു; സ്വർണ്ണം പൊതിഞ്ഞ മഹാഗദ കൈയിൽ പിടിച്ചു.

Verse 49

अवधीत्‌ तावकान्‌ योधान्‌ दण्डपाणिरिवान्तक: । उनके इस प्रकार सब ओर खड़े होनेपर उस समय रणभूमिमें भीमसेनको बड़ा क्रोध हुआ। वे तुरंत अपने रथसे उतरकर पैदल खड़े हो गये और सोनेसे जड़ी हुई विशाल गदा हाथमें लेकर दण्डधारी यमराजके समान आपके उन योद्धाओंका संहार करने लगे || ४७-४८ $ ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദണ്ഡം കൈവശമുള്ള യമനെപ്പോലെ അവൻ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കളെ സംഹരിക്കാൻ തുടങ്ങി. പുരുഷശ്രേഷ്ഠനായ ഭീമൻ സാരഥിയില്ലാത്ത രഥങ്ങളിലിരുന്നവരെയും വധിച്ചു.

Verse 50

हत्वा तत्‌ पुरुषानीक॑ भीम: सत्यपराक्रम:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ പുരുഷസൈന്യത്തെ വധിച്ച ശേഷം, സത്യപരാക്രമനായ ഭീമൻ അചഞ്ചലമായ വീര്യത്തോടെ നിലകൊണ്ടു.

Verse 51

धृष्टद्युम्नं पुरस्कृत्य नचिरात्‌ प्रत्यदृश्यत । सत्यपराक्रमी भीमसेन उस पैदल सेनाका संहार करके थोड़ी ही देरमें धृष्टद्युम्मको आगे किये दिखायी दिये ।। पादाता निहता भूमौ शिशियरे रुधिरोक्षिता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ധൃഷ്ടദ്യുമ്നനെ മുൻപിൽ നിർത്തി സത്യപരാക്രമനായ ഭീമസേനൻ അല്പസമയത്തിനകം വീണ്ടും ദൃശ്യനായി. പാദാതികൾ വധിക്കപ്പെട്ട് ഭൂമിയിൽ വീണുകിടന്നു; രക്തത്തിൽ നനഞ്ഞ് നിശ്ചലരായി കിടന്നു.

Verse 52

नानाशस्त्रसमायुक्ता नानाकुण्डलधारिण:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവർ നാനാവിധ ആയുധങ്ങളാൽ സജ്ജരായി, നാനാരൂപത്തിലുള്ള കുണ്ഡലങ്ങൾ ധരിച്ചവരായിരുന്നു।

Verse 53

पताकाध्वजसंछन्नं पदातीनां महद्‌ बलम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പതാകകളും ധ്വജങ്ങളും മൂടിനിന്ന പാദാതികളുടെ മഹാബലം (കാഴ്ചയിൽപ്പെട്ടു)।

Verse 54

निकृत्तं विबभौ रौद्रं घोररूपं भयावहम्‌ | ध्वज और पताकाओंसे आच्छादित पैदलोंकी वह विशाल सेना छिन्न-भिन्न होकर रौद्र, घोर एवं भयानक प्रतीत होती थी ।। ५३ ई ।। युधिष्ठिरपुरोगाश्व॒ सहसैन्या महारथा:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ സൈന്യം വെട്ടിക്കീറി ചിന്നിച്ചിതറി, രൗദ്രമായി, ഘോരരൂപമായി, ഭയാവഹമായി തോന്നി। പിന്നെ യുദ്ധിഷ്ഠിരനെ മുൻപിൽ നിർത്തി, മഹാസൈന്യത്തോടുകൂടി മഹാരഥർ മുന്നേറി।

Verse 55

ते सर्व तावकान्‌ दृष्टवा महेष्वासा: पराड्मुखान्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ആ മഹാധനുർധരർ നിങ്ങളുടെ എല്ലാവരെയും പിൻതിരിഞ്ഞവരായി കണ്ടപ്പോൾ (മുന്നേറി)।

Verse 56

तदद्भुतमपश्याम तव पुत्रस्य पौरुषम्‌

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ഞങ്ങൾ നിങ്ങളുടെ പുത്രന്റെ ആ അത്ഭുതകരമായ പൗരുഷം കണ്ടു।

Verse 57

नातिदूरापयातं तु कृतबुद्धि पलायने

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അവൻ അധികം ദൂരം പോയിരുന്നില്ല; മനസ്സിൽ പലയാൻ തീരുമാനിച്ച്‌ കഴിഞ്ഞിരുന്നു—സ്ഥൈര്യമല്ല, രക്ഷപ്പെടലാണ്‌ അവന്റെ ഉറപ്പ്.

Verse 58

दुर्योधन: स्वकं सैन्यमब्रवीद्‌ भृशविक्षतम्‌ | जब दुर्योधनने देखा कि मेरी सेना भागनेका निश्चय करके अभी अधिक दूर नहीं गयी है, तब उसने उन अत्यन्त घायल हुए सैनिकोंको पुकारकर कहा-- ।।

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—ദുര്യോധനൻ തന്റെ അത്യന്തം പരിക്കേറ്റ സൈന്യത്തെ അഭിസംബോധന ചെയ്തു. പലയാൻ തീരുമാനിച്ചിട്ടും അവർ ഇനിയും അധികം ദൂരം പോയിട്ടില്ലെന്ന് കണ്ടപ്പോൾ, അവൻ ഗുരുതരമായി മുറിവേറ്റ യോദ്ധാക്കളെ വിളിച്ചു പറഞ്ഞു—“ഭൂമിയിലോ പർവതങ്ങളിലോ നിങ്ങൾ ഓടി തിരിയാൻ ഇടമായൊരു ദേശം എനിക്ക് കാണുന്നില്ല.”

Verse 59

अल्पं च बलमेतेषां कृष्ण च भृशविक्षतौ

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“ഇപ്പോൾ അവരുടെ പക്കൽ വളരെ കുറച്ച് സൈന്യം മാത്രമേ ശേഷിക്കുന്നുള്ളൂ; ശ്രീകൃഷ്ണനും അർജുനനും അത്യന്തം പരിക്കേറ്റിരിക്കുന്നു. നാം എല്ലാവരും ഇവിടെ ധൈര്യത്തോടെ ഉറച്ചു നിന്നാൽ, നമ്മുടെ വിജയം തീർച്ചയായിരിക്കും.”

Verse 60

।। विप्रयातांस्तु वो भिन्नान्‌ पाण्डवा: कृतविप्रिया:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങളിൽ പിന്മാറി ചിതറിയവരെ പാണ്ഡവർ—അവരെ വീണ്ടും തങ്ങളുടെ അനുകൂലത്തിലാക്കി—(അനുസരിച്ച്) കൈകാര്യം ചെയ്തു.”

Verse 61

अनुसृत्य हनिष्यन्ति श्रेयान्न: समरे वध: । “तुम पाण्डवोंके अपराध तो कर ही चुके हो। यदि अलग-अलग होकर भागोगे तो पाण्डव पीछा करके तुम्हें अवश्य मार डालेंगे। ऐसी दशामें हमारे लिये संग्राममें मारा जाना ही श्रेयस्कर है || ६० इ || शृण्वन्तु क्षत्रिया: सर्वे यावन्‍्तो5त्र समागता:

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—“നിങ്ങൾ ചിതറി ഓടിയാൽ പാണ്ഡവർ പിന്തുടർന്ന് തീർച്ചയായും നിങ്ങളെ വധിക്കും. അങ്ങനെ ആയാൽ സമരത്തിൽ മരണമേ നമുക്ക് ശ്രേയസ്കരം. ഇവിടെ കൂടിയിരിക്കുന്ന എല്ലാ ക്ഷത്രിയരും കേൾക്കട്ടെ—മരണം ധീരനെയും ഭീരുവിനെയും ഒരുപോലെ എപ്പോഴും വീഴ്ത്തുന്നു; അപ്പോൾ ‘ഞാൻ ക്ഷത്രിയൻ’ എന്നു പറയുന്ന ഏതു മൂഢൻ ദൃഢനിശ്ചയത്തോടെ യുദ്ധം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കും?”

Verse 62

यदा शूरं च भीरुं च मारयत्यन्तक: सदा | को नु मूढो न युध्येत पुरुष: क्षत्रियो ध्रुवम्‌

അന്തകൻ (മരണം) എപ്പോഴും ശൂരനെയും ഭീരുവിനെയും ഒരുപോലെ സംഹരിക്കുമ്പോൾ, ക്ഷത്രിയനായ ഏത് മൂഢൻ തന്നെയാണ് യുദ്ധം ചെയ്യാതെ ഇരിക്കുക?

Verse 63

श्रेयो नो भीमसेनस्य क्रुद्धस्याभिमुखे स्थितम्‌ । सुख: सांग्रामिको मृत्यु: क्षत्रधर्मेण युध्यताम्‌

അതുകൊണ്ട് ക്രോധം നിറഞ്ഞ ഭീമസേനന്റെ മുന്നിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്നതുതന്നെ ഞങ്ങൾക്ക് ശ്രേയസ്കരം. ക്ഷത്രധർമ്മപ്രകാരം യുദ്ധം ചെയ്യുന്ന വീരർക്കു സമരമരണം തന്നെയാണ് സുഖകരമായ അന്ത്യം.

Verse 64

मर्त्येनावश्यमर्तव्यं गृहेष्वपि कदाचन । युध्यत: क्षत्रधर्मेण मृत्युरेष सनातन:

മരണധർമ്മനായ മനുഷ്യന് ഒരിക്കൽ എങ്കിലും മരണം അനിവാര്യമാണ്; വീട്ടിലിരുന്നാലും അതിൽ നിന്ന് രക്ഷയില്ല. അതിനാൽ ക്ഷത്രധർമ്മപ്രകാരം യുദ്ധം ചെയ്തു ലഭിക്കുന്ന മരണമേ ക്ഷത്രിയന് സനാതനമായ (യഥോചിതമായ) മരണം.

Verse 65

हत्वेह सुखमाप्रोति हतः प्रेत्य महत्‌ फलम्‌ । न युद्धधर्माच्छेयान्‌ वै पन्था: स्वर्गस्थ कौरवा:

ഇവിടെ ശത്രുവിനെ വധിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ഈ ലോകത്ത് സുഖം നേടുന്നു; താൻ തന്നെ ഹതനായാൽ പരലോകത്തിൽ മഹത്തായ ഫലം ലഭിക്കുന്നു. സ്വർഗ്ഗം ആഗ്രഹിക്കുന്ന കൗരവരേ! യുദ്ധധർമ്മത്തേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠമായ പാതയില്ല.

Verse 66

तद्‌ भयं स च न: शोको भय एवाभ्यवर्तत । भारत! प्रजानाथ! भीष्म

ആ ഭയവും ആ ദുഃഖവും വീണ്ടും ഞങ്ങളിലേക്കു മടങ്ങിവന്നു—ശുദ്ധമായ ഭീതിയെന്നപോലെ തന്നെ. ഓ ഭാരതാ, ഓ പ്രജാനാഥാ! ഭീഷ്മൻ, ദ്രോണൻ, സൂതപുത്രൻ കർണ്ണൻ വധിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ നിങ്ങളുടെ യോദ്ധാക്കൾ ദുഃഖവും ഭയവും കൊണ്ട് പിടിയിലായതുപോലെ, ഇപ്പോൾ ശല്യൻ വീണപ്പോൾ അതേ ഭയവും അതേ ദുഃഖവും വീണ്ടും ഞങ്ങളുടെ മുന്നിൽ ഉയർന്നു. അവന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാജാക്കന്മാർ അവനെ യഥോചിതമായി ആദരിച്ചു.

Verse 67

तानापतत एवाशु व्यूढानीका: प्रहारिण:

വ്യൂഹമായി നിരന്ന സേനയോടെ പ്രഹാരത്തിന് ഉത്സുകരായ ആ ഭീകര യോദ്ധാക്കൾ ഉടൻ തന്നെ വേഗത്തിൽ പാഞ്ഞെത്തി ശത്രുവിന്മേൽ പതിച്ചു।

Verse 68

धनंजयो रथेनाजावभ्यवर्तत वीर्यवान्‌

വീര്യവാനായ ധനഞ്ജയൻ (അർജുനൻ) രഥാരൂഢനായി യുദ്ധഭൂമിയിലേക്ക് മുന്നേറി।

Verse 69

विश्रुतं त्रिषु लोकेषु व्याक्षिपन्‌ गाण्डिवं धनु: । पराक्रमी अर्जुन अपने त्रिलोकविख्यात गाण्डीव धनुषकी टंकार करते हुए रथके द्वारा युद्धके लिये वहाँ आ पहुँचे ।।

ത്രിലോകങ്ങളിലും പ്രസിദ്ധമായ ഗാണ്ഡീവധനുസ്സിനെ ഉയർത്തി അതിന്റെ ഗർജ്ജനം മുഴക്കിക്കൊണ്ട് പരാക്രമശാലിയായ അർജുനൻ രഥത്തിൽ യുദ്ധത്തിനായി അവിടെ എത്തി। തുടർന്ന് മാദ്രിപുത്രന്മാരായ നകുലൻ–സഹദേവൻമാരും മഹാബലനായ സാത്യകിയും ശകുനിയിലേക്കു പാഞ്ഞു; ഹർഷവും യുദ്ധോത്സാഹവും നിറഞ്ഞിരുന്നെങ്കിലും ജാഗ്രത കൈവിടാതെ അവർ മഹാവേഗത്തിൽ നിങ്ങളുടെ സേനയ്‌ക്കുമേൽ പതിച്ചു।

Verse 70

जवेनाभ्यपतन्‌ ह्ृष्टा यत्ता वै तावकं बलम्‌,माद्रीपुत्र नकुल-सहदेव और महाबली सात्यकिने शकुनिपर धावा किया। ये सब लोग हर्ष और उत्साहमें भरकर बड़ी सावधानीके साथ आपकी सेनापर वेगपूर्वक टूट पड़े

അവർ ഹർഷത്തോടെ ഉന്മേഷിച്ചിരുന്നെങ്കിലും നിയന്ത്രിതരും ജാഗ്രതയുള്ളവരുമായിരുന്നു; വേഗത്തിൽ മുന്നേറി അവർ നിങ്ങളുടെ സേനയ്‌ക്കുമേൽ പാഞ്ഞുകയറി।

Verse 76

हतप्रवीरा विध्वस्ता निकृत्ताश्न शितै: शरै: । जिनके प्रमुख वीर मारे गये थे, वे कौरवसैनिक महारथी शल्यका वध हो जानेपर पैने बाणोंसे क्षत-विक्षत और विध्वस्त हो विजयकी ओरसे निराश हो गये थे

മുഖ്യവീരന്മാർ ഹതരായ കൌരവസേന മൂർച്ചയുള്ള അമ്പുകളാൽ വെട്ടിത്തകർന്നു നശിച്ചു; ശല്യൻ വീണതോടെ അവർ പരിക്കേറ്റ്, തകർന്നു, നിരാശരായി വിജയാശ കൈവിട്ടു।

Verse 186

विजानातु नृपो दु:खं यत्‌ प्राप्तं पाण्डुनन्दनै: । “आजसे वे स्वयं ही दासतुल्य होकर कुन्तीपुत्र युधिष्ठिरकी परिचर्या करते हुए अच्छी तरह समझ लें कि “पाण्डवोंने पहले कितना कष्ट उठाया था?”

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പാണ്ഡുനന്ദന്മാർക്കു ലഭിച്ച ദുഃഖം രാജാവ് സത്യമായി അറിയട്ടെ.

Verse 456

न चचाल ततः स्थानान्मैनाक इव पर्वत: । उन्होंने रणभूमिमें भीमसेनको चारों ओरसे घेरकर उनपर प्रहार आरम्भ कर दिया। समरांगणमें पैदल सैनिकोंसे घिरे हुए भीमसेन उनके अस्त्र-शस्त्रोंकी चोट सहते हुए भी मैनाक पर्वतके समान अपने स्थानसे विचिलित नहीं हुए

അവൻ തന്റെ സ്ഥാനത്തിൽ നിന്ന് ഒട്ടും കുലുങ്ങിയില്ല—മൈനാകപർവ്വതംപോലെ അചലനായി നിന്നു.

Verse 493

एकविंशतिसाहस्रान्‌ पदातीन्‌ समपोथयत्‌ । रथ और घोड़ोंसे रहित उन इकक्‍्कीसों हजार पैदल सैनिकोंको पुरुषप्रवर भीमने गदासे मारकर धराशायी कर दिया

ഭീമൻ ഇരുപത്തൊന്നായിരം പടയാളികളെ ചതച്ച് നിലംപതിപ്പിച്ചു.

Verse 513

सम्भग्ना इव वातेन कर्णिकारा: सुपुष्पिता: । मारे गये पैदल सैनिक खूनसे लथपथ हो पृथ्वीपर सदाके लिये सो गये, मानो हवाके उखाड़े हुए सुन्दर लाल फूलोंसे भरे कनेरके वृक्ष पड़े हों

രക്തത്തിൽ കുതിർന്ന് അവർ ഭൂമിയിൽ അങ്ങനെ കിടന്നു—കാറ്റിൽ ഒടിഞ്ഞുവീണ ചുവന്ന പുഷ്പഭാരമുള്ള കർണികാരവൃക്ഷങ്ങൾപോലെ.

Verse 526

नानाजात्या हतास्तत्र नानादेशसमागता: । वहाँ नाना देशोंसे आये हुए, नाना जातिके, नाना शस्त्र धारण किये और नाना प्रकारके कुण्डलधारी योद्धा मारे गये थे

അവിടെ പല ദേശങ്ങളിൽ നിന്നെത്തിയ പല ജാതികളിലെ യോദ്ധാക്കൾ കൊല്ലപ്പെട്ടു.

Verse 546

अभ्यधावन्‌ महात्मानं पुत्र दुर्योधनं तव । तत्पश्चात्‌ सेनासहित युधिष्ठचिर आदि महारथी आपके महामनस्वी पुत्र दुर्योधनकी ओर दौड़े

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—അപ്പോൾ ആ മഹാരഥന്മാർ നിന്റെ മഹാത്മാവായ പുത്രൻ ദുര്യോധനന്റെ നേരെ പാഞ്ഞുചെന്നു. തുടർന്ന് യുദ്ധിഷ്ഠിരനും മറ്റ് അഗ്രരഥികളും തങ്ങളുടെ സൈന്യങ്ങളോടുകൂടി അവനെതിരെ മുന്നേറി—ധർമ്മം, വിശ്വസ്തത, യുദ്ധത്തിന്റെ കഠിനാവശ്യങ്ങൾ തമ്മിൽ കൂട്ടിയിടിക്കുന്ന ആ നിർണായക സമരത്തെ മുന്നോട്ടുതള്ളിക്കൊണ്ട്.

Verse 553

नात्यवर्तन्त ते पुत्रं वेलेव मकरालयम्‌ । आपके योद्धाओंको युद्धसे विमुख हो भागते देख वे सब महाधनुर्धर पाण्डव-महारथी आपके पुत्रको लाँधकर आगे नहीं बढ़ सके। जैसे तटभूमि समुद्रको आगे नहीं बढ़ने देती है (उसी प्रकार दुर्योधनने उन्हें अग्रसर नहीं होने दिया)

അവർ നിന്റെ പുത്രനെ മറികടന്ന് മുന്നോട്ട് പോകാൻ കഴിഞ്ഞില്ല—തീരഭൂമി സമുദ്രത്തെ മുന്നോട്ട് കടക്കാൻ അനുവദിക്കാത്തതുപോലെ. നിന്റെ യോദ്ധാക്കൾ യുദ്ധത്തിൽ നിന്ന് വിമുഖരായി ഓടിപ്പോകുന്നത് കണ്ടപ്പോൾ, ആ മഹാധനുർധര പാണ്ഡവ-മഹാരഥന്മാർക്കും അവനെ ലംഘിച്ച് മുന്നേറാൻ സാധിച്ചില്ല; അങ്ങനെ ദുര്യോധനൻ അവരെ തടഞ്ഞുനിർത്തി.

Verse 563

यदेक॑ सहिता: पार्था न शेकुरतिवर्तितुम्‌ । उस समय हमलोगोंने आपके पुत्रका अद्भुत पराक्रम देखा कि कुन्तीके सभी पुत्र एक साथ प्रयत्न करनेपर भी उसे लाँधकर आगे न जा सके

സഞ്ജയൻ പറഞ്ഞു—പൃഥയുടെ പുത്രന്മാർ (പാണ്ഡവർ) ഒരുമിച്ചിരുന്നിട്ടും അവനെ മറികടക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ഞങ്ങൾ നിന്റെ പുത്രന്റെ അത്ഭുതപരാക്രമം കണ്ടു—കുന്തിയുടെ പുത്രന്മാർ എല്ലാവരും ഒരുമിച്ച് പരിശ്രമിച്ചിട്ടും അവനെ ലംഘിച്ച് മുന്നേറാൻ സാധിച്ചില്ല.

