Adhyaya 56
अध्याय ५६ — च्यवन–कुशिकसंवादः (Cyavana–Kuśika Dialogue on Lineage, Conflict, and Transmission)
Upa-parva: Anuśāsana Parva — Genealogical-Etiological Discourse on Bhṛgu–Kuśika Relations (Cyavana Narrative Unit)
This chapter presents Bhīṣma’s report of Cyavana’s speech to King Kuśika. Cyavana states that he must disclose the reason he approached the king with intent to “cut off” (ucchettuṃ), then outlines a divinely conditioned sequence: Kṣatriyas are perpetually the ritual patrons for the Bhṛgus, yet a fated rupture will arise, leading Kṣatriyas to destroy the Bhṛgus, even extending violence to the unborn (a hyperbolic marker of total devastation under daiva-daṇḍa). From this crisis, Aurva will be born to restore the gotra, possessing a destructive “wrath-fire” capable of consuming the worlds; he later contains it by casting it into the ocean’s vaḍavā-vaktra (the mare-faced submarine fire motif). Aurva’s son Ṛcīka becomes the recipient of the complete dhanurveda, which is then transmitted to Jamadagni. Through marriage with a woman from Kuśika’s line (Gādhi’s daughter), Jamadagni fathers Rāma (Paraśurāma), described as Brahmin by status yet acting with Kṣatriya-dharma; the narrative also situates Viśvāmitra within Kuśika’s lineage, emphasizing tapas as transformative capital. Cyavana attributes the pivotal role-changes to “two women” and ancestral ordinance, predicting that in the third generation Kuśika’s line will attain Brahminhood and become related to the Bhṛgus. Bhīṣma concludes that events unfolded exactly as foretold, including the births of Rāma and Viśvāmitra.
Chapter Arc: युधिष्ठिर का प्रश्न—च्यवन मुनि के अन्तर्धान हो जाने पर राजा कुशिक और उनकी सौभाग्यशालिनी रानी ने क्या किया?—श्रोता को तुरंत ‘परीक्षा के बाद’ के परिणाम की ओर खींच लेता है। → भीष्म बताते हैं कि राजा नगर में दीन होकर लौटता है, किसी से कुछ नहीं बोलता और केवल मुनि की विचित्र लीला पर मन ही मन विचार करता रहता है। फिर भी राजा-रानी भूख-प्यास और श्रम से कर्शित होकर भी मुनि की आज्ञा मानते हैं—महार्ह शतपाक तैल से सेवा, भोजन लाना, और कठोर आदेशों का पालन। सेवा का भार बढ़ता जाता है, देह टूटती है, पर व्रत नहीं टूटता। → अत्यन्त श्रान्त होने पर भी वे कष्ट से रथ खींचते हैं; च्यवन (भृगुनन्दन) उनकी पीड़ा और निष्ठा को देखता है। फिर मुनिश्रेष्ठ करुणा-स्नेह से उनके घावों को ‘अमृतकल्प’ हाथों से स्पर्श कर शान्त करते हैं—यही क्षण परीक्षा का निर्णायक मोड़ बनता है: कठोरता के भीतर छिपी अनुग्रह-लीला प्रकट होती है। → नगर में लौटकर वे पूर्वाह्निक कर्म करते हैं, भोजन करते हैं और रात्रि विश्राम करते हैं। मुनि के वरदान से दोनों परस्पर ‘नवयौवन’ को देखते हैं—रोगरहित, देवतुल्य, श्रीसम्पन्न। च्यवन तपोबल से बहुविध रत्न-भूषित, मनोहर समृद्धि की सृष्टि करता है—ऐसी जो इन्द्रपुरी में भी दुर्लभ हो। → null
Shlokas
Verse 1
ऑपन-माज बछ। अ-आकऋातज त्रिपञज्चशत्तमो<् ध्याय: च्यवन मुनिके द्वारा राजा-रानीके धैर्यकी परीक्षा और उनकी सेवासे प्रसन्न होकर उन्हें आशीर्वाद देना युधिछिर उवाच तस्मिन्नन्तर्हिते विप्रे राजा किमकरोत् तदा । भार्या चास्य महाभागा तनमे ब्रूहि पितामह
ຢຸທິສຖິຣະກ່າວວ່າ: “ເມື່ອພຣາຫມະນະລະສີນັ້ນຫາຍໄປຈາກສາຍຕາ ພະຣາຊາໄດ້ເຮັດຫຍັງໃນເວລານັ້ນ? ແລະພະຣາຊິນີຜູ້ສູງສົ່ງ ຜູ້ມີສິຣິມົງຄຸນຂອງພະອົງ ໄດ້ເຮັດຫຍັງ? ທ່ານປູ່ເຖົ້າ, ຂໍຈົ່ງເລົ່າໃຫ້ຂ້າພະເຈົ້າຟັງ.”
Verse 2
युधिष्ठिरने पूछा--पितामह! च्यवन मुनिके अन्तर्धान हो जानेपर राजा कुशिक और उनकी महान् सौभाग्यशालिनी पत्नीने क्या किया? यह मुझे बताइये ।।
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອພະຣາຊາພ້ອມພະຣາຊິນີ ຄົ້ນຫາລະສີນັ້ນຢ່າງຫນັກໜ່ວງແລ້ວກໍບໍ່ເຫັນ ພະອົງຈຶ່ງກັບຄືນມາດ້ວຍຄວາມເມື່ອຍລ້າ. ໃນເວລານັ້ນ ຄວາມອາຍ ແລະ ການຕຳນິຕົນເອງໄດ້ຄອບງຳພະອົງ ຈົນດູປານຄົນເສຍສະຕິ—ໃຈຖືກສັ່ນຄອນເນື່ອງຈາກບໍ່ອາດເຫັນຕະປະສີຜູ້ຫາຍໄປຈາກສາຍຕາ.
Verse 3
स प्रविश्य पुरी दीनो नाभ्यभाषत किंचन । तदेव चिन्तयामास च्यवनस्य विचेष्टितम्,वे दीनभावसे पुरीमें प्रवेश करके किसीसे कुछ बोले नहीं। केवल च्यवन मुनिके चरित्रपर मन-ही-मन विचार करने लगे
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເຂົາເຂົ້າເມືອງດ້ວຍໃຈເສົ້າຫມອງ ບໍ່ໄດ້ເວົ້າຫຍັງກັບໃຜເລີຍ. ແຕ່ກັບຄິດວົນຢູ່ໃນໃຈແຕ່ພຽງກ່ຽວກັບການປະພຶດແລະກິດການອັນພິສົດຂອງລະສີ ຈະວະນະ ທີ່ເກີດຂຶ້ນນັ້ນ.
Verse 4
अथ शून्येन मनसा प्रविश्य स्वगृहं नृपः । ददर्श शयने तस्मिन् शयानं भृगुनन्दनम्,राजाने सूने मनसे जब घरमें प्रवेश किया तब भृगुनन्दन महर्षि च्यवनको पुनः उसी शय्यापर सोते देखा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ແລ້ວກະສັດເຂົ້າເຮືອນຂອງຕົນດ້ວຍໃຈວ່າງເປົ່າ ແລະເສົ້າຫມອງ ເຫັນຢູ່ເທິງຕຽງນັ້ນເອງ ຜູ້ສືບສາຍຂອງພຣະລະສີ ພຣຶກຸ ນອນຫຼັບຢູ່.
Verse 5
विस्मितौ तमृषिं दृष्टवा तदाश्चर्य विचिन्त्य च । दर्शनात् तस्य तु तदा विश्रान्ती सम्बभूवतु:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນລະສີນັ້ນ ທັງສອງກໍປະຫລາດໃຈຢ່າງຫຼາຍ. ພວກເຂົາຄິດທົບທວນເຖິງເຫດການອັນພິສົດນັ້ນ ແລະຢືນຕື່ນຕະລຶງ; ແຕ່ພຽງໄດ້ເຫັນຫນ້າມຸນີ ຄວາມເມື່ອຍລ້າຂອງພວກເຂົາກໍຫາຍໄປທັນທີ.
Verse 6
यथास्थानं च तौ स्थित्वा भूयस्तं संववाहतु: । अथापरेण पाश्चेन सुष्वाप स महामुनि:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ແລ້ວທັງສອງຢືນຢູ່ຕາມທີ່ຄວນຢືນ ແລະເລີ່ມພັດວີກັນອີກຄັ້ງ. ຕໍ່ຈາກນັ້ນ ມະຫາມຸນີກໍນອນຫຼັບໄປ ໂດຍຫັນໄປທາງຕາເວັນຕົກ.
Verse 7
वे फिर यथास्थान खड़े होकर मुनिके पैर दबाने लगे। अबकी बार वे महामुनि दूसरी करवटसे सोये थे ।।
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ພວກເຂົາຢືນຢູ່ຕາມທີ່ຄວນຢືນ ແລະນວດຕີນຂອງມຸນີຕໍ່ໄປ. ຄັ້ງນີ້ ມະຫາມຸນີນອນຫັນໄປອີກຂ້າງໜຶ່ງ. ແລ້ວເມື່ອຄົບໄລຍະເວລາເທົ່າເກົ່າ ລະສີຈະວະນະຜູ້ມີພະລັງກໍຕື່ນຂຶ້ນອີກຄັ້ງ. ກະສັດແລະພຣະມະເຫສີຢ້ານເກງທ່ານ ຈຶ່ງບໍ່ຍອມໃຫ້ມີການປ່ຽນແປງແມ່ນແຕ່ນ້ອຍໜຶ່ງໃນສີໜ້າຫຼືການປະພຶດ ແລະຍັງຮັບໃຊ້ຕໍ່ໄປເຊັ່ນເກົ່າ.
Verse 8
प्रतिबुद्धस्तु स मुनिस्तौ प्रोवाच विशाम्पते । तैलाभ्यंगो दीयतां मे स्नास्येडहमिति भारत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອມຸນີນັ້ນຕື່ນຂຶ້ນ ທ່ານໄດ້ກ່າວກັບພະຣາຊາ ແລະ ພະຣາຊິນີວ່າ: «ຈົ່ງທານ້ຳມັນໃຫ້ກາຍຂ້ອຍ; ບັດນີ້ຂ້ອຍຈະອາບນ້ຳ».
Verse 9
तौ तथेति प्रतिश्रुत्य क्षुधितौ श्रमकर्शितौ । शतपाकेन तैलेन महार्हेणोपतस्थतु:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ທັງສອງຕອບຮັບວ່າ «ເປັນດັ່ງນັ້ນ»; ແມ່ນແຕ່ຫິວ ແລະ ເມື່ອຍລ້າຈາກຄວາມເຫນື່ອຍຍາກ ກໍຍັງເຂົ້າໄປຮັບໃຊ້ ນຳນ້ຳມັນລ້ຳຄ່າທີ່ຕົ້ມສຸກຮ້ອຍເທື່ອມາຖວາຍ.
Verse 10
तत: सुखासीनमृषिं वाग्यतौ संववाहतु: । न च पर्याप्तमित्याह भार्गव: सुमहातपा:
ຕໍ່ມາ ມຸນີນັ້ນນັ່ງຢ່າງສະບາຍ; ທັງສອງ—ສະຫງົບປາກ ຄວບຄຸມວາຈາ—ເລີ່ມຖູນ້ຳມັນນວດກາຍໃຫ້ທ່ານ. ແຕ່ພະຕະປະສີຜູ້ຍິ່ງ ບາຣຄະວະ (ຈະຍະວະນະ) ບໍ່ເຄີຍເວົ້າເລີຍວ່າ «ພໍແລ້ວ» ຫຼື «ພຽງພໍ».
Verse 11
भृगुपुत्रने इतनेपर भी जब राजा और रानीके मनमें कोई विकार नहीं देखा, तब सहसा उठकर वे स्नानागारमें चले गये
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອບຸດຂອງພຣຶກຸເຫັນວ່າ ໃນໃຈຂອງພະຣາຊາ ແລະ ພະຣາຊິນີ ບໍ່ມີອາການຫວັ່ນໄຫວ ຫຼື ຄວາມບົກພ່ອງໃດໆ ທ່ານກໍລຸກຂຶ້ນທັນທີ ແລະ ໄປສູ່ຫ້ອງອາບນ້ຳ.
Verse 12
क्लृप्तमेव तु तत्रासीत् स्नानीयं पार्थिवोचितम् । असत्कृत्य च तत् सर्व तत्रैवान्न्तरधीयत
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ທີ່ນັ້ນ ຂອງສຳລັບອາບນ້ຳອັນສົມກັບພະຣາຊາ ໄດ້ຈັດຕຽມໄວ້ພ້ອມແລ້ວ. ແຕ່ມຸນີກໍກັບບໍ່ໃຊ້ມັນເລີຍ—ບໍ່ແຕະຕ້ອງແມ່ນແຕ່ນ້ອຍ—ແລະຫາຍຕົວໄປທັນທີໃນບ່ອນນັ້ນ ຕໍ່ໜ້າສາຍຕາຂອງພະຣາຊາ. ແມ່ນແຕ່ຢ່າງນັ້ນ ສາມີພັນລະຍາຄູ່ນັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ມອງທ່ານດ້ວຍຈິດຈັບຜິດ.
Verse 13
यदा तौ निर्विकारौ तु लक्षयामास भार्गव: । तत उत्थाय सहसा स्नानशालां विवेश ह
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອມຸນີພາຣຄະວະເຫັນວ່າ ພະຣາຊາແລະພະມະເຫສີຍັງຄົງສະຫງົບ ບໍ່ຫວັ່ນໄຫວແຕ່ຢ່າງໃດ ທ່ານກໍລຸກຂຶ້ນທັນທີ ແລ້ວເຂົ້າໄປຫ້ອງອາບນ້ຳ. ຕໍ່ມາ ໃນຂະນະທີ່ພະຣາຊາກຳລັງເບິ່ງຢູ່ ມຸນີນັ້ນກໍອັນຕະທານໄປອີກຄັ້ງ. ແມ່ນແຕ່ພະຣາຊາໄດ້ຈັດເຕັມເຄື່ອງອາບນ້ຳຢ່າງຮາຊະສົມບູນໄວ້ແລ້ວ ແຕ່ມຸນີກໍບໍ່ໄດ້ໃຊ້ແມ່ນແຕ່ນ້ອຍ ແລະລະເລີຍທັງໝົດ; ແຕ່ສາມີພັນລະຍາຄູ່ນັ້ນກໍບໍ່ໄດ້ມອງທ່ານດ້ວຍສາຍຕາຕິຕຽນ ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພະຣະຕະ.
Verse 14
अथ स्नात: सः भगवान् सिंहासनगतः: प्रभु: । दर्शयामास कुशिकं सभार्य कुरुनन्दन,कुरुनन्दन! तदनन्तर शक्तिशाली भगवान् च्यवन मुनि पत्नीसहित राजा कुशिकको स्नान करके सिंहासनपर बैठे दिखायी दिये
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ພຣະມຸນີຜູ້ມີອຳນາດຍິ່ງນັ້ນ ເມື່ອອາບນ້ຳແລ້ວ ກໍຂຶ້ນນັ່ງເທິງສິງຫາສນ ແລະປາກົດພຣະອົງໃຫ້ພະຣາຊາກຸສິກເຫັນ ພ້ອມດ້ວຍພັນລະຍາ ໂອ ຜູ້ເປັນຄວາມຊື່ນບານແຫ່ງກຸຣຸ.
Verse 15
संहृष्टवदनो राजा सभार्य: कुशिको मुनिम् । सिद्धमन्नमिति प्रह्लो निर्विकारो न्न्यवेदयत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອເຫັນມຸນີນັ້ນ ພະຣາຊາກຸສິກພ້ອມພັນລະຍາ ໃບໜ້າກໍເບີກບານດ້ວຍຄວາມຍິນດີ. ພະອົງເຂົ້າໄປໃກ້ດ້ວຍໃຈສະຫງົບ ແລະກ່າວດ້ວຍຄວາມນອບນ້ອມວ່າ “ອາຫານພ້ອມແລ້ວ.”
Verse 16
आनीयतामिति मुनिस्तं चोवाच नराधिपम् । स राजा समुपाजद्ठे तदन्नं सह भार्यया,तब मुनिने राजासे कहा--'ले आओ।” आज्ञा पाकर पत्नीसहित नरेशने मुनिके सामने भोजन-सामग्री प्रस्तुत की
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ມຸນີໄດ້ກ່າວກັບພະຣາຊາວ່າ “ນຳມາ.” ເມື່ອຮັບພຣະບັນຊາແລ້ວ ພະຣາຊາພ້ອມພັນລະຍາ ກໍນຳເຄື່ອງອາຫານເຂົ້າມາ ແລ້ວວາງຖວາຍໄວ້ຕໍ່ໜ້າມຸນີ.
Verse 17
मांसप्रकारान् विविधान् शाकानि विविधानि च । वेसवारविकारांश्व पानकानि लघूनि च
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ດ້ວຍຄວາມຢ້ານກົວຄຳສາບ ພະຣາຊາໄດ້ນຳອາຫານມາວາງຢ່າງອຸດົມຫຼາກຫຼາຍ—ເນື້ອສັດປຸງແຕ່ງຫຼາຍຊະນິດ, ຜັກໃບຫຼາຍປະເພດ, ອາຫານປຸງສຸກແລະຂອງອົບອົມຫຼາຍຢ່າງ, ພ້ອມທັງເຄື່ອງດື່ມອ່ອນໆ.
Verse 18
रसालापूपकांश्रित्रानू मोदकानथ खाण्डवान् | रसान् नानाप्रकारांश्व वन्यं च मुनिभोजनम्
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເນື່ອງຈາກຢ້ານຄຳສາບ ພະຣາຊາໄດ້ນຳມາແລະຈັດວາງອາຫານອັນໂອຊາຫຼາຍປະເພດ: ເຄື່ອງດື່ມຫວານແລະນ້ຳເຊື່ອມ, ເຂົ້າໜົມແລະຂອງຫວານ, ໂມດະກະ (ຂອງຫວານເປັນກ້ອນ) ຫຼາຍຢ່າງ, ນ້ຳຕານກ້ອນແລະຂອງປຸງນ້ຳຕານ, ແລະນ້ຳຜົນໄມ້ຫຼາຍຊະນິດ; ຍັງມີອາຫານປ່າທີ່ເໝາະສຳລັບມຸນີ—ຮາກໄມ້ ແລະຫົວມັນປ່າ ກັບຜົນໄມ້ນານາ—ພ້ອມທັງອາຫານຫຼາຍຢ່າງທີ່ກະສັດນິຍົມສະເພາະ ແລະອາຫານທີ່ເໝາະສຳລັບຄົນຄອບຄົວ ແລະຜູ້ຢູ່ປ່າ»។
Verse 19
फलानि च विचित्राणि राजभोज्यानि भूरिश: । बदरेड्गुदकाश्मर्यभललातकफलानि च
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ແລະຍັງມີຜົນໄມ້ອັນແປກປະຫຼາດຫຼາຍຊະນິດ ກັບອາຫານອັນຄວນແກ່ກະສັດຢ່າງຫຼາຍ—ບາດະຣະ (jujube), ອິງກຸດະ (inguda), ກາສະມັຣຍະ (kāśmarya), ແລະໝາກຖົ່ວ/ເມັດພະລລາຕະກະ (bhallātaka) ດ້ວຍ»។ ໃນບົດເລື່ອງນີ້ ກະສັດຜູ້ຢ້ານຜົນຂອງຄຳສາບ ໄດ້ຮີບຮ້ອນຈັດຫາແລະນຳມາຖວາຍທຸກຢ່າງທີ່ຄວນ—ທັງຜົນຜະລິດຈາກປ່າທີ່ນັກບວດຍອມຮັບ ແລະອາຫານຫຼູຫລາແບບຮາຊະສຳນັກ—ເພື່ອຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ຄວາມຢ້ານຕໍ່ຜົນຂອງອະທັມມະ ອາດຜັກດັນໃຫ້ເກີດການຕ້ອນຮັບແລະການຍອມຈຳນົນພາຍນອກໄດ້.
Verse 20
गृहस्थानां च यद् भोज्यं यच्चापि वनवासिनाम् | सर्वमाहारयामास राजा शापभयात् ततः
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ແລ້ວຕໍ່ມາ ເນື່ອງຈາກຢ້ານຄຳສາບ ກະສັດໄດ້ນຳມາແລະຈັດວາງທຸກຢ່າງທີ່ຄວນກິນ—ທັງອາຫານທີ່ເໝາະສຳລັບຄົນຄອບຄົວ ແລະອາຫານທີ່ເໝາະສຳລັບຜູ້ຢູ່ປ່າ»។
Verse 21
अथ सर्वमुपन्यस्तमग्रतश्ल्यवनस्य तत् । ततः सर्व समानीय तच्च शय्यासनं मुनि:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ແລ້ວຂອງທັງໝົດທີ່ຈັດວາງໄວ້ ຖືກນຳໄປວາງຢູ່ຕໍ່ໜ້າມຸນີ ຈະຍະວະນະ (Cyavana). ຈາກນັ້ນ ມຸນີໄດ້ຮວບຮວມທຸກຢ່າງເຂົ້າດ້ວຍກັນ ແລະຍັງໄດ້ຄຸມທີ່ນອນແລະບ່ອນນັ່ງນັ້ນດ້ວຍຜ້າອັນງາມ. ຕໍ່ມາ ຈະຍະວະນະ—ຜູ້ເປັນຄວາມປິຕິຂອງວົງພຣຶກຸ—ໄດ້ຈຸດໄຟເຜົາທັງອາຫານທີ່ຖວາຍ ແລະຜ້າເຫຼົ່ານັ້ນດ້ວຍ ເປັນເຄື່ອງໝາຍແຫ່ງການປະຕິເສດຄວາມຟຸ່ມເຟືອຍ ແລະການທົດສອບຄວາມຈິງໃຈຂອງການຕ້ອນຮັບ.
Verse 22
वस्त्रै: शुभेरवच्छाद्य भोजनोपस्करै: सह । सर्वमादीपयामास च्यवनो भृगुनन्दन:
ພີສະມະກ່າວວ່າ: «ເມື່ອໄດ້ຄຸມທຸກຢ່າງດ້ວຍເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມອັນງາມ—ພ້ອມທັງເສບຽງແລະເຄື່ອງໃຊ້ສຳລັບອາຫານ—ຈະຍະວະນະ, ຜູ້ເປັນຄວາມປິຕິຂອງວົງພຣຶກຸ, ໄດ້ຈຸດໄຟເຜົາທັງໝົດ»។ ຕອນນີ້ຊີ້ໃຫ້ເຫັນການກະທຳທີ່ມີນ້ຳໜັກ: ນັກບວດປະຕິເສດການຕ້ອນຮັບອັນຟຸ່ມເຟືອຍຢ່າງຂາດຂັ້ນ ເພື່ອສະແດງຄວາມສຳລວມ ແລະຍົກວິໄນພາຍໃນເໜືອຄວາມຫຼູຫລາພາຍນອກ.
