Sarga 57

Verse 1

कथयित्वा सुदुःखार्तस्सुमन्त्रेण चिरं सह ।रामे दक्षिणकूलस्थे जगाम स्वगृहं गुहः ॥१॥

បន្ទាប់ពីនិយាយជាមួយសុមន្ត្រៈយូរមក—ដោយទុក្ខសោកយ៉ាងខ្លាំង—ពេលព្រះរាមបានទៅដល់ច្រាំងខាងត្បូងហើយ គុហៈក៏ត្រឡប់ទៅផ្ទះរបស់ខ្លួន។

Verse 2

भरद्वाजाभिगमनं प्रयागे च सहाऽसनम् ।आगिरेर्गमनं तेषां तत्रस्थैरुपलक्षितम् ॥२॥

អ្នកដែលស្ថិតនៅទីនោះអាចសង្កេតបានថា ពួកគេបានទៅដល់ប្រយាគ ទៅកាន់អាស្រមរបស់ឥសីភរទ្វាជ ស្នាក់នៅជាមួយលោក ហើយបន្តដំណើរទៅកាន់ភ្នំ (ចិត្រកូដ)។

Verse 3

अनुज्ञातस्सुमन्त्रोऽथ योजयित्वा हयोत्तमान् ।अयोध्यामेव नगरीं प्रययौ गाढदुर्मनाः ॥३॥

ពេលបានអនុញ្ញាតឲ្យចេញដំណើរ សុមន្ត្រាបានចងសេះល្អបំផុត ហើយធ្វើដំណើរទៅកាន់នគរអយោធ្យា ដោយចិត្តធ្ងន់ធ្ងរពោរពេញដោយទុក្ខសោក។

Verse 4

स वनानि सुगन्धीनि सरितश्च सरांसि च ।पश्यन्नतिययौ शीघ्रं ग्रामाणि नगराणि च ॥४॥

គាត់បានឆ្លងកាត់យ៉ាងរហ័ស ដោយសម្លឹងមើលព្រៃឈើក្រអូប ទន្លេ និងបឹងស្រះទាំងឡាយ ហើយទាំងភូមិ និងទីក្រុងតាមផ្លូវផងដែរ។

Verse 5

तत स्सायाह्न समये तृतीयेऽहनि सारथिः ।अयोध्यां समनुप्राप्य निरानन्दां ददर्श ह ॥५॥

បន្ទាប់មក នៅពេលល្ងាចនៃថ្ងៃទីបី សារថីបានមកដល់អយោធ្យា ហើយបានឃើញទីក្រុងនោះគ្មានសេចក្តីអំណរ។

Verse 6

स शून्यामिव निश्शब्दां दृष्ट्वा परमदुर्मनाः ।सुमन्त्रश्चिन्तयामास शोकवेगसमाहतः ॥६॥

ពេលឃើញទីក្រុងដូចជាវាលទទេ និងស្ងាត់ស្ងៀម សុមន្ត្រៈមានចិត្តសោកសៅយ៉ាងខ្លាំង; ត្រូវរលកនៃទុក្ខសោកវាយប្រហារ ហើយបានធ្លាក់ចូលក្នុងការពិចារណាដ៏កង្វល់។

Verse 7

कच्चिन्न सगजा साऽश्वा सजना सजनाधिपा ।रामसन्तापदुःखेन दग्धा शोकाग्निना पुरी ॥७॥

«តើមិនមែនទីក្រុងនេះត្រូវបានឆេះដោយភ្លើងនៃទុក្ខសោក—ដោយការឈឺចាប់ពីទុក្ខរបស់ព្រះរាម—រួមទាំងដំរី សេះ ប្រជាជន និងព្រះមហាក្សត្ររបស់វាទេឬ?»

Verse 8

इति चिन्तापरस्सूतो वाजिभिश्शीघ्रपातिभिः ।नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥८॥

ដូច្នេះ សារថីដែលជាប់ក្នុងកង្វល់ បានជិះទៅដោយសេះដែលរត់លឿន ដល់ទ្វារទីក្រុង ហើយបានចូលទៅយ៉ាងប្រញាប់។

Verse 9

सुमन्त्रमभियान्तं तं शतशोऽथ सहस्रशः ।क्व राम इति पृच्छन्तस्सूतमभ्यद्रवन्नराः ॥९॥

ពេលសុមន្ត្រា​ធ្វើដំណើរទៅមុខ មនុស្សរាប់រយរាប់ពាន់បានរត់មកជិតសារថី ហើយសួរថា «ព្រះរាមនៅទីណា?»

Verse 10

तेषां शशंस गङ्गायामहमापृच्छ्य राघवम् ।अनुज्ञातो निवृत्तोऽस्मि धार्मिकेण महात्माना ॥१०॥

ខ្ញុំបានលាព្រះរាឃវៈនៅច្រាំងទន្លេគង្គា; ដោយបានទទួលអនុញ្ញាតពីមហាបុរសចិត្តធំ អ្នកប្រកាន់ធម៌ ខ្ញុំក៏ត្រឡប់មកវិញ—គាត់បានរាយការណ៍ដល់ពួកគេដូច្នេះ។

Verse 11

ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्पपूर्णमुखा जनाः ।अहो धिगिति निश्श्वस्य हा रामेति च चुक्रुशुः ॥११॥

ពេលប្រជាជនដឹងថា «ព្រះអង្គទាំងឡាយបានឆ្លងទៅហើយ» មុខពោរទឹកភ្នែក ពួកគេដកដង្ហើមធំ ហើយស្រែកថា «អូ៎ អាម៉ាស់ដល់យើង!» និង «អូ៎ ព្រះរាម!»

Verse 12

शुश्राव च वचस्तेषां बृन्दं बृन्दं च तिष्ठताम् ।हतास्म खलु ये नेह पश्याम इति राघवम् ॥१२॥

ព្រះអង្គក៏បានឮពាក្យរបស់ពួកគេ ខណៈពួកគេឈរជាក្រុមៗថា «ពិតប្រាកដណាស់ យើងវិនាសហើយ ព្រោះពីនេះទៅ យើងមិនបានឃើញរាឃវៈទៀតឡើយ»

Verse 13

दानयज्ञविवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।न द्रक्ष्यामः पुन र्जातु धार्मिकं राममन्तरा ॥१३॥

ក្នុងការធ្វើទាន ពិធីយជ្ញៈ ការរៀបការ និងសមាគមធំៗទាំងឡាយ—យើងនឹងមិនបានឃើញព្រះរាមដ៏ធម្មិកៈ នៅកណ្ដាលយើងម្តងទៀតឡើយ។

Verse 14

किं समर्थं जनस्यास्य किं प्रियं किं सुखावहम् ।इति रामेण नगरं पितृवत्परिपालितम् ॥१४॥

ព្រះរាមតែងគិតថា «អ្វីជាប្រយោជន៍ដល់ប្រជាជននេះ? អ្វីជាទីស្រឡាញ់? អ្វីនាំមកសុខ?» ដូច្នេះព្រះអង្គបានថែរក្សានគរដូចបិតា។

Verse 15

वातायनगतानां च स्त्रीणामन्वन्तरापणम् ।रामशोकाभितप्तानां शुश्राव परिदेवनम् ॥१५॥

ព្រះអង្គបានឮសំឡេងយំសោក—របស់ស្ត្រីនៅតាមបង្អួច និងរបស់អ្នកនៅតាមផ្លូវផ្សារ—ដែលកំពុងរងកម្តៅនៃទុក្ខសោកដោយសារព្រះរាម។

Verse 16

स राजमार्गमध्येन सुमन्त्रः पिहिताननः ।यत्र राजा दशरथस्तदेवोपययौ गृहम् ॥१६॥

សុមន្ត្រៈបិទមុខរបស់ខ្លួន បើករទេះតាមកណ្ដាលផ្លូវរាជមហាវិថី ហើយទៅត្រង់ទៅកាន់ព្រះរាជវាំងនោះឯង ដែលព្រះបាទទសរថស្ថិតនៅ។

Verse 17

सोऽवतीर्य रथाच्छीघ्रं राजवेश्म प्रविश्य च ।कक्ष्या स्सप्ताभिचक्राम महाजनसमाकुलाः ॥१७॥

គាត់ចុះពីរទេះយ៉ាងរហ័ស ចូលទៅក្នុងព្រះរាជនិវាសន៍ ហើយឆ្លងកាត់ទីធ្លាចំនួនប្រាំពីរ ដែលសុទ្ធតែពោរពេញដោយមហាជន។

Verse 18

हर्म्यै र्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥१८॥

បន្ទាប់មក ស្ត្រីទាំងឡាយដែលមើលចុះពីហរម្យ វិមានខ្ពស់ជាន់ៗ និងប្រាសាទ បានឃើញគាត់មកដល់; ព្រោះទុក្ខកង្វល់ដោយមិនបានឃើញព្រះរាម ពួកនាងបានស្រែកយំរំជួលជាទុក្ខ។

