Adhyaya 120
कृपकृपी-जननम् (The Birth of Kṛpa and Kṛpī; Kṛpa’s Attainment of Astras)
Upa-parva: Ādi Parva — Genealogical and Ācārya-Paramparā Episodes (Kṛpa–Kṛpī Origin Cycle)
Janamejaya requests Vaiśaṃpāyana to explain Kṛpa’s origin and how he acquired weapons. Vaiśaṃpāyana recounts that the sage Śaradvān (son of Gautama) developed exceptional aptitude for dhanurveda rather than Vedic study, and through tapas obtained diverse astras. His ascetic power troubles Indra, who sends the celestial maiden Jālapadī to create a distraction. Seeing her, Śaradvān experiences involuntary bodily change; his bow and arrows fall, yet he maintains composure through knowledge and discipline. His seed is emitted without his full awareness and falls upon a clump of reeds (śara-stambha), dividing into two and producing twins. During a hunt, King Śaṃtanu’s attendant discovers the children along with a bow, arrows, and black antelope skins, infers Brahmanical-martial provenance, and presents them to the king. Śaṃtanu adopts them compassionately, raises them with rites, and names them from his act of kṛpā (compassion). Later Śaradvān locates them by tapas, discloses their gotra and background, and transmits the complete, secret corpus of fourfold dhanurveda and varied astras to Kṛpa, who soon becomes a foremost teacher, attracting Kuru princes and other warriors.
Chapter Arc: वैशम्पायन जनमेजय को बताते हैं कि तपोवन में पाण्डु ने ऋषियों की सेवा, संयम और विनय से ऐसा स्थान बनाया जहाँ मुनि उन्हें अपना-सा मानने लगे। → अमावस्या के दिन कठोर-व्रती महर्षि ब्रह्मा-दर्शन हेतु प्रस्थान करते हैं। पाण्डु उनके जाने का कारण पूछते हैं और उसी प्रसंग में संतान-प्राप्ति, पितृ-ऋण और वंश-रक्षा की अनिवार्यता का विषय उठता है—क्योंकि पाण्डु स्वयं शाप-बंधन से संतति-उत्पत्ति में असमर्थ हैं। → ऋषि पाण्डु को स्पष्ट उपदेश देते हैं कि ‘दृष्ट फल’ (प्रत्यक्ष हित) के लिए बुद्धिमान को प्रयत्न करना चाहिए—वंश-प्रवर्तन हेतु उचित उपाय अपनाना ही धर्म है; साथ ही पुत्र-प्रकारों (दत्त, क्रीत आदि) का विधान बताकर संतान-प्राप्ति के वैध मार्गों का विस्तार करते हैं। → पाण्डु को यह बोध दृढ़ होता है कि केवल शोक या संकोच नहीं, बल्कि धर्मसम्मत प्रयत्न आवश्यक है; वे कुन्ती के माध्यम से पुत्र-प्राप्ति के उपाय की ओर उन्मुख होते हैं और ऋषियों के उपदेश को स्वीकार करते हैं। → पाण्डु के मन में उठे प्रश्न का अगला चरण—कुन्ती को किस प्रकार और किस विधि से पुत्र-प्राप्ति हेतु आदेश/अनुरोध किया जाएगा—आगे के अध्यायों में निर्णायक रूप लेता है।
Shlokas
Verse 1
अपन छा | अ-णक्राछ एकोनविशत्यधिकशततमोड< ध्याय: पाण्डुका कुन्तीको पुत्र-प्राप्तिके लिये प्रयत्न करनेका आदेश वैशम्पायन उवाच तत्रापि तपसि श्रेष्ठे वर्तमान: स वीर्यवान् | सिद्धचारणसड्घानां बभूव प्रियदर्शन:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! അവിടെയും മഹാവീരനായ രാജാവ് പാണ്ഡു ശ്രേഷ്ഠമായ തപസ്സിൽ ലീനനായിരിക്കെ, സിദ്ധന്മാരുടെയും ചാരണന്മാരുടെയും സംഘങ്ങൾക്ക് അത്യന്തം പ്രിയദർശനനായി; അവനെ കണ്ടമാത്രത്തിൽ അവർ ആനന്ദിതരായി.
Verse 2
शुश्रूषुरनहंवादी संयतात्मा जितेन्द्रिय: । स्वर्ग गन्तुं पराक्रान्तः स्वेन वीर्येण भारत
ഹേ ഭാരത! അദ്ദേഹം ഋഷി-মുനിമാരുടെ സേവയിൽ ഉത്സുകനായി, അഹങ്കാരരഹിതനായി, ആത്മസംയമിയുമായി, ഇന്ദ്രിയജയിയുമായി നിലകൊണ്ടു. സ്വന്തം വീര്യവും ശാസ്ത്രീയമായ പരിശ്രമബലവും ആശ്രയിച്ച് സ്വർഗ്ഗലോകം പ്രാപിക്കുവാൻ അദ്ദേഹം നിരന്തരം ശ്രമിച്ചു.
Verse 3
केषांचिदभवद् भ्राता केषांचिदभवत् सखा । ऋषयपस्त्वपरे चैनं पुत्रवत् पर्यपालयन्
ചിലർക്കു അദ്ദേഹം സഹോദരനായി, ചിലർക്കു സുഹൃത്തായി; മറ്റനേകം ഋഷി-মഹർഷിമാർ അദ്ദേഹത്തെ പുത്രനെന്നപോലെ കരുതി എപ്പോഴും സംരക്ഷിച്ചു.
Verse 4
स तु कालेन महता प्राप्य निष्कल्मषं तप: । ब्रह्मर्षिसदृश: पाण्डुबभूव भरतर्षभ,भरतश्रेष्ठ जनमेजय! राजा पाण्डु दीर्घकालतक पापरहित तपस्याका अनुष्ठान करके ब्रह्मर्षियोंके समान प्रभावशाली हो गये थे
ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠനായ ജനമേജയ! ദീർഘകാലം നിഷ്കല്മഷമായ തപസ്സ് പ്രാപിച്ച് രാജാവ് പാണ്ഡു ബ്രഹ്മർഷിമാരെപ്പോലെ തേജസ്സും പ്രഭാവവും ഉള്ളവനായി.
Verse 5
अमावास्यां तु सहिता ऋषय: संशितव्रता: । ब्रह्माणं द्रष्टकामास्ते सम्प्रतस्थुर्महर्षय:
അമാവാസി ദിനത്തിൽ കഠിനവ്രതങ്ങളാൽ നിയന്ത്രിതരായ അനേകം ഋഷി-മഹർഷിമാർ ഒരുമിച്ചു ചേർന്നു. ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ആ മഹർഷിമാർ ബ്രഹ്മലോകത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
Verse 6
सम्प्रयातानृषीन् दृष्टवा पाण्डुर्वचनमब्रवीत् | भवन्त: क्व गमिष्यन्ति ब्रूत मे वदतां वरा:
യാത്രയ്ക്കായി പുറപ്പെടുന്ന ഋഷിമാരെ കണ്ട പാണ്ഡു അവരോട് പറഞ്ഞു—“വക്താക്കളിൽ ശ്രേഷ്ഠരായ, പൂജ്യ മുനീശ്വരന്മാരേ! നിങ്ങൾ എവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്? ദയവായി എനിക്ക് പറയുക.”
Verse 7
ऋषय ऊचु: समवायो महानद्य ब्रह्मलोके महात्मनाम् | देवानां च ऋषीणां च पितृणां च महात्मनाम् | वयं तत्र गमिष्यामो द्रष्टकामा: स्वयम्भुवम्
ഋഷികൾ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഇന്ന് ബ്രഹ്മലോകത്തിൽ മഹാത്മാക്കളായ ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും മഹാമനസ്സായ പിതൃകളുടെയും മഹാസമാഗമം നടക്കും. സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവിനെ ദർശിക്കണമെന്ന ആഗ്രഹത്തോടെ ഞങ്ങൾ അവിടേക്കാണ് പോകുന്നത്.”
Verse 8
वैशम्पायन उवाच पाण्डुरुत्थाय सहसा गन्तुकामो महर्षिभि: । स्वर्गपारं तितीर्ष: स शतशूज्रादुदड्मुख:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! ഇത് കേട്ടപ്പോൾ മഹർഷികളോടൊപ്പം പോകുവാൻ ആകാംക്ഷയോടെ മഹാരാജാവ് പാണ്ഡു പെട്ടെന്ന് എഴുന്നേറ്റു. സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ അപ്പുറം കടക്കണമെന്ന മോഹം അവന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഉണർന്നു; ഉത്തരമുഖമായി ശതശൃംഗപർവ്വതത്തിൽ നിന്ന് അവൻ പുറപ്പെട്ടു.”
Verse 9
प्रतस्थे सह पत्नीभ्यामन्रुवंस्तं च तापसा: । उपर्युपरि गच्छन्त: शैलराजमुदड्मुखा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—“രാജാവേ! പാണ്ഡു തന്റെ രണ്ടു ഭാര്യമാരോടൊപ്പം പുറപ്പെട്ടു; തപസ്വികളായ മുനിമാരും അവനെ അനുഗമിച്ചു. പർവ്വതരാജന്റെ ഉയരങ്ങളിൽ ഉയരങ്ങൾ കടന്ന്, ഉത്തരമുഖമായി അവർ മുന്നോട്ടു നീങ്ങി.”
Verse 10
दृष्टवन्तो गिरौ रम्ये दुर्गान् देशान् बहून् वयम् | विमानशतसम्बाधां गीतस्वरनिनादिताम्
“ഭരതശ്രേഷ്ഠനേ! ഈ മനോഹര പർവ്വതത്തിൽ എത്തിപ്പെടാൻ ദുഷ്കരമായ അനേകം ദുര്ഗ്ഗമ പ്രദേശങ്ങൾ ഞങ്ങൾ കണ്ടിട്ടുണ്ട്. ഇത് ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും ക്രീഡാഭൂമിയാണ്—ഇവിടെ നൂറുകണക്കിന് വിമാനങ്ങൾ നിറഞ്ഞുകിടക്കുന്നു; മധുരഗീതങ്ങളുടെ സ്വരം മുഴങ്ങിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.”
Verse 11
“भरतश्रेष्ठ इस रमणीय पर्वतपर हमने बहुत-से ऐसे प्रदेश देखे हैं
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭരതശ്രേഷ്ഠാ! ഈ രമണീയമായ പർവ്വതത്തിൽ ഞങ്ങൾ എത്തിപ്പെടാൻ അത്യന്തം ദുഷ്കരമായ അനേകം പ്രദേശങ്ങൾ കണ്ടു. അവിടെ ദേവന്മാരുടെയും ഗന്ധർവ്വന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയും ക്രീഡാഭൂമി ഉണ്ട്; നൂറുകണക്കിന് വിമാനങ്ങൾ തിരക്കോടെ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, മധുരഗാനങ്ങളുടെ നാദം നിരന്തരം പ്രതിധ്വനിക്കുന്നു. ഇതേ പർവ്വതത്തിൽ കുബേരന്റെ അനേകം ഉദ്യാനങ്ങളും ഉണ്ട്; അവിടത്തെ ഭൂമി ചിലിടങ്ങളിൽ സമതലവും ചിലിടങ്ങളിൽ അസമവുമാണ്—ചിലിടങ്ങളിൽ ഉയർന്നും ചിലിടങ്ങളിൽ താഴ്ന്നും.
Verse 12
महानदीनितम्बांश्न गहनान् गिरिगह्दरान् । सन्ति नित्यहिमा देशा निर्वक्षमृगपक्षिण:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഈ വഴിയിൽ ഞങ്ങൾ മഹാനദികളുടെ ദുര്ഗമമായ തീരങ്ങളും അനേകം ഗഹനമായ പർവ്വതഗഹ്വരങ്ങളും കണ്ടു. ഇവിടെ നിത്യഹിമം കിടക്കുന്ന ചില ദേശങ്ങൾ ഉണ്ട്—അവിടെ വൃക്ഷങ്ങളുടെ പേരുപോലും ഇല്ല; മൃഗപക്ഷികളുടെ സാന്നിധ്യവും കാണപ്പെടുന്നില്ല.
Verse 13
सन्ति क्वचिन्महादर्यों दुर्गा: काश्चिद् दुरासदा: । नातिक्रामेत पक्षी यान् कुत एवेतरे मृगा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ചിലിടങ്ങളിൽ ഇവിടെ മഹാഗുഹകളും ദുര്ഗമമായ പർവ്വതപാതകളും ഉണ്ട്; അവയിൽ പ്രവേശിക്കുക അത്യന്തം കഠിനം, ചിലത് സമീപിക്കുവാനും ദുഷ്കരം. അത്തരം പ്രദേശങ്ങൾ പക്ഷിക്കും കടക്കാനാവില്ല—പിന്നെ മാൻ മുതലായ മറ്റു ജീവികളുടെ കാര്യം പറയേണ്ടതുണ്ടോ?
Verse 14
वायुरेको हि यात्यत्र सिद्धाश्व परमर्षय: । गच्छन्त्यौ शैलराजेडस्मिन् राजपुत्रयां कथं त्विमे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ സിദ്ധാശ്വാ, ഹേ പരമർഷേ! ഇവിടെ സ്വതന്ത്രമായി കടന്നുപോകുന്നത് വായുവേ മാത്രം. ഈ ശൈലരാജത്തിൽ ഈ രാജകുമാരന്മാർ എങ്ങനെ മുന്നോട്ട് പോകും?
Verse 15
पाण्डुरुवाच अप्रजस्य महाभागा न द्वारं परिचक्षते
പാണ്ഡു പറഞ്ഞു—ഹേ മഹാഭാഗ്യമുള്ള മുനിമാരേ! സന്താനമില്ലാത്തവന് സ്വർഗ്ഗത്തിന്റെ വാതിൽ തുറക്കപ്പെടുകയില്ലെന്ന് ജനങ്ങൾ പറയുന്നു. ഞാനും സന്താനഹീനൻ; അതുകൊണ്ട് ദുഃഖത്തിൽ ദഗ്ധനായി നിങ്ങളോട് ഈ അപേക്ഷ സമർപ്പിക്കുന്നു. ഹേ തപോധനന്മാരേ! ഞാൻ ഇനിയും പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായിട്ടില്ല; അതിനാൽ ചിന്തയിൽ കത്തിക്കൊണ്ടിരിക്കുന്നു.
Verse 16
स्वर्गे तेनाभितप्तो5हमप्रजस्तु ब्रवीमि व: । पित्र्यादृणादनिर्मुक्तस्तेन तप्ये तपोधना:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— സ്വർഗ്ഗത്തിലും അതേ ചിന്തയാൽ ഞാൻ ദഹിക്കുന്നു; സന്താനമില്ലാത്തവനായി നിങ്ങളോടു ഞാൻ അപേക്ഷിക്കുന്നു. തപോധനരായ ഋഷിമാരേ! പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് ഞാൻ ഇനിയും വിമുക്തനായിട്ടില്ല; അതുകൊണ്ട് ആശങ്കയിൽ കത്തുന്നു.
Verse 17
देहनाशे ध्रुवोी नाश: पितृणामेष निश्चय: । ऋणैश्नतुर्भि: संयुक्ता जायन्ते मानवा भुवि
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— ഈ ദേഹം നശിച്ചാൽ എന്റെ പിതാക്കന്മാരുടെ പതനം നിശ്ചയം—ഇത് ഉറച്ച സത്യം. കാരണം മനുഷ്യർ ഈ ഭൂമിയിൽ നാലുതരം ഋണങ്ങളോടുകൂടിയാണ് ജനിക്കുന്നത്.
Verse 18
पितृदेवर्षिमनुजैददेयं तेभ्यश्व धर्मत: । एतानि तु यथाकालं यो न बुध्यति मानव:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— ധർമ്മപ്രകാരം പിതാക്കന്മാർക്കും ദേവന്മാർക്കും ഋഷിമാർക്കും മനുഷ്യർക്കും നൽകേണ്ടത് നൽകണം. എന്നാൽ യഥാകാലം ഈ ബാധ്യതകൾ തിരിച്ചറിയാത്ത മനുഷ്യന് പുണ്യലോകങ്ങൾ എളുപ്പത്തിൽ ലഭ്യമാകില്ല.
Verse 19
न तस्य लोका: सन्तीति धर्मविद्धि: प्रतिष्ठितम् । यज्ैस्तु देवान् प्रीणाति स्वाध्यायतपसा मुनीन्
ധർമ്മജ്ഞർ ഈ നിയമം സ്ഥാപിച്ചു—ഈ ബാധ്യതകൾ അവഗണിക്കുന്നവന് പുണ്യലോകങ്ങൾ ഇല്ല. യജ്ഞങ്ങളാൽ മനുഷ്യൻ ദേവന്മാരെ പ്രസാദിപ്പിക്കുന്നു; സ്വാധ്യായവും തപസ്സും കൊണ്ട് മുനിമാരെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
Verse 20
पुत्र: श्राद्धैः पितृश्षञापि आनृशंस्येन मानवान् । ऋषिदेवमनुष्याणां परिमुक्तो5स्मि धर्मत:
വൈശംപായനൻ പറഞ്ഞു— പുത്രൻ ശ്രാദ്ധകർമ്മങ്ങളാൽ പിതൃകളെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു; കരുണാപൂർണ്ണവും ക്രൂരതയില്ലാത്തതുമായ പെരുമാറ്റംകൊണ്ട് മനുഷ്യരെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നു. ഇങ്ങനെ ധർമ്മദൃഷ്ട്യാ ഞാൻ ഋഷി, ദേവ, മനുഷ്യ—ഈ മൂന്നു ഋണങ്ങളിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായിരിക്കുന്നു.
Verse 21
त्रयाणामितरेषां तु नाश आत्मनि नश्यति । पित्र्यादृणादनिर्मुक्त इदानीमस्मि तापसा:
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ശേഷിക്കുന്ന കടത്തിന്റെ നാശം, സ്വന്തം ശരീരം നശിച്ചതുകൊണ്ടുമാത്രം സംഭവിക്കുകയില്ല. ഹേ തപസ്വികളേ, ഇന്നും ഞാൻ പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് വിമുക്തനായിട്ടില്ല.”
Verse 22
इह तस्मात् प्रजाहेतो: प्रजायन्ते नरोत्तमा: | यथैवाहं पितु: क्षेत्रे जातस्तेन महर्षिणा
“അതുകൊണ്ട് ഇവിടെ സന്താനാർത്ഥം നിശ്ചിതവിധിയാൽ ശ്രേഷ്ഠപുരുഷന്മാർ ജനിപ്പിക്കപ്പെടുന്നു—ആ മഹർഷിയാൽ ഞാൻ തന്നെ പിതാവിന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ ജനിച്ചതുപോലെ.”
Verse 23
ऋषय ऊचु: अस्ति वै तव धर्मात्मन् विद्यो देवोपमं शुभम्
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു— “ഹേ ധർമാത്മാവേ! നിനക്കു ദേവസമമായ ദീപ്തിയുള്ള, ശുഭവും പാപരഹിതവുമായ സന്താനഭാഗ്യം ഉണ്ടെന്ന് ഞങ്ങൾ ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ കാണുന്നു. അതുകൊണ്ട്, ഹേ രാജാവേ, ദൈവം നിനക്കായി നിർദ്ദേശിച്ച ഫലം പരിശ്രമത്തോടെ നേടുക.”
Verse 24
अपत्यमनघं राजन् वयं दिव्येन चक्षुषा । दैवोद्दिष्टं नरव्यात्र कर्मणेहोपपादय
ഋഷിമാർ പറഞ്ഞു— “ഹേ രാജാവേ! ദിവ്യദൃഷ്ടിയാൽ ഞങ്ങൾ കാണുന്നു—നിനക്കു പാപരഹിതമായ സന്താനം ലഭിക്കും. ഹേ നരവ്യാഘ്രാ! ദൈവം നിർദ്ദേശിച്ച ഫലം കർമവും പരിശ്രമവും കൊണ്ട് ഇവിടെ സിദ്ധമാക്കുക.”
Verse 25
अक्लिष्टं फलमव्यग्रो विन्दते बुद्धिमान् नर: । तस्मिन् दृष्टे फले राजन् प्रयत्नं कर्तुमहसि
“ബുദ്ധിമാൻ മനുഷ്യൻ മനസ്സിനെ അവ്യഗ്രമായി നിലനിർത്തി, ക്ലേശമോ ഹാനികരമായ വലിച്ചിഴച്ചിലോ ഇല്ലാതെ ലഭിക്കുന്ന ഫലം നേടുന്നു. ഹേ രാജാവേ, അത്തരം ഫലം കണ്ടാൽ നീ പരിശ്രമിക്കേണ്ടതാണ്.”
Verse 26
वैशम्पायन उवाच नच्छुत्वा तापसवच: पाण्ड्श्विन्तापरो3भवत्,वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तपस्वी मुनियोंका यह वचन सुनकर राजा पाण्डु बड़े सोच-विचारमें पड़ गये
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനമേജയ! തപസ്വി ഋഷിമാരുടെ വചനങ്ങൾ കേട്ട രാജാവ് പാണ്ഡു അത്യന്തം വ്യാകുലനായി; ധർമ്മോചിതമായ മാർഗം ഏതാണ് എന്നു ഗൗരവത്തോടെ മനസ്സിൽ ആലോചിച്ചു മുങ്ങി।
Verse 27
आत्मनो मृगशापेन जानन्नुपहतां क्रियाम् । सो<ब्रवीद् विजने कुन्तीं धर्मपत्नीं यशस्विनीम् । अपत्योत्पादने यत्नमापदि त्वं समर्थय
മൃഗരൂപധാരിയായ മുനിയുടെ ശാപം മൂലം തനിക്കു സന്താനോത്പാദനശക്തി നശിച്ചുവെന്ന് അറിഞ്ഞ്, അദ്ദേഹം ഏകാന്തത്തിൽ യശസ്സുള്ള ധർമ്മപത്നി കുന്തിയോട് പറഞ്ഞു—“ദേവി! ഇത് നമ്മുടെ ആപത്ത്കാലമാണ്; ഈ അടിയന്തരത്തിൽ സന്താനോത്പാദനത്തിനാവശ്യമായ ശ്രമത്തെ നീ പിന്തുണയ്ക്കുക।”
Verse 28
अपत्यं नाम लोकेषु प्रतिष्ठा धर्मसंहिता । इति कुन्ति विदुर्धीरा: शाश्व॒तं धर्मवादिन:
“കുന്തീ! ലോകങ്ങളിൽ സന്താനമാണ് ധർമ്മസഹിതമായ പ്രതിഷ്ഠ”—എന്ന് ധർമ്മം നിരന്തരം പ്രസ്താവിക്കുന്ന ധീരജ്ഞാനികൾ ശാശ്വതമായി അംഗീകരിച്ചിരിക്കുന്നു।
Verse 29
इष्टं दत्तं तपस्तप्तं नियमश्न स्वनुछ्ित: । सर्वमेवानपत्यस्य न पावनमिहोच्यते
സന്താനമില്ലാത്തവൻ യജ്ഞം ചെയ്താലും, ദാനം നൽകിയാലും, തപസ്സു ചെയ്താലും, നിയമങ്ങൾ നന്നായി അനുഷ്ഠിച്ചാലും—ഈ ലോകത്തിൽ അവയെല്ലാം അവനു പൂർണ്ണമായി പാവനകരമെന്ന് പറയപ്പെടുന്നില്ല।
Verse 30
सो>हमेवं विदित्वैतत् प्रपश्यामि शुचिस्मिते | अनपत्य: शुभॉल्लोकान् न प्राप्स्यामीति चिन्तयन्
“ശുചിസ്മിതേ! ഇതെല്ലാം അറിഞ്ഞ് ഞാൻ വ്യക്തമായി കാണുന്നു—സന്താനമില്ലാത്തതിനാൽ എനിക്ക് ശുഭലോകപ്രാപ്തി ഉണ്ടാകില്ല”—എന്ന് ചിന്തിച്ച് അദ്ദേഹം നിരന്തരം അതേ ആശങ്കയിൽ മുങ്ങിയിരുന്നു।
Verse 31
मृगाभिशापान्नष्टं मे जननं हाकृतात्मन: । नृशंसकारिणो भीरु यथैवोपहतं पुरा
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— മൃഗത്തിന്റെ ശാപം മൂലം എന്റെ സന്താനോത്പാദനശക്തി നശിച്ചു. ഞാൻ എന്നെ തന്നെ നിയന്ത്രിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ക്രൂരകർമ്മം ചെയ്തു. ഭീരുവേ, അതിനാൽ മുൻപ് ഞാൻ ആ മൃഗത്തെ കൊന്ന് അതിന്റെ സംഗമം തടസ്സപ്പെടുത്തിയതുപോലെ തന്നെ എന്റെ ജനനശക്തിയും തകർന്നു।
Verse 32
इमे वै बन्धुदायादा: षटू् पुत्रा धर्मदर्शने । षडेवाबन्धुदायादा: पुत्रास्ताउछूणु मे पृथे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ധർമ്മം വെളിപ്പെടുത്തുന്ന ശാസ്ത്രത്തിൽ ഇനി പറയുന്ന ആറു തരത്തിലുള്ള പുത്രന്മാർ ‘ബന്ധു-ദായാദ’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്നു; ഗൃഹവംശത്തിലെ അംഗങ്ങളായതിനാൽ അവർ സ്വത്തിന്റേയും അവകാശികൾ. അതുപോലെ തന്നെ ആറു തരത്തിലുള്ള പുത്രന്മാർ ‘അബന്ധു-ദായാദ’ എന്നും; അതേ അർത്ഥത്തിൽ ബന്ധുക്കളല്ലെങ്കിലും അവകാശത്തിന് യോഗ്യരെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ചവർ. ഹേ പൃഥേ, ഇവരുടെ വിവരണം എന്നിൽ നിന്ന് കേൾക്കുക।
Verse 33
स्वयंजात: प्रणीतश्न तत्सम: पुत्रिकासुत: । पौनर्भवश्ल कानीन: भगिन्यां यश्ष॒ जायते
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— നിയമവിധേയമായി വിവാഹിതയായ ഭാര്യയിൽ സ്വയം ജനിപ്പിച്ച പുത്രൻ ‘സ്വയംജാതൻ’. ഭാര്യയുടെ ഗർഭത്തിൽ യോഗ്യനായ പുരുഷന്റെ നിയോഗം/അനുഗ്രഹം മൂലം ജനിച്ചവൻ ‘പ്രണീതൻ’. പുത്രിയുടെ പുത്രൻ (പുത്രികാസുതൻ)യും തുല്യനായി കണക്കാക്കപ്പെടുന്നു. പുനർവിവാഹിതയായ സ്ത്രീയിൽ ജനിച്ച പുത്രൻ ‘പൗനർഭവൻ’. കന്യയിൽ നിന്ന് (നിശ്ചിത വ്യവസ്ഥപ്രകാരം) ജനിച്ച പുത്രൻ ‘കാനീനൻ’. കൂടാതെ സഹോദരിയുടെ പുത്രൻ—അഥവാ അനന്തരവൻ—ഇവരിൽ ഉൾപ്പെടുന്നു।
Verse 34
दत्त: क्रीतः कृत्रिमश्न॒ उपगच्छेत् स्वयं च यः । सहोढो ज्ञातिरेताश्व हीनयोनिधृतश्च यः
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— ‘അബന്ധു-ദായാദ’ എന്നു കണക്കാക്കപ്പെടുന്ന ആറു തരത്തിലുള്ള പുത്രന്മാർ ഇവരാണ്: (1) ദത്തൻ—മാതാപിതാക്കൾ വിധിപൂർവ്വം ഏല്പിച്ചവൻ; (2) ക്രീതൻ—ധനം നൽകി വാങ്ങിയവൻ; (3) കൃത്രിമൻ—സ്വയം വന്ന് ‘ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രൻ’ എന്നു പറഞ്ഞു സമീപിച്ചവൻ; (4) സഹൂഢൻ—വിവാഹസമയത്ത് തന്നെ ഗർഭിണിയായിരുന്ന വധുവിന്റെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവൻ; (5) ജ്ഞാതിരേതൻ—കുലത്തിലെ ജ്ഞാതിയാൽ ഉത്പന്നൻ; (6) ഹീനയോനിധൃതൻ—തന്നേക്കാൾ താഴ്ന്ന ജാതി/വർണ്ണസ്ത്രീയുടെ ഗർഭത്തിൽ ജനിച്ചവൻ. ഇവർ എല്ലാവരും അബന്ധു-ദായാദരായി വർഗ്ഗീകരിക്കപ്പെടുന്നു।
Verse 35
पूर्वपूर्वतमाभावं मत्वा लिप्सेत वै सुतम् । उत्तमादवरा: पुंस: काडुशक्षन्ते पुत्रमापदि
മുമ്പ് പറഞ്ഞ പുത്രന്റെ അഭാവം കണക്കിലെടുത്ത് മാത്രമേ അടുത്ത പുത്രനെ ആഗ്രഹിക്കേണ്ടത്. ആപത്തുകാലത്ത് താഴ്ന്ന നിലയിലുള്ള പുരുഷനും ഉന്നതനിലയിലുള്ള പുരുഷനിലൂടെ പുത്രോത്പാദനം ആഗ്രഹിക്കാം।
Verse 36
अपत्यं धर्मफलदं श्रेष्ठ विन्दन्ति मानवा: । आत्मशुक्रादपि पृथे मनु: स्वायम्भुवोडब्रवीत्
“പൃഥേ! മനുഷ്യർ സ്വന്തം വീര്യം ഇല്ലാതിരുന്നാലും ശ്രേഷ്ഠപുരുഷന്റെ ബന്ധത്തിലൂടെ ശ്രേഷ്ഠസന്താനം പ്രാപിക്കുന്നു; അതു ധർമ്മഫലം നൽകുന്നതുമാണ്”—എന്ന് സ്വായംഭുവ മനു അരുളിച്ചെയ്തു.
Verse 37
तस्मात् प्रहेष्याम्यद्य त्वां हीन: प्रजननात् स्वयम् | सदृशाच्छेयसो वा त्वं विद्धापत्यं यशस्विनि
അതുകൊണ്ട്, യശസ്വിനി കുന്തീ! ഞാൻ സ്വയം സന്താനോത്പാദനശക്തിയില്ലാത്തവൻ; അതിനാൽ ഇന്ന് നിന്നെ മറ്റൊരാളുടെ അടുക്കൽ അയയ്ക്കുന്നു. എന്നോടു സമനായോ എന്നേക്കാൾ ശ്രേഷ്ഠനായോ പുരുഷനിൽ നിന്നു സന്താനം പ്രാപിക്ക.
Verse 119
इति श्रीमहाभारते आदिपर्वणि सम्भवपर्वणि पाण्डुपृथासंवादे ऊनविंशत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ ആദിപർവത്തിലെ സംഭവപർവത്തിൽ പാണ്ഡു–പൃഥാ (കുന്തീ) സംവാദത്തിലുള്ള നൂറ്റിപ്പത്തൊമ്പതാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 131
आक्रीडशभूमिं देवानां गन्धर्वाप्सरसां तथा । उद्यानानि कुबेरस्थ समानि विषमाणि च
ദേവന്മാരുടെ ക്രീഡാഭൂമികളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഗന്ധർവന്മാരുടെയും അപ്സരസ്സുകളുടെയുംതും അതുപോലെ തന്നെ. കുബേരന്റെ ഉദ്യാനങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു—ചിലത് സമതലവും ചിലത് വിഷമവും വൈവിധ്യമാർന്നതുമായിരുന്നു.
Verse 143
न सीदेतामदुःखाहें मा गमो भरतर्षभ । “इस मार्गपर केवल वायु चल सकती है तथा सिद्ध महर्षि भी जा सकते हैं। इस पर्वतराजपर चलती हुई ये दोनों राजकुमारियाँ कैसे कष्ट न पायेंगी? भरतवंशशिरोमणे! ये दोनों रानियाँ दुःख सहन करनेके योग्य नहीं हैं; अतः आप न चलिये'
ദുഃഖത്തിന് പരിചയമില്ലാത്ത ഈ രണ്ടുപേരും വിഷമിക്കാതിരിക്കട്ടെ; ഹേ ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ, നിങ്ങൾ മുന്നോട്ട് പോകരുത്. ഈ പാതയിൽ കാറ്റിനേ മാത്രമേ സഞ്ചരിക്കാനാകൂ; സിദ്ധ മഹർഷിമാർക്കും മാത്രമേ കടക്കാനാകൂ. ഈ പർവതരാജനിൽ നടന്ന് പോകുമ്പോൾ ഈ രണ്ടു രാജകുമാരിമാർ എങ്ങനെ കഷ്ടപ്പെടാതിരിക്കും? ഹേ ഭാരതവംശശിരോമണേ, ഈ രണ്ടു രാജ്ഞിമാർ ഇത്തരമൊരു വേദന സഹിക്കാൻ യോഗ്യമല്ല; അതിനാൽ നിങ്ങൾ മുന്നോട്ട് പോകരുത്.
Verse 226
तथैवास्मिन् मम क्षेत्रे कथं वै सम्भवेत् प्रजा । इस लोकमें श्रेष्ठ पुरुष पितृ-ऋणसे मुक्त होनेके लिये संतानोत्पत्तिका प्रयत्न करते और स्वयं ही पुत्ररूपमें जन्म लेते हैं। जैसे मैं अपने पिताके क्षेत्रमें महर्षि व्यासद्वारा उत्पन्न हुआ हूँ
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “അങ്ങനെയെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്തതി എങ്ങനെ സംഭവിക്കും? പിതൃഋണത്തിൽ നിന്ന് മോചനം നേടാൻ ശ്രേഷ്ഠർ സന്താനോത്പത്തിക്ക് പരിശ്രമിക്കുന്നു; പിതാവ് പുത്രരൂപത്തിൽ പുനർജന്മം എടുക്കുന്നതുപോലെ തന്നെയാകുന്നു. ഞാൻ പിതാവിന്റെ ക്ഷേത്രത്തിൽ മഹർഷി വ്യാസനാൽ ജനിച്ചതുപോലെ, എന്റെ ഈ ക്ഷേത്രത്തിൽ സന്തതി എങ്ങനെ ഉണ്ടാകും?”
Verse 253
अपत्यं गुणसम्पन्नं लब्धा प्रीतिकरं हासि । बुद्धिमान् मनुष्य व्यग्रता छड़कर बिना क्लेशके ही अभीष्ट फलको प्राप्त कर लेता है। राजन! आपको उस दृष्ट फलके लिये प्रयत्न करना चाहिये। आप निश्चय ही गुणवान् और हर्षोत्पादक संतान प्राप्त करेंगे
വൈശമ്പായനൻ പറഞ്ഞു— “ഗുണസമ്പന്നവും സന്തോഷം പകരുന്നതുമായ സന്തതിയെ ലഭിച്ചാൽ മനുഷ്യൻ ആനന്ദിക്കണം. ബുദ്ധിമാൻ വ്യഗ്രത ഉപേക്ഷിച്ച്, ക്ലേശമില്ലാതെ തന്നെ അഭീഷ്ടഫലം കൈവരിക്കുന്നു. രാജാവേ, ആ ദൃശ്യമായ ഫലത്തിനായി നിങ്ങൾ പരിശ്രമിക്കണം; നിങ്ങൾ തീർച്ചയായും ഗുണവാന്മാരും ഹർഷം പകരുന്നവരുമായ സന്തതിയെ നേടും.”
Frequently Asked Questions
The tension between ascetic discipline and sensory provocation: Śaradvān is tested by an externally induced distraction, illustrating how intention and involuntary bodily response can diverge, and how restraint is evaluated amid such divergence.
The chapter frames tapas and knowledge as forces that can be disrupted yet also re-stabilized through composure, while emphasizing that social order is maintained by integrating exceptional births through compassion, rites, and responsible instruction.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-function is etiological—explaining Kṛpa’s identity, legitimacy, and pedagogical authority within the larger Itihāsa causality that underwrites later Kuru martial formation.