Verse 23
न च तौ चक्रतुः क्रोधं॑ दम्पती सुमहामती । तयो: सम्प्रेक्षतोरेव पुनरन्तर्हितो5भवत्,परंतु उन परम बुद्धिमान् दम्पतिने उनपर क्रोध नहीं प्रकट किया। उन दोनोंके देखते- ही-देखते वे मुनि फिर अन्तर्धान हो गये
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ສາມີພັນລະຍາຜູ້ມີປັນຍາສູງສຸດນັ້ນ ບໍ່ໄດ້ເກີດໂກດໃສ່ເຂົາເຈົ້າເລີຍ. ໃນຂະນະທີ່ທັງສອງກຳລັງເບິ່ງຢູ່ ນັກບວດຜູ້ນັ້ນກໍຫາຍວັບໄປອີກຄັ້ງ—ຊີ້ໃຫ້ເຫັນວ່າ ການຂົ່ມໃຈແລະຄວາມອົດທົນ ສູງກວ່າການແກ້ແຄ້ນ ແມ່ນແມ່ນຖືກຍຸຍົງກໍຕາມ.
Verse 24
तथैव च स राजर्षिस्तस्थौ तां रजनीं तदा । सभार्यों वाग्यत: श्रीमानू न च कोपं समाविशत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ໃນທຳນອງດຽວກັນ ຣາຊະຣິສີຜູ້ນັ້ນຢືນຢູ່ທີ່ນັ້ນຕະຫຼອດຄືນ. ແມ່ນມີພັນລະຍາຢູ່ຄຽງຂ້າງ ແຕ່ກະສັດ-ຣິສີຜູ້ສົງ່າງາມນັ້ນກໍຂົ່ມວາຈາ ແລະບໍ່ມີຄວາມໂກດເຂົ້າສູ່ໃຈ.”
Verse 25
नित्यसंस्कृतमन्नं तु विविधं राजवेश्मनि । शयनानि च मुख्यानि परिषेकाश्व पुष्कला:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ໃນພະຣາຊະວັງ ອາຫານທີ່ປຸງແຕ່ງດີ ແລະຫຼາກຫຼາຍ ຖືກນຳມາຖວາຍຮັບໃຊ້ທຸກມື້. ທີ່ນອນອັນປະເສີດຖືກຈັດວາງ ແລະການຈັດການສຳລັບການອາບນ້ຳ ແລະພິທີປະພອຍນ້ຳກໍມີຢ່າງອຸດົມ.”
Verse 26
वस्त्र च विविधाकारमभवत् समुपार्जितम् | न शशाक ततो द्रष्टमन्तरं च्यवनस्तदा
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ເຄື່ອງນຸ່ງຫົ່ມຫຼາຍຊະນິດ ແລະຫຼາຍຮູບແບບ ຖືກຈັດຫາມາ ແລະນຳໄປຖວາຍຮັບໃຊ້ຢ່າງສົມຄວນ. ເມື່ອພຣະພຣະມະຣິສີ ຈະຍະວະນະ ບໍ່ອາດພົບຂໍ້ບົກພ່ອງໃດໆໃນການປະຄອງຮັບໃຊ້ເຫຼົ່ານັ້ນ ທ່ານຈຶ່ງກ່າວກັບພຣະຣາຊາ ກຸສິກ ອີກຄັ້ງວ່າ: ‘ຈົ່ງໃຫ້ເຈົ້າກັບພັນລະຍາ ຜູກຕົນເຂົ້າກັບລົດແທນມ້າ ແລະພາຂ້າໄປໃຫ້ໄວ ຕາມທີ່ຂ້າສັ່ງ.’”
Verse 27
पुनरेव च विप्रर्षि: प्रोवाच कुशिकं नूपम् | सभार्यों मां रथेनाशु वह यत्र ब्रवीम्यहम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: “ແລ້ວອີກຄັ້ງ ວິປຣະຣິສີໄດ້ກ່າວກັບພຣະຣາຊາ ກຸສິກ ວ່າ: ‘ຈົ່ງໃຫ້ເຈົ້າກັບພັນລະຍາ ຜູກຕົນເຂົ້າກັບລົດ ແລະພາຂ້າໄປໃຫ້ໄວ ຕາມທີ່ຂ້າສັ່ງ.’” ໃນເນື້ອເລື່ອງ ຄຳສັ່ງນີ້ເກີດຕາມຫຼັງການຮັບໃຊ້ຢ່າງລະອຽດ ແລະການທົດສອບຕໍ່ເນື່ອງ; ເມື່ອຣິສີບໍ່ພົບຄວາມຜິດໃນຄວາມປະພຶດຂອງກະສັດ ທ່ານຈຶ່ງເພີ່ມຄວາມຫນັກໃນການທົດສອບ ເພື່ອໃຫ້ກະສັດສະແດງຄວາມຖ່ອມຕົນ ການນອບນ້ອມເຊື່ອຟັງ ແລະການຂົ່ມໃຈຢ່າງບໍ່ຫວັ່ນໄຫວ.
Verse 28
तथेति च प्राह नृपो निर्विशडुकस्तपोधनम् । क्रीडारथो<स्तु भगवन्नुत सांग्रामिको रथ:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ກະສັດເມື່ອຫມົດຄວາມສົງໄສແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຕໍ່ຕະໂປທອນນັ້ນວ່າ: «ເປັນດັ່ງນັ້ນແທ້, ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ. ຈົ່ງບອກຂ້າ—ຄວນຈັດລົດສຳລັບການຫຼິ້ນສະແດງ ຫຼື ລົດທີ່ເໝາະສຳລັບສົງຄາມ?»
Verse 29
इत्युक्त: स मुनी राज्ञा तेन हृष्टेन तद्गबच: । च्यवन: प्रत्युवाचेदं हृष्ट: परपुरंजयम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອກະສັດຜູ້ເປັນສຸກໃຈໄດ້ກ່າວຖາມດັ່ງນັ້ນ ມຸນີຈະວະນະກໍຍິນດີປິຕິ ແລະຕອບກັບກະສັດຜູ້ພິຊິດນະຄອນສັດຕູນັ້ນວ່າ—
Verse 30
सज्जीकुरु रथं क्षिप्रं यस्ते सांग्रामिको मतः । सायुथध: सपताकश्न शक्तीकनकयष्टिमान्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ກະສັດເອີຍ, ຈົ່ງຈັດລົດທີ່ເຈົ້າເຫັນວ່າເໝາະສຳລັບສົງຄາມໃຫ້ພ້ອມໄວໆ. ໃຫ້ມີອາວຸດຄົບຖ້ວນ, ມີທຸງ, ມີຫອກ (ສັກຕິ) ແລະມີຄັນທອງ.»
Verse 31
किड्किणीस्वननिर्घोषो युक्तस्तोरणकल्पनै: । जाम्बूनदनिबद्ध श्व परमेषुशतान्वित:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໃຫ້ລົດນັ້ນກ້ອງກັງວານດ້ວຍສຽງກະດິ່ງນ້ອຍໆອັນຫວານໄພ ແຜ່ໄປໄກ. ໃຫ້ຕິດຕັ້ງເຄື່ອງປະດັບຄ້າຍຊຸ້ມປະຕູ ແລະປະດັບຢ່າງຫຼູຫລາ. ໃຫ້ຜູກມັດດ້ວຍຄຳຈາມບູນະດະ (Jāmbūnada) ແລະໃຫ້ມີລູກທະນູດີໆເປັນຮ້ອຍໆ.»
Verse 32
ततः स तं तथेत्युक्त्वा कल्पयित्वा महारथम् | भार्या वामे धुरि तदा चात्मानं दक्षिणे तथा
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ແລ້ວກະສັດນັ້ນກ່າວວ່າ «ເປັນດັ່ງນັ້ນ» ແລະໃຫ້ຈັດລົດໃຫຍ່ໃຫ້ພ້ອມ. ໃນເວລານັ້ນ ພຣະອົງໃຫ້ພຣະມະເຫສີຢູ່ຂ້າງຊ້າຍຂອງຄານຍົກເພື່ອຮັບພາລະ ແລະພຣະອົງເອງຢູ່ຂ້າງຂວາເຊັ່ນດຽວກັນ.
Verse 33
त्रिदण्डं वज़सूच्यग्रं प्रतोद॑ तत्र चादधत् | सर्वमेतत् तथा दत्त्वा नृपो वाक्यमथाब्रवीत्
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ທີ່ນັ້ນພະອົງຍັງໄດ້ວາງໄມ້ກະຕຸ້ນ/ແສ້ມື້ນໜຶ່ງ ຕິດກັບໄມ້ສາມອັນ ແລະປາຍແຫຼມຄົມດັ່ງເຂັມແຂງດັ່ງເພັດ. ເມື່ອຖວາຍສິ່ງຂອງທັງປວງນັ້ນຕາມພິທີແລ້ວ ກະສັດຈຶ່ງກ່າວຖ້ອຍຄໍາ—ເປັນເຄື່ອງຊີ້ວ່າການຕຽມການສໍາເລັດ ແລະຈະເລີ່ມຖາມເຖິງການໃຊ້ແລະເປົ້າໝາຍຂອງມັນ.
Verse 34
भगवन् क््व रथो यातु ब्रवीतु भूगुनन्दन | यत्र वक्ष्यसि विप्रर्षे तत्र यास्यति ते रथ:,“भगवन्! भृगुनन्दन! बताइये, यह रथ कहाँ जाय? ब्रह्मर्ष] आप जहाँ कहेंगे, वहीं आपका रथ चलेगा”
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: “ຂໍກາບນະມັດສະການ ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ໂອ ຜູ້ເປັນຄວາມປິຕິຂອງວົງສ໌ພຣຶກຸ, ຂໍຈົ່ງບອກ—ລົດສົງຄາມນີ້ຄວນໄປໃສ? ໂອ ພຣະຣິສີພຣາຫມັນ, ທ່ານຊີ້ໄປທີ່ໃດ ລົດຂອງທ່ານຈະໄປທີ່ນັ້ນ.”
Verse 35
एवमुक्तस्तु भगवान् प्रत्युवाचाथ तं॑ नृपम् इत:ः प्रभूति यातव्यं पदक पदक शनै:
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອກະສັດກ່າວດັ່ງນັ້ນ ພຣະຣິສີຜູ້ນ່າເຄົາລົບກໍຕອບວ່າ: “ນັບແຕ່ບັດນີ້ໄປ ຈົ່ງເຄື່ອນໄປຢ່າງຊ້າຫຼາຍ ກ້າວຕໍ່ກ້າວ. ຈົ່ງລະວັງຢ່າໃຫ້ຂ້ອຍລໍາບາກ. ພວກເຈົ້າທັງສອງຕ້ອງເຄື່ອນຕາມຄວາມປາດຖະໜາຂອງຂ້ອຍ ນໍາລົດໃຫ້ຂ້ອຍສະດວກສຸດ ແລະໃຫ້ທຸກຄົນໄດ້ເຫັນ.”
Verse 36
श्रमो मम यथा न स्यात् तथा मच्छन्दचारिणौ । सुसुखं चैव वोढव्यो जन: सर्वश्ष॒ पश्यतु
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: “ຈົ່ງເຄື່ອນໄປໃຫ້ຂ້ອຍບໍ່ເມື່ອຍ; ພວກເຈົ້າທັງສອງຕ້ອງເຄື່ອນຕາມຄວາມປາດຖະໜາຂອງຂ້ອຍ. ຈົ່ງຫາບຂ້ອຍໃຫ້ສະດວກສຸດ ແລະໃຫ້ປະຊາຊົນທົ່ວທຸກແຫ່ງໄດ້ເຫັນ.”
Verse 37
नोत्सार्या: पथिका: केचित् तेभ्यो दास््ये वसु हाहम् । ब्राह्मणेभ्यश्न ये कामानर्थयिष्यन्ति मां पथि
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: “ຢ່າໄລ່ຜູ້ເດີນທາງຄົນໃດອອກຈາກທາງ; ຂ້ອຍຈະໃຫ້ຊັບສິນແກ່ພວກເຂົາທຸກຄົນ. ໃນທາງນັ້ນ ພຣາຫມັນຜູ້ໃດຂໍສິ່ງໃດຈາກຂ້ອຍ ຂ້ອຍຈະມອບສິ່ງນັ້ນໃຫ້ຕາມປາດຖະໜາ.”
Verse 38
सर्वान् दास््याम्यशेषेण धन रत्नानि चैव हि । क्रियतां निखिलेनैतन्मा विचारय पार्थिव
Bhishma said: “I shall distribute, without remainder, wealth and jewels to everyone as is due. Therefore, make complete arrangements for all of this. O king, do not let any doubt or hesitation arise in your mind about it.”
Verse 39
तस्य तद् वचन श्रुत्वा राजा भृत्यांस्तथाब्रवीत् | यद् यद् ब्रूयान्मुनिस्तत्तत् सर्व देयमशड्कितै:
Hearing those words, the king addressed his attendants: “Whatever the sage may ask for—whatever it may be—give it all to him without hesitation or suspicion.” The verse highlights the ethic of honoring holy guests and fulfilling righteous requests with trust and readiness.
Verse 40
ततो रत्नान्यनेकानि स्त्रियो युग्यमजाविकम् | कृताकृतं च कनकं गजेन्द्राश्चनाचलोपमा:
Bhishma said: “Then, in accordance with the king’s command, many kinds of jewels, women, teams of draught animals and vehicles, goats and sheep, wrought and unwrought gold, and lordly elephants resembling mountains—all of these proceeded behind the sage. The king’s ministers too accompanied these offerings. At that time the entire city, stricken with anguish, raised a great cry of lamentation.”
Verse 41
अन्वगच्छन्त तमृषिं राजामात्याश्चव सर्वश: । हाहाभूतं च तत् सर्वमासीन्नगरमार्तवत्
Bhishma said: The king’s ministers, in every way, followed after that sage. And everything there became a scene of lamentation; the whole city, stricken with distress, resounded with cries of “Alas!”—as the royal order was carried out and the sage was escorted with abundant gifts. The passage underscores how a ruler’s command and a community’s conscience can collide: public grief arises when worldly power compels actions that feel morally painful, even when performed with outward honor and generosity.
Verse 42
तौ तीक्ष्णाग्रेण सहसा प्रतोदेन प्रतोदितौ । पृष्ठे विद्धौ कटे चैव निर्विकारी तमूहतु:
Bhishma said: Driven suddenly by a sharp-pointed goad, the two were struck; their backs and even their waists were pierced. Yet, remaining unshaken and without outward change of mind, they continued to draw that burden onward—showing steadfast endurance in the face of harsh treatment.
Verse 43
वेपमानौ निराहारौ पञ्चाशद्रात्रकर्षितौ । कथंचिदूहतुर्वीरी दम्पती तं रथोत्तमम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ອະວະຍະວະທຸກສ່ວນສັ່ນໄຫວ, ບໍ່ໄດ້ກິນອາຫານ, ແລະຜອມແຫ້ງເນື່ອງຈາກຫ້າສິບຄືນ—ຜົວເມຍຜູ້ກ້າຫານນັ້ນກໍຍັງຮວບຮວມຄວາມກ້າຫານ ແລະດ້ວຍຄວາມພະຍາຍາມຢ່າງໃຫຍ່ ຈຶ່ງຫາບຫາມລາກລົດຮົບອັນປະເສີດນັ້ນໄປ»។
Verse 44
बहुशो भृशविद्धौ तौ स्रवन्तौ च क्षतोद्धवम् । ददृशाते महाराज पुष्पिताविव किंशुकौ
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາກະສັດ, ທັງສອງຖືກຟັນຕີຊ້ຳໆ ແລະບາດເຈັບສາຫັດ; ເລືອດໄຫຼອອກຈາກບາດແຜ. ເມື່ອເລືອດຊຸມທົ່ວກາຍ ພວກເຂົາປານດັ່ງຕົ້ນກິໍມຊຸກະທີ່ອອກດອກເຕັມທີ່»។
Verse 45
तौ दृष्टवा पौरवर्गस्तु भूशं शोकसमाकुल: । अभिशापभयत्रस्तो न च किंचिदुवाच ह
ເມື່ອເຫັນທັງສອງຢູ່ໃນສະພາບນ່າສົງສານເຊັ່ນນັ້ນ ຊາວເມືອງກໍຖືກຄວາມໂສກເສົ້າຖ້ວມທົ່ວ. ແຕ່ເນື່ອງຈາກຢ້ານກົວຄຳສາບຂອງລະດັບດຸດສີ ຈຶ່ງບໍ່ມີໃຜກ້າເວົ້າຫຍັງເລີຍ.
Verse 46
उन्ड्शश्नाब्रुवन् सर्वे पश्यध्वं तपसो बलम् | क्रुद्धा अपि मुनिश्रेष्ठ॑ वीक्षितुं नेह शकनुम:
ບາງຄົນຢືນແຍກກັນ ແລ້ວເວົ້າກັນວ່າ: «ພວກເຈົ້າເອີຍ, ຈົ່ງເບິ່ງພະລັງແຫ່ງຕະປະສະຍາຂອງມຸນີ! ແມ່ນແຕ່ເມື່ອພວກເຮົາເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມໂກດ ກໍຍັງບໍ່ອາດຍົກສາຍຕາເບິ່ງມຸນີຜູ້ປະເສີດນັ້ນໄດ້»។
Verse 47
अहो भगवतो वीर्य महर्षेर्भावितात्मन: । राज्ञश्नापि सभार्यस्य धैर्य पश्यत यादृशम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ, ຈົ່ງເບິ່ງພະລັງອັນນ່າອັດສະຈັນຂອງມະຫາຣິສີຜູ້ເປັນພຣະອົງ, ຜູ້ມີຈິດຖືກຂັດເກົາດ້ວຍຕະປະສະຍາ. ແລະຈົ່ງເບິ່ງຄວາມອົດທົນອັນພິເສດຂອງພຣະຣາຊາແລະພຣະຣາຊິນີ—ຈົ່ງເບິ່ງດ້ວຍຕາຂອງພວກເຈົ້າເອງວ່າ ຄວາມກ້າຫານແລະຄວາມນິ່ງສະຫງົບຂອງພວກເຂົາເປັນແນວໃດ»។
Verse 48
श्रान्तावपि हि कृच्छेण रथमेनं समूहतु: । न चैतयोविंकारं वै ददर्श भूगुनन्दन:,'ये इतने थके होनेपर भी कष्ट उठाकर इस रथको खींचे जा रहे हैं। भूगुनन्दन च्यवन अभीतक इनमें कोई विकार नहीं देख सके हैं"
ພີສະມະກ່າວວ່າ: “ແມ່ນແຕ່ເມື່ອເຫນື່ອຍລ້າ ທັງສອງນັ້ນກໍຍັງອົດທົນຢ່າງຫນັກ ແລະສືບຕໍ່ລາກລົດສົງຄາມນັ້ນໄປ. ແຕ່ຈະວະນະ ຜູ້ເປັນທາຍາດແຫ່ງພຣຶກຸ ກໍບໍ່ເຫັນອາການຫວັ່ນໄຫວ ຫຼືຄວາມບົກພ່ອງໃດໆໃນເຂົາເຈົ້າ—ເປັນເຄື່ອງຊີ້ວ່າຄວາມອົດທົນແລະຈິດວິໄນຂອງເຂົາເຈົ້າໝັ້ນຄົງແມ່ນແທ້.”
Verse 49
भीष्म उवाच ततः स निर्विकारीौ तु दृष्टवा भगुकुलोद्वह: । वसु विश्राणयामास यथा वैश्रवणस्तथा
ພີສະມະກ່າວວ່າ: ແລ້ວເມື່ອເຫັນວ່າ ພຣະຣາຊາແລະພຣະມະເຫສີຍັງຄົງບໍ່ມີຄວາມຫວັ່ນໄຫວໃນໃຈ ຜູ້ເປັນຫົວໜ້າແຫ່ງວົງພຣຶກຸນັ້ນ ກໍເລີ່ມປະທານຊັບສົມບັດໃຫ້ເຂົາເຈົ້າ ຢ່າງຟຸ່ມເຟືອຍດັ່ງໄວສຣະວະນະ (ກຸເບຣ) ເອງ.
Verse 50
तत्रापि राजा प्रीतात्मा यथादिष्टमथाकरोत् । ततो<स्य भगवान् प्रीतो बभूव मुनिसत्तम:
ແມ່ນແຕ່ໃນເລື່ອງນັ້ນດ້ວຍ ພຣະຣາຊາ—ມີໃຈຍິນດີ—ໄດ້ປະຕິບັດຕາມຄໍາສັ່ງທີ່ຖືກກໍາຊັບໄວ້ຢ່າງຄົບຖ້ວນ. ດັ່ງນັ້ນ ພຣະມຸນີຜູ້ຄວນແກ່ການນົບນ້ອມ ຜູ້ເປັນຍອດໃນຫມູ່ນັກຕະປະ ຈຶ່ງພໍໃຈຕໍ່ພຣະອົງຢ່າງຍິ່ງ.
Verse 51
अवतीर्य रथश्रेष्ठाद् दम्पती तौ मुमोच ह । विमोच्य चैतौ विधिवत् ततो वाक्यमुवाच ह
ແລ້ວທ່ານໄດ້ລົງຈາກລົດອັນປະເສີດ ແລະປົດປ່ອຍສາມີພັນລະຍາຄູ່ນັ້ນອອກຈາກພາລະການຮັບໃຊ້. ເມື່ອປົດປ່ອຍພວກເຂົາຕາມພິທີອັນຖືກຕ້ອງແລ້ວ ຈຶ່ງກ່າວຖ້ອຍຄໍາອັນສົມຄວນແກ່ພວກເຂົາ.
Verse 52
इस प्रकार श्रीमहाभारत अनुशासनपववके अन्तर्गत दानधर्मपर्वमें च्यवन और कुशिकका संवादविषयक बावनवाँ अध्याय पूरा हुआ
ແລ້ວ ຈະວະນະ ບາຣຄະວະ ໄດ້ກ່າວດ້ວຍສຽງເລິກ ອ່ອນໂຍນດ້ວຍຄວາມເມດຕາ ແລະເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມພໍໃຈວ່າ: “ໂອ ພາຣະຕະ! ຂ້າພະເຈົ້າປາຖະໜາຈະປະທານພອນອັນປະເສີດແກ່ພວກເຈົ້າທັງສອງ. ຈົ່ງບອກມາ—ຈະໃຫ້ຫຍັງ?”
Verse 53
सुकुमारौ च तौ विद्धौ कराभ्यां मुनिसत्तम: । पस्पर्शामृतकल्पाभ्यां स्नेहाद् भरतसत्तम
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ມຸນີຜູ້ສູງສຸດ ເຫັນຄົນທັງສອງຜູ້ອ່ອນນຸ່ມນັ້ນຖືກບາດເຈັບ ຈຶ່ງດ້ວຍຄວາມເມດຕາຮັກໃຄ່ ໄດ້ລູບຫຼັງເຂົາດ້ວຍມືທັງສອງ—ມືທີ່ອ່ອນໂຍນດັ່ງນ້ຳອະມຣິດ—ໂອ ຜູ້ປະເສີດໃນວົງພາຣະຕະ!»
Verse 54
अथाब्रवीन्नूपो वाक््यं श्रमो नास्त्यावयोरिह । विश्रान्तौ च प्रभावात् ते ऊचतुस्तौ तु भार्गवम्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ແລ້ວກະສັດນູປະໄດ້ກ່າວຕໍ່ພຣະພາຣຄະວະ (ຈະວະນະ) ວ່າ: «ຢູ່ນີ້ ພວກເຮົາທັງສອງບໍ່ຮູ້ສຶກເມື່ອຍເລີຍ. ໂດຍອຳນາດຂອງທ່ານ ພວກເຮົາໄດ້ຮັບຄວາມພັກຜ່ອນແລະຄວາມສະບາຍຢ່າງສົມບູນ.» ເມື່ອທັງສອງກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ພຣະຈະວະນະຜູ້ຄວນບູຊາ ກໍເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມຍິນດີ ແລະຕອບວ່າ ຄຳທີ່ທ່ານເຄີຍກ່າວໄວ້ກ່ອນນັ້ນ ຈະບໍ່ເປັນຄຳເປົ່າ ແຕ່ຈະສຳເລັດແນ່ນອນ.
Verse 55
अथ तौ भगवान् प्राह प्रहृष्टश््यवनस्तदा । न वृथा व्यादह्ठतं पूर्व यन्मया तद् भविष्यति
ແລ້ວພຣະຈະວະນະຜູ້ຄວນບູຊາ ໄດ້ກ່າວດ້ວຍຄວາມຍິນດີວ່າ: «ຄຳທີ່ຂ້າເຄີຍປະກາດໄວ້ກ່ອນ ບໍ່ແມ່ນຄຳເປົ່າ; ສິ່ງທີ່ຂ້າເວົ້າ ຈະເກີດຂຶ້ນແນ່ນອນ.»
Verse 56
रमणीय: समुद्देशो गंगातीरमिदं शुभम् | किंचित्कालं व्रतपरो निवत्स्यामीह पार्थिव,'पृथ्वीनाथ! यह गंगाका सुन्दर तट बड़ा ही रमणीय स्थान है। मैं कुछ कालतक व्रतपरायण होकर यहीं रहूँगा
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ, ຝັ່ງແມ່ນ້ຳຄົງຄາອັນເປັນມົງຄຸນນີ້ ເປັນບ່ອນງາມນ່າຊົມ. ຂ້າຈະພັກຢູ່ນີ້ຊົ່ວເວລາໜຶ່ງ ໂດຍອຸທິດຕົນໃນວຣະຕະຂອງຂ້າ.»
Verse 57
गम्यतां स्वपुरं पुत्र विश्रान्त: पुनरेष्यसि । इहस्थं मां सभार्यस्त्वं द्रष्टासि श्वो नराधिप
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ລູກເອີຍ, ຈົ່ງໄປຍັງນະຄອນຂອງເຈົ້າໃນບັດນີ້. ຈົ່ງພັກໃຫ້ຫາຍເມື່ອຍ ແລ້ວເຈົ້າຈະກັບມາອີກ. ໂອ ພຣະມະຫາກະສັດ, ມື້ອື່ນເຈົ້າຈະເຫັນຂ້າຢູ່ນີ້ ແລະເຈົ້າຈະມາພ້ອມກັບພຣະມະເຫສີຂອງເຈົ້າ.»
Verse 58
न च मन्युस्त्वया कार्य: श्रेयस्ते समुपस्थितम् । यत् काडक्षितं हादिस्थं ते तत् सर्व हि भविष्यति
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ຢ່າໃຫ້ຄວາມໂສກເສົ້າ ຫຼື ຄວາມເຄືອງໃຈເຂົ້າມາຢູ່ໃນໃຈເຈົ້າ. ເວລາແຫ່ງຄວາມຜາສຸກແລະຄວາມຈະເລີນຂອງເຈົ້າບັດນີ້ມາຮອດແລ້ວ. ຄວາມປາຖະໜາໃດໆທີ່ເຈົ້າເກັບໄວ້ໃນດວງໃຈ—ທີ່ເຈົ້າເຄີຍປາຖະໜາ—ຈະສຳເລັດທັງໝົດ.»
Verse 59
इत्येवमुक्त: कुशिक: प्रह्ृष्टेनान्तरात्मना | प्रोवाच मुनिशार्दूलमिदं वचनमर्थवत्
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ເມື່ອຖືກກ່າວດັ່ງນັ້ນ ພະຣາຊາກຸສິກ ມີໃຈພາຍໃນປິຕິຍິນດີຢ່າງຍິ່ງ ແລ້ວໄດ້ກ່າວຕໍ່ “ເສືອໃນຫມູ່ມຸນີ” ດ້ວຍຖ້ອຍຄຳອັນມີຄວາມໝາຍວ່າ: «ຂ້າແຕ່ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ຜູ້ມີພອນອັນຍິ່ງ, ທ່ານໄດ້ຊຳລະພວກເຮົາໃຫ້ບໍລິສຸດ. ໃນໃຈຂອງພວກເຮົາບໍ່ມີຄວາມໂສກ ຫຼື ຄວາມໂກດເຄືອງແມ່ນແຕ່ນ້ອຍ. ພວກເຮົາທັງສອງໄດ້ກັບຄືນສູ່ວັຍໜຸ່ມ ແລະກາຍກໍງາມພ້ອມດ້ວຍພະລັງ.»
Verse 60
न मे मन्युर्महाभाग पूतौ स्वो भगवंस्त्वया । संवृतौ यौवनस्थौ स्वो वपुष्मन्ती बलान्वितौ
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ໂອ ຜູ້ມີພອນອັນຍິ່ງ, ຂ້ອຍບໍ່ມີຄວາມໂກດເຄືອງ. ໂດຍທ່ານ ໂອ ທ່ານຜູ້ນ່າເຄົາລົບ, ພວກເຮົາໄດ້ຖືກຊຳລະໃຫ້ບໍລິສຸດ. ພວກເຮົາໄດ້ກັບຄືນສູ່ພະລັງແຫ່ງວັຍໜຸ່ມ; ກາຍກໍສະຫວ່າງໄສ ແລະມີພະລັງ.»
Verse 61
प्रतोदेन व्रणा ये मे सभार्यस्य त्वया कृता: । तान् न पश्यामि गात्रेषु स्वस्थो5स्मि सह भार्यया
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ບາດແຜທີ່ທ່ານເຄີຍຟາດຂ້ອຍດ້ວຍແສ້—ໃນຍາມທີ່ຂ້ອຍຢູ່ກັບເມຍ—ບັດນີ້ຂ້ອຍບໍ່ເຫັນຢູ່ຕາມອະໄວຍະວະອີກແລ້ວ. ຂ້ອຍກັບເມຍຟື້ນຄືນສຸຂະພາບສົມບູນ.»
Verse 62
इमां च देवीं पश्यामि वपुषाप्सरसोपमाम् | श्रिया परमया युक्तां यथा दृष्टा पुरा मया
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: «ແລະບັດນີ້ ຂ້ອຍເຫັນນາງຜູ້ສູງສົ່ງນີ້—ຮູບກາຍງາມດັ່ງນາງອັບສະຣາ—ປະດັບດ້ວຍລັດສະຫມີອັນສູງສຸດ ແລະສິຣີມົງຄຸນ. ນາງກັບຄືນເປັນດັ່ງທີ່ຂ້ອຍເຄີຍເຫັນໃນກ່ອນ.»
Verse 63
तव प्रसादसंवृत्तमिदं सर्व महामुने । नैतच्चित्र॑ तु भगवंस्त्वयि सत्यपराक्रम
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: «ໂອ ມະຫາມຸນີ, ທຸກສິ່ງນີ້ເກີດຂຶ້ນໄດ້ດ້ວຍພຣະກຸສົນແຫ່ງພຣະກະລຸນາຂອງທ່ານ. ໂອ ຜູ້ນ່າເຄົາລົບ ຜູ້ມີວິລະພາບຢືນຢັນໃນສັດຈະ—ການທີ່ອໍານາດແບບນີ້ມີຢູ່ໃນທ່ານ ບໍ່ແມ່ນເລື່ອງນ່າປະຫລາດເລີຍ; ເພາະຕະປະສະວີຢ່າງທ່ານ ຜູ້ຕັ້ງມັ່ນໃນສັດຈະ ຍ່ອມມີຄວາມສາມາດພິເສດໂດຍທໍາມະຊາດ».
Verse 64
इत्युक्त: प्रत्युवाचैनं कुशिकं च्यवनस्तदा । आगच्छेथा: सभार्यश्ष त्वमिहेति नराधिप,उनके ऐसा कहनेपर मुनिवर च्यवन पुनः राजा कुशिकसे बोले--“नरेश्वर! तुम पुनः अपनी पत्नीके साथ कल यहाँ आना”
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອໄດ້ກ່າວດັ່ງນັ້ນແລ້ວ ມຸນີຈະຍະວະນະ ຈຶ່ງຕອບກັບກະສັດກຸສິກະອີກຄັ້ງວ່າ: «ໂອ ນາຣາທິປະຕິ, ຈົ່ງມາທີ່ນີ້ອີກໃນມື້ພູ່ນ ພ້ອມກັບພຣະມະເຫສີຂອງເຈົ້າ».
Verse 65
इत्युक्त: समनुज्ञातो राजर्षिरभिवाद्य तम् । प्रययौ वपुषा युक्तो नगरं देवराजवत्
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ເມື່ອຖືກກ່າວດັ່ງນັ້ນ ແລະໄດ້ຮັບອະນຸຍາດແລ້ວ ຣາຊະຣິສີກຸສິກະ ໄດ້ກ້ອມກາບຄໍານັບຕໍ່ທ່ານ ແລ້ວຈຶ່ງເດີນທາງກັບໄປຍັງນະຄອນຂອງຕົນ ດ້ວຍຮ່າງກາຍອັນສະຫວ່າງໄສດຸດດັ່ງພຣະຣາຊາແຫ່ງເທວະດາ.
Verse 66
तत एनमुपाजग्मुरमात्या: सपुरोहिता: । बलस्था गणिकायुक्ता: सर्वा: प्रकृतयस्तथा,तदनन्तर उनके पीछे-पीछे मन्त्री, पुरोहित, सेनापति, नर्तकियाँ तथा समस्त प्रजावर्गके लोग चले
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ບັນດາອະມາດພ້ອມດ້ວຍປຸໂຣຫິດ, ນາຍທັບ, ນາງຟ້ອນແລະຜູ້ຕິດຕາມ, ພ້ອມທັງປະຊາຊົນທຸກຫມວດໃນອານາຈັກ ກໍໄດ້ເດີນຕາມຫຼັງພຣະອົງໄປຢ່າງເປັນລໍາດັບ.
Verse 67
तैर्वृतः कुशिको राजा श्रिया परमया ज्वलन् । प्रविवेश पुर हृष्ट: पूज्यमानो5थ बन्दिभि:
ພີດສະມະກ່າວວ່າ: ຖືກພວກເຂົາຫ້ອມລ້ອມ ກະສັດກຸສິກະສ່ອງສະຫວ່າງດ້ວຍສິຣີອັນສູງສຸດ. ພຣະອົງເຂົ້າສູ່ນະຄອນດ້ວຍຄວາມຍິນດີຢ່າງໃຫຍ່; ໃນເວລານັ້ນ ນັກສັນລະເສີນໃນລານຫຼວງໄດ້ຂັບຮ້ອງສັນລະເສີນຄຸນງາມຄວາມດີຂອງພຣະອົງ.
Verse 68
ततः प्रविश्य नगर कृत्वा पौर्वाह्निकी: क्रिया: । भुक्त्वा सभारयों रजनीमुवास स महाद्युति:
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ຈາກນັ້ນ ພຣະອົງເຂົ້າເມືອງ ແລະໄດ້ປະຕິບັດພິທີກຳຕອນເຊົ້າຕາມທຳນຽມໃຫ້ຄົບຖ້ວນ. ເມື່ອສະເຫຼີມອາຫານຮ່ວມກັບພຣະມະເຫສີແລ້ວ ກະສັດຜູ້ສະຫວ່າງໄສນັ້ນ ກໍໄດ້ພັກຄ່ຳຄືນໃນພຣະຣາຊວັງ ດ້ວຍຄວາມມີລະບຽບ ແລະຄວາມສົມຄວນໃນການດຳເນີນຊີວິດປະຈຳວັນ.
Verse 69
ततस्तु तौ नवमभिवीक्ष्य यौवन परस्परं विगतरुजाविवामरौ । ननन्दतु: शयनगतौ वपुर्धरी श्रिया युतौ द्विजवरदत्तया तदा
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ຕໍ່ມາ ສາມີພຣະຍາທັງສອງ ເມື່ອເຫັນກັນແລະກັນວ່າ ວັຍໜຸ່ມໃໝ່ໄດ້ກັບຄືນ ກໍປານດັ່ງເທວະດາຜູ້ປອດໄພຈາກທຸກໂລກ. ນອນຢູ່ເທິງຕຽງ ພວກເຂົາກໍຊື່ນບານຢ່າງຫຼາຍ. ເມື່ອໄດ້ຮັບຮ່າງກາຍໃໝ່ທີ່ງາມສະຫງ່າ ອັນຖືກປະທານໂດຍ ຈະຍະວະນະ ຜູ້ເປັນດວິຊະຜູ້ຍິ່ງ ສາມີພຣະຍານັ້ນກໍເຕັມໄປດ້ວຍຄວາມສຸກ.
Verse 70
अथाप्यृषिर्भुगुकुलकीर्तिवर्धन- स्तपोधनो वनमभिराममृद्धिमत् । मनीषया बहुविधरत्नभूषितं ससर्ज यन्न पुरि शतक्रतोरपि
ພີດສະມະ ກ່າວວ່າ: ຍິ່ງໄປກວ່ານັ້ນ ິສີຜູ້ເພີ່ມພູນກຽດສັກຂອງວົງສາບຣຶກຸ ຜູ້ມີທະປະພະລັງອຸດົມ—ຈະຍະວະນະ—ໄດ້ໃຊ້ພະລັງແຫ່ງຈິດຕັ້ງໃຈ ສ້າງປ່າອັນຮື່ນຮົມ ແລະອຸດົມສົມບູນ ປະດັບດ້ວຍອັນມະນີນານາຊະນິດ. ປ່າອັນນ່າຊົມເຊັ່ນນັ້ນ ບໍ່ມີແມ່ນແຕ່ໃນນະຄອນຂອງ ສະຕະກຣະຕຸ (ອິນທຣາ) ເທົ່ານັ້ນ.
Frequently Asked Questions
The chapter stages a tension between inherited social duty and catastrophic outcomes: ritual interdependence (Bhṛgu priests and Kṣatriya patrons) is affirmed, yet a divinely conditioned rupture leads to extreme violence, forcing the narrative to ask how dharma persists when social roles and obligations collapse under providential pressure.
Destructive power—whether social (conflict) or cosmic (Aurva’s wrath-fire)—must be disciplined and relocated into an ordered framework; likewise, knowledge and status are shown as transmissible and transformable through tapas, marriage, and lawful succession rather than fixed by a single generation.
Yes: Bhīṣma closes with an explicit verification that events occurred “as spoken by the sage,” functioning as an internal authentication device that frames the genealogy and role-transitions as authoritative history within the epic’s instructional archive.