Verse 19

आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रियः ॥१९॥

ដោយភ្នែកធំស្រឡះ ដែលត្រូវបានលេចឡើងដោយទឹកភ្នែក ស្រីទាំងឡាយបានមើលគ្នាទៅវិញទៅមកដោយស្ងៀម ដោយទុក្ខវេទនាដែលមិនអាចពណ៌នាបាន។

Verse 20

ततो दशरथस्त्रीणां प्रासादेभ्य स्तत स्ततः ।रामशोकाभितप्तानां मन्दं शुश्राव जल्पितम् ॥२०॥

បន្ទាប់មក ពីទិសដៅនានានៅក្នុងព្រះរាជវាំង គាត់បានឮសំឡេងពោលព្រាបៗយ៉ាងស្រាលរបស់ព្រះមហេសីទាំងឡាយនៃព្រះបាទទសរថ ដែលត្រូវភ្លើងទុក្ខព្រោះព្រះរាមដុតឆេះ។

Verse 21

सह रामेण निर्यातो विना राम मिहागतः ।सूतः किन्नाम कौसल्यां शोचन्तीं प्रतिवक्ष्यति ॥२१॥

គាត់បានចេញដំណើរជាមួយព្រះរាម ប៉ុន្តែត្រឡប់មកទីនេះដោយគ្មានព្រះរាម—តើសារថីនោះនឹងអាចនិយាយអ្វី ដើម្បីឆ្លើយតបព្រះនាងកោសល្យា ដែលកំពុងសោកសៅបាន?

Verse 22

यथा च मन्ये दुर्जीवमेवं न सुकरं ध्रुवम् ।आच्छिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥२२॥

ពិតប្រាកដណាស់ ខ្ញុំគិតថា សម្រាប់ព្រះនាងកោសល្យា ការរស់នៅបន្តទៅទៀត មិនថាវិធីណាក៏ដោយ គឺលំបាកជាក់ជាមិនខាន បន្ទាប់ពីព្រះរាជបុត្របានចាកចេញ—ដូចត្រូវកាត់ផ្តាច់ចេញពីទ្រង់។

Verse 23

सत्यरूपं तु तद्वाक्यं राज्ञः स्त्रीणां निशामयन् ।प्रदीप्तमिव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥२३॥

ពេលបានឮពាក្យសម្តីរបស់ព្រះមហេសីទាំងឡាយនៃព្រះរាជា—ពាក្យដែលជារូបនៃសច្ចៈ—គាត់ក៏ចូលទៅក្នុងបន្ទប់ខាងក្នុងភ្លាមៗ ដូចជាកន្លែងនោះកំពុងឆេះដោយភ្លើងទុក្ខ។

Verse 24

स प्रविश्याष्टमीं कक्ष्यां राजानं दीनमातुरम् ।पुत्रशोकपरिम्लानमपश्यत्पाण्डुरे गृहे ॥२४॥

ពេលចូលទៅដល់លានទីប្រាំបី គាត់បានឃើញព្រះរាជា នៅក្នុងបន្ទប់ដែលស្លេកស្លាំង—ទ្រង់ទុក្ខទ្រោម និងរងទុក្ខវេទនា ស្រកស្រាយដោយសោកព្រះរាជបុត្រ។

Verse 25

अभिगम्य तमासीनं नरेन्द्रे मभिवाद्य च ।सुमन्त्रो रामवचनं यथोक्तं प्रत्यवेदयत् ॥२५॥

សុមន្ត្រា​ចូលទៅជិត​ព្រះរាជា​ដែល​កំពុង​អង្គុយ ហើយ​ក្រាបបង្គំ​គោរព បន្ទាប់មក​បានទូល​ប្រាប់​ព្រះវាចា​របស់​ព្រះរាម ដូចដែល​បានត្រាស់​ទុក​ពិតប្រាកដ។

Verse 26

स तूष्णीमेव तच्छ्रुत्वा राजा विभ्रान्तचेतनः ।मूर्छितो न्यपतद्भूमौ रामशोकाभिपीडितः ॥२६॥

ព្រះរាជា​ស្តាប់​ពាក្យ​នោះ​ហើយ ស្ងៀមស្ងាត់​មិនមាន​ព្រះវាចា; ព្រះចិត្ត​វិលវល់​ច្របូកច្របល់ ហើយ​ត្រូវ​ទុក្ខសោក​អំពី​ព្រះរាម​បង្ខិតបង្ខំ ដល់ថ្នាក់​សន្លប់​ដួល​លើ​ដី។

Verse 27

ततोऽन्तःपुरमाविद्धं मूर्छिते पृथिवीपतौ ।उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतितेक्षितौ ॥२७॥

បន្ទាប់មក ពេល​ព្រះមហាក្សត្រ​ជា​ម្ចាស់​ផែនដី​សន្លប់​ដេកលើ​ដី នារី​ក្នុង​វាំង​ខាងក្នុង​ក៏​រអាក់រអួល​ចលាចល; ពួកនាង​លើក​ដៃ​ឡើង ហើយ​ស្រែក​យំ​ឮខ្លាំង ខណៈ​ព្រះរាជា​ដួល​ស្ថិត​លើ​ដី។

Verse 28

सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितं पतिम् ।उत्थापयामास तदा वचनं चेदमब्रवीत् ॥२८॥

នៅពេលនោះ ព្រះនាង​កោសល្យា ដោយ​មាន​ព្រះនាង​សុមិត្រា​ជួយ​គាំទ្រ បានលើក​ព្រះស្វាមី​ដែល​ដួល​នោះ​ឡើង ហើយ​មាន​ព្រះវាចា​ថា។

Verse 29

इमं तस्य महाभाग दूतं दुष्करकारिणः ।वनवासादनुप्राप्तं कस्मान्न प्रतिभाषसे ॥२९॥

ឱ​ព្រះរាជា​ដ៏ប្រសើរ ហេតុអ្វី​ព្រះអង្គ​មិនទូលសួរ​ទូត​នេះ​ទេ ដែល​បាន​ត្រឡប់​មក​ពី​ព្រៃ—ជាទូត​មក​ពី​ព្រះរាម អ្នក​បំពេញ​កិច្ចការ​ដ៏លំបាក?

Verse 30

अद्यैवमनयं कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।उत्तिष्ठ सुकृतं तेस्तु शोके नस्या त्सहायता ॥३०॥

ឱ រាឃវៈ! ថ្ងៃនេះ បន្ទាប់ពីបានប្រព្រឹត្តអំពើមិនត្រឹមត្រូវនេះ តើអ្នកនៅមានអៀនខ្មាសឬ? ចូរឈរឡើង; សូមឲ្យបុណ្យកុសលនៃការរក្សាពាក្យសច្ចៈក្លាយជារបស់អ្នក—តែក្នុងទុក្ខសោក មិនមានជំនួយអ្វីឡើយ។

Verse 31

देव यस्या भयाद्रामं नानुपृच्छसि सारथिम् ।नेह तिष्ठिति कैकेयी विस्रब्धं प्रतिभाष्यताम् ॥३१॥

ឱ មហារាជ! នារីដែលដោយសារភ័យខ្លាចនាង អ្នកមិនសួរសារថីអំពីព្រះរាមទេ—ឥឡូវនេះ កៃកេយីមិននៅទីនេះឡើយ; សូមមានព្រះបន្ទូលដោយសេរី ដោយគ្មានការព្រួយបារម្ភ។

Verse 32

सा तथोक्त्वा महाराजं कौसल्या शोकलालसा ।धरण्यां निपपाताऽशु बाष्पविप्लुतभाषिणी ॥३२॥

បន្ទាប់ពីបានទូលដូច្នេះចំពោះមហារាជ កោសល្យា ដែលត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្ដប់ សំឡេងពោរពេញដោយទឹកភ្នែក បានដួលរលំចុះលើដីភ្លាមៗ។

Verse 33

एवं विलपतीं दृष्ट्वा कौसल्यां पतितां भुवि ।पतिं चावेक्ष्य ता स्सर्वा सुस्वरं रुरुदुः स्त्रियः ॥३३॥

ពេលឃើញកោសល្យាកំពុងយំសោក និងដួលលើដី ហើយមើលទៅកាន់ស្វាមីរបស់ពួកនាង (ព្រះរាជា) ក្នុងសភាពនោះ ស្ត្រីទាំងអស់បានយំស្រែកសោកស្តាយដោយសំឡេងខ្លាំងរួមគ្នា។

Verse 34

तत स्तमन्तःपुरनादमुत्थितं समीक्ष्य वृद्धा स्तरुणाश्च मानवाः ।स्त्रियश्च सर्वा रुरुदु स्समन्ततः पुरं तदासीत्पुनरेव सङ्कुलम् ॥३४॥

បន្ទាប់មក ពេលឃើញសំឡេងយំសោកកើតឡើងពីក្នុងវាំងស្ត្រី មនុស្សទាំងចាស់ទាំងក្មេង និងស្ត្រីទាំងអស់បានយំសោកពីគ្រប់ទិស; ហើយទីក្រុងនោះក៏ក្លាយជាកកកុញដោយហ្វូងមនុស្សក្នុងទុក្ខព្រួយម្តងទៀត។