Verse 586

यत्र यातान्न वा हन्यु: पाण्डवा: कि सृतेन व: । “अरे! इस तरह भागनेसे क्या लाभ है? मैं पृथ्वीमें या पर्वतोंपर ऐसा कोई स्थान नहीं देखता, जहाँ जानेपर तुम्हें पाण्डव मार न सकें

“ഏ! ഇങ്ങനെ ഓടിപ്പോകുന്നതിൽ എന്ത് പ്രയോജനം? നിങ്ങൾ എവിടെ പോയാൽ പാണ്ഡവർ നിങ്ങളെ വധിക്കാതിരിക്കും? ഭൂമിയിലായാലും പർവതങ്ങളിലായാലും—പോയാൽ പാണ്ഡവരുടെ കൈയിൽ നിന്ന് രക്ഷപ്പെടുന്നൊരു സ്ഥലം പോലും ഞാൻ കാണുന്നില്ല.”

Verse 656

अचिरेणैव तॉल्लोकान्‌ हतो युद्धे समश्चुते । “कौरवो! वीर पुरुष शत्रुको मारकर इह लोकमें सुख भोगता है और यदि मारा गया तो वह परलोकमें जाकर महान्‌ फलका भागी होता है; अतः युद्धधर्मसे बढ़कर स्वर्गकी प्राप्तिके लिये दूसरा कोई कल्याणकारी मार्ग नहीं है। युद्धमें मारा गया वीर पुरुष थोड़ी ही देरमें उन प्रसिद्ध पुण्यलोकोंमें जाकर सुख भोगता है”

“കൗരവാ! വീരൻ ശത്രുക്കളെ വധിച്ച് ഇഹലോകത്തിൽ സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു; അവൻ യുദ്ധത്തിൽ ഹതനായാൽ പരലോകത്തിലേക്ക് ചെന്നു മഹത്തായ ഫലത്തിന്റെ പങ്കാളിയാകുന്നു. അതിനാൽ സ്വർഗ്ഗപ്രാപ്തിക്കായി യുദ്ധധർമ്മത്തേക്കാൾ ശ്രേയസ്കരമായ മറ്റൊരു മാർഗം ഇല്ല. യുദ്ധത്തിൽ വീണ വീരൻ അചിരത്തിൽ തന്നെ ആ പ്രസിദ്ധ പുണ്യലോകങ്ങളിൽ എത്തി സുഖം അനുഭവിക്കുന്നു.”

Verse 663

पुनरेवाभ्यवर्तन्त पाण्डवानाततायिन: । दुर्योधनकी यह बात सुनकर सब राजा उसका आदर करते हुए पुनः आततायी पाण्डवोंका सामना करनेके लिये लौट आये

ദുര്യോധനന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട് എല്ലാ രാജാക്കളും അവനെ ആദരിച്ച്, പാണ്ഡവരെ ‘ആതതായികൾ’ എന്നു കുറ്റപ്പെടുത്തി, വീണ്ടും അവരെ നേരിടാൻ യുദ്ധത്തിലേക്ക് മടങ്ങി.

Verse 673

प्रत्युद्ययुस्तदा पार्था जयगृद्धा: प्रमन्‍्यव: । उनके आक्रमण करते ही अपनी सेनाका व्यूह बनाकर प्रहारकुशल, विजयाभिलाषी तथा बढ़े हुए क्रोधवाले पाण्डव शीघ्र ही उनका सामना करनेके लिये आगे बढ़े

ശത്രുക്കൾ ആക്രമിച്ചതുമാത്രം പാണ്ഡവർ തങ്ങളുടെ സൈന്യത്തെ വ്യൂഹമായി ക്രമപ്പെടുത്തി; പ്രഹാരത്തിൽ നിപുണരും വിജയലോലരുമായും ക്രോധം കത്തിയുയർന്നവരായും അവർ വേഗത്തിൽ മുന്നേറി എതിരാളികളെ നേരിട്ടു.