Adhyaya 316

Verse 1

(दाक्षिणात्य अधिक पाठका ३ श्लोक मिलाकर कुल ४५३६ “लोक हैं।) हू... “+(>9) #:६.# #25-१ त्रयोदशाधिकत्रिशततमो< ध्याय: यक्ष और युधिष्ठिरका प्रश्नोत्तर तथा युधिष्ठिरके उत्तरसे संतुष्ट हुए यक्षका चारों हल जीवित होनेका वरदान ना वैशग्पायन उवाच स ददर्श हतान्‌ भ्रातूँललोकपालानिव च्युतान्‌ | चुगान्ते समनुप्राप्ते शक्रप्रतिमगौरवान्‌

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ យុធិષ્ઠិរ បានឃើញបងប្អូនរបស់ខ្លួន ដេកស្លាប់នៅជាយស្រះ ដូចជាអ្នកអភិបាលលោកទាំងឡាយបានធ្លាក់ចេញពីតំណែងនៅចុងកាលយុគ។ ពួកគេមានពន្លឺកិត្តិយសដូចព្រះឥន្ទ្រា ប៉ុន្តែឥឡូវត្រូវបានទម្លាក់ចុះ ស្ងៀមស្ងាត់មិនចលនា—រូបភាពមួយដែលបើកផ្លូវទៅកាន់សន្ទនាអំពីការអត់ធ្មត់ សច្ចៈ និងធម៌ នៅមុខទុក្ខសោក។

Verse 2

विनिकीर्णभनुर्बाणं दृष्टवा निहतमर्जुनम्‌ । भीमसेनं यमौ चैव निर्विचेष्टान्‌ गतायुष:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ឃើញអរជុនស្លាប់ ដោយធ្នូ និងព្រួញរបស់គាត់រាយប៉ាយទៅវិញទៅមក ហើយឃើញភីមសេន និងបងប្អូនភ្លោះទាំងពីរផងដែរ—គ្មានជីវិត ស្ងៀមស្ងាត់—យុធិષ્ઠិរ កូនធម៌ អ្នកមានដៃខ្លាំង បានផ្ទុះការយំសោកយ៉ាងវែង និងមិនអាចទប់ទល់បាន។ ទិដ្ឋភាពនេះប្រឈមមុខគាត់ជាមួយការរលំរលាយនៃកាតព្វកិច្ចបងប្អូន និងភារកិច្ចរាជ្យក្នុងពេលតែមួយ ហើយទុក្ខសោករបស់គាត់កើតពីទាំងសេចក្តីស្រឡាញ់ និងការភ្ញាក់ផ្អើលខាងធម៌ចំពោះការធ្លាក់ចុះភ្លាមៗនោះ។

Verse 3

स दीर्घमुष्णं नि:श्वस्य शोकबाष्पपरिप्लुत: । तान्‌ दृष्टवा पतितान्‌ भ्रातृन्‌ सर्वाश्विन्तासमन्वितः

ដោយដកដង្ហើមវែងក្តៅៗ ហើយភ្នែកជ្រាបដោយទឹកភ្នែកទុក្ខសោក យុធិષ્ઠិរ កូនធម៌ អ្នកមានដៃខ្លាំង បានមើលឃើញបងប្អូនរបស់ខ្លួនដួលរលំ ហើយត្រូវបានគំនិតព្រួយបារម្ភគ្រប់ប្រភេទគ្របដណ្តប់ ក៏បានយំសោកយ៉ាងវែង។ ទិដ្ឋភាពនេះបញ្ជាក់ពីទម្ងន់ខាងធម៌នៃសាច់ញាតិ និងការទទួលខុសត្រូវ៖ ទុក្ខសោករបស់ព្រះមហាក្សត្រសុចរិត មិនមែនត្រឹមបាត់បង់ផ្ទាល់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែជាការយល់ដឹងថា កាតព្វកិច្ចកំពុងស្ថិតក្នុងគ្រោះថ្នាក់ ពេលអ្នកជិតខាងត្រូវបានវាយប្រហារ។

Verse 4

ननु त्वया महाबाहो प्रतिज्ञातं वृकोदर

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ឱ វ្រឹកោទរា អ្នកមានដៃដ៏ខ្លាំងមហាបាហូ! តើមិនមែនអ្នកបានធ្វើពាក្យសច្ចាប្រកាសដ៏តឹងរឹងនោះទេឬ?» ដូច្នេះ ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរា អ្នកមានដៃដ៏ខ្លាំង បានយំសោកយ៉ាងវែង។ ពេលឃើញបងប្អូនរបស់ទ្រង់ដួលរលំ និងពាក្យសច្ចារបស់វីរបុរសហាក់ដូចជាក្លាយជាឥតប្រយោជន៍ ទ្រង់ត្រូវទុក្ខសោក និងកង្វល់គ្របដណ្ដប់ ហើយពាក្យរបស់ទ្រង់បានបង្វែរទៅកាន់ទម្ងន់ធម៌នៃសច្ចាប្រកាស ដែលបានធ្វើឡើងដើម្បីធម៌ និងកិត្តិយសវង្សកុល។

Verse 5

सुयोधनस्य भेत्स्यामि गदया सक्थिनी रणे | व्यर्थ तदद्य मे सर्व त्वयि वीर निपातिते

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ខ្ញុំនឹងបំបាក់ភ្លៅទាំងពីររបស់ សុយោធនៈ ដោយគទា នៅក្នុងសមរភូមិ។ ប៉ុន្តែថ្ងៃនេះ ការតាំងចិត្តទាំងមូលរបស់ខ្ញុំក្លាយជាឥតប្រយោជន៍ទៅហើយ ឱ វីរៈបុរស ព្រោះអ្នកបានដួលរលំ!» ដូច្នេះ ធម្មបុត្រ អ្នកមានដៃដ៏ខ្លាំង បានយំសោកយ៉ាងវែង—ត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្ដប់ ព្រោះសេចក្តីសង្ឃឹមដែលស្របធម៌បានរលំ និងអធម៌ហាក់ដូចជាឈ្នះ នៅពេលវីរបុរសត្រូវគេវាយដួល។

Verse 6

मनुष्यसम्भवा वाचो विधर्मिण्य: प्रतिश्रुता:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ពាក្យដែលកើតពីភាពទន់ខ្សោយរបស់មនុស្ស—ពាក្យសន្យាដែលវៀចចេញពីធម៌—ត្រូវបាននិយាយចេញទៅ។» ឃើញមហន្តរាយនៅមុខ ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរា អ្នកមានដៃដ៏ខ្លាំង បានលង់ចូលក្នុងទុក្ខសោក ហើយយំសោកយ៉ាងវែង។

Verse 7

देवाश्वापि यदावोचन्‌ सूतके त्वां धनंजय

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ឱ ធនញ្ជយៈ! នៅពេលពិធីកំណើតរបស់អ្នក សូម្បីតែទេវតាក៏បាននិយាយអំពីអ្នក» ហើយធម្មបុត្រ អ្នកមានដៃដ៏ខ្លាំង បានយំសោកយ៉ាងវែង។ ខគម្ពីរនេះបង្ហាញថា ទុក្ខសោករបស់យុធិષ્ઠិរា កាន់តែធ្ងន់ធ្ងរ ដោយសារការចងចាំអំពីព្រះបន្ទូលរបស់ទេវតា ដែលធានាអំពីវាសនាដ៏អស្ចារ្យរបស់អរជុនៈ—បង្ហាញភាពតានតឹងផ្លូវធម៌ រវាងជំនឿលើព្រហ្មលិខិតនៃគុណធម៌ និងភាពសង្កត់សង្កិននៃការបាត់បង់ដែលហាក់ដូចជាកើតឡើងភ្លាមៗ។

Verse 8

सहस्राक्षादनवर: कुन्ति पुत्रस्तवेति वै । उत्तरे पारियात्रे च जगुर्भूतानि सर्वश:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយ៖ «ពិតប្រាកដណាស់ សត្វមានជីវិតទាំងអស់គ្រប់ទីកន្លែង—ទាំងនៅតំបន់ខាងជើងនៃភារីយាត្រ និងលើសពីនោះ—បានច្រៀងប្រកាសថា ‘កូនប្រុសរបស់កុន្តីនេះ មិនទាបជាងឥន្ទ្រៈពាន់ភ្នែកឡើយ’»។

Verse 9

धर्मपुत्रो महाबाहुर्विललाप सुविस्तरम्‌ । अर्जुन मरे पड़े थे; उनके धनुष-बाण इधर-उधर बिखरे थे। भीमसेन और नकुल-सहदेव भी प्राणरहित हो निश्रेष्ट हो गये थे। इन सबको देखकर युधिष्ठिर गरम-गरम लंबी साँसें खींचने लगे। उनके नेत्रोंसे शोकके आँसू उमड़कर उन्हें भिगो रहे थे। अपने समस्त भ्राताओंको इस प्रकार धराशायी हुए देख महाबाह धर्मपुत्र युधिष्ठिर गहरी चिन्तामें डूब गये और देरतक विलाप करते रहे-- “धनंजय! जब तुम्हारा जन्म हुआ था

Vaiśaṃpāyana said: The mighty-armed Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) lamented at length. Seeing Arjuna fallen as if dead, his bow and arrows scattered, and Bhīmasena as well as Nakula and Sahadeva lying lifeless and inert, Yudhiṣṭhira drew hot, heavy breaths; tears of grief welled up and drenched him. Overwhelmed by anxiety at the sight of all his brothers struck down, he mourned for a long time: “Dhanañjaya! At your birth even the gods declared, ‘Kuntī, this son of yours will be in no way inferior to Indra of the thousand eyes.’ And on the northern Pāriyātra mountain all beings spoke of you thus: ‘This Arjuna will swiftly restore the lost royal fortune of the Pāṇḍavas. In battle none will conquer him, nor will he refrain from conquering others.’”

Verse 10

सो<यं मृत्युवशं यात: कथं जिष्णुर्महाबल: । अयं ममाशां संहत्य शेते भूमौ धनंजय:

Vaiśaṃpāyana said: “How has this mighty Jiṣṇu (Arjuna) come under the dominion of death? Here lies Dhanaṃjaya on the ground, as though he has struck down my very hope.” Seeing this, the strong-armed Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) lamented at length—his grief rising from the shock that even the most valiant can fall, and from the ethical burden of witnessing the collapse of one’s refuge and duty-bound companions.

Verse 11

रणे प्रमत्तौ वीरौ च सदा शत्रुनिबर्हणी

Vaiśaṃpāyana said: Seeing those two heroes—ever intoxicated with battle and always the destroyers of their foes—the mighty-armed Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) lamented at length. The verse frames Yudhiṣṭhira’s grief as an ethical shock: warriors famed for invincibility and righteous prowess appear suddenly brought under an enemy’s power, provoking sorrow, reflection, and a crisis of confidence in the order of dharma amid calamity.

Verse 12

कथं रिपुवशं यातौ कुन्तीपुत्रौ महाबलौ । यौ सर्वास्त्राप्रतिहती भीमसेनधनंजयौ

Vaiśaṃpāyana said: “How have the mighty sons of Kuntī fallen under the enemy’s power—Bhīmasena and Dhanaṃjaya, who are unassailable by any weapon?” Seeing his brothers laid low, the strong-armed Dharmaputra (Yudhiṣṭhira) was overwhelmed by grief and lamented at length. The passage underscores the shock of apparent defeat of the righteous and the moral anguish of a leader who must face calamity without losing steadiness in dharma.

Verse 13

अश्मसारमयं नून॑ हृदयं मम दुर्हदः । यमौ यदेतौ दृष्टवाद्य पतितौ नावदीर्यते

Vaiśaṃpāyana said: “Surely my heart—wicked as I am—is made of stone and iron, since even today, on seeing these twin brothers fallen to the ground, it does not split apart.” Thus the mighty-armed Dharmaputra (Yudhiṣṭhira), overwhelmed by grief and self-reproach, lamented at length—his sorrow expressing both fraternal love and the moral shock of witnessing the collapse of those he is bound to protect.

Verse 14

शास्त्रज्ञा देशकालज्ञास्तपोयुक्ता: क्रियान्विता: । अकृत्वा सदृशं कर्म कि शेध्वं पुरुषर्षभा:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ឱ បុរសដូចគោឧសភៈ! អ្នកទាំងឡាយជាអ្នកចេះដឹងសាស្ត្រ យល់ច្បាស់អំពីទីកន្លែងនិងកាលៈទេសៈ មានវិន័យក្នុងតបៈ និងមាំមួនក្នុងការប្រព្រឹត្តិ។ មិនទាន់បានធ្វើកិច្ចការដែលសមនឹងកម្លាំងរបស់អ្នកទេ ហេតុអ្វីបានជាអ្នកដេកស្ងៀមដូចនេះ?» ឃើញបងប្អូនរបស់ព្រះអង្គដួលស្លាប់គ្មានជីវិត ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ—មានដៃខ្លាំង—ត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្តប់ ហើយយំសោកយ៉ាងយូរ ដោយចិត្តរន្ធត់ថាវីរបុរសមានធម៌ និងមានសមត្ថភាពដូច្នោះ ត្រូវវិនាសមុនពេលបំពេញកិច្ចសមគួរ។

Verse 15

अविक्षतशरीराश्षाप्यप्रमृष्टशरासना: । असंज्ञा भुवि संगम्य कि शेध्वमपराजिता:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «រាងកាយរបស់អ្នកទាំងឡាយមិនមានរបួសទេ; ធ្នូ និងព្រួញក៏មិនទាន់បានចាប់ប្រើសោះ; ហើយអ្នកមិនមែនជាមនុស្សដែលអាចត្រូវគេឈ្នះបានឡើយ។ ដូច្នេះហេតុអ្វីបានជាអ្នកដួលសន្លប់លើផែនដីនេះ?» ដោយឃើញបងប្អូនរបស់ព្រះអង្គដួលដោយគ្មានស្នាមរបួស ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ—មានដៃខ្លាំង—ធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខព្រួយកង្វល់ ហើយយំសោកយ៉ាងយូរ ដោយចិត្តច្របូកច្របល់តាមធម៌ចំពោះគ្រោះមហន្តរាយដែលមិនឃើញមូលហេតុច្បាស់។

Verse 16

सानूनिवाद्रे: संसुप्तान्‌ दृष्टवा भ्रातृून्‌ महामति: । सुखं प्रसुप्तान्‌ प्रस्विन्न: खिन्न: कष्टां दशां गत:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ឃើញបងប្អូនរបស់ព្រះអង្គដេកស្ងៀម ដូចកំពូលភ្នំដែលដួលលើផែនដី មហាមតិ ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ ត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្តប់។ ទោះពួកគេហាក់ដូចដេកសុខសាន្ត ក៏ព្រះអង្គយល់ដឹងនូវសេចក្តីពិតដ៏គួរភ័យ; ព្រះអង្គទុក្ខព្រួយ ញើសជ្រាបទាំងកាយ ហើយដកដង្ហើមក្តៅធ្ងន់ៗ។ ដោយជ្រាបក្នុងទុក្ខសោក និងកង្វល់ យុធិષ્ઠិរ—មានដៃខ្លាំង—យំសោកយ៉ាងយូរ ភ្នែកពេញដោយទឹកភ្នែក ខណៈដែលព្រះអង្គឃើញបងប្អូនទាំងអស់ត្រូវវាយដួល។

Verse 17

एवमेवेदमित्युक्त्वा धर्मात्मा स नरेश्वर: । शोकसागरमध्यस्थो दध्यौ कारणमाकुल:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីនិយាយថា «ដូច្នេះហើយ—វាហាក់ដូចជាត្រូវជាដូច្នេះ» ព្រះរាជាធម៌ យុធិષ્ઠិរ ដែលចិត្តសុចរិត ត្រូវទុក្ខសោកលើកលែងមិនបាន ដូចឈរនៅកណ្ដាលសមុទ្រទុក្ខ ហើយគិតពិចារណាដោយចិត្តរវល់អំពីមូលហេតុ។ បន្ទាប់មក ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ—មានដៃខ្លាំង—យំសោកយ៉ាងយូរ ដោយស្វែងរកហេតុផលទាំងតាមធម៌ និងតាមអាថ៌កំបាំង ដែលនាំឲ្យគ្រោះមហន្តរាយធ្លាក់លើបងប្អូនរបស់ព្រះអង្គ។

Verse 18

इतिकर्तव्यतां चेति देशकालविभागवित्‌ | नाभिपेदे महाबाहुश्चिन्तयानो महामति:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ទោះជា ធម្មបុត្រ យុធិષ્ઠិរ—មានដៃខ្លាំង និងមានប្រាជ្ញាធំ—ជាអ្នកចេះដឹងក្នុងការបែងចែកថា «ត្រូវធ្វើអ្វី» និងវិនិច្ឆ័យអំពីការបែងចែកទីកន្លែងនិងកាលៈទេសៈ ក៏ដោយ បន្ទាប់ពីគិតពិចារណាច្រើន ព្រះអង្គនៅតែមិនអាចឈានដល់សេចក្តីសម្រេចណាមួយបាន។ ត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្តប់ ព្រះអង្គយំសោកយ៉ាងយូរ—ភាពច្បាស់លាស់តាមធម៌របស់ព្រះអង្គត្រូវស្រអាប់បន្តិច ដោយការភ្ញាក់ផ្អើលនៃការឃើញបងប្អូនដួលស្លាប់។

Verse 19

विप्रणष्टां श्रियं चैषामाहर्ता पुनरज्जसा । नास्य जेता रणे कश्चिदजेता नैष कस्यचित्‌

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «គាត់នឹងស្តារឡើងវិញយ៉ាងឆាប់រហ័ស សូម្បីតែសម្បត្តិដែលពួកគេបានបាត់បង់។ ក្នុងសមរភូមិ គ្មាននរណាអាចឈ្នះគាត់បានទេ ហើយគាត់ក៏មិនដែលត្រូវនរណាឈ្នះដែរ»។ ពេលឃើញបងប្អូនរបស់ខ្លួនដួលសន្លប់លើដី ដហ្មបុត្រ យុធិស្ឋិរ ដៃខ្លាំង បានយំសោកយ៉ាងយូរ។ ការសោកស្តាយនេះមិនមែនត្រឹមទុក្ខផ្ទាល់ខ្លួនទេ ប៉ុន្តែជាវិបត្តិធម៌៖ ព្រោះការដួលរលំរបស់អ្នកសុចរិតដោយគ្មានស្នាមរបួស ឬស្នាមជើង បង្ខំឲ្យគាត់តាំងចិត្តឲ្យមាំ សួររកមូលហេតុដែលមើលមិនឃើញ ហើយស្វែងរកចម្លើយដែលរក្សាកាតព្វកិច្ចទុកទោះនៅក្នុងភាពច្របូកច្របល់។

Verse 20

बुद्धया विचिन्तयामास वीरा: केन निपातिता:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ បន្ទាប់ពីយំសោកយ៉ាងយូរ ដហ្មបុត្រ យុធិស្ឋិរ ដៃខ្លាំង បានតាំងបញ្ញាឲ្យមាំ ហើយគិតពិចារណាថា៖ «វីរបុរសទាំងនេះ ត្រូវអ្នកណាវាយឲ្យដួល?» ទិដ្ឋភាពនេះបង្ហាញថា ទុក្ខសោករបស់គាត់បានបម្លែងទៅជាការសួររកធម៌—ស្វែងរកមូលហេតុដែលសមស្របទាំងភស្តុតាងដែលមើលឃើញ និងតម្រូវការនៃធម៌ មិនប្រញាប់ប្រញាល់ទៅរកការសងសឹកដោយងងឹតភ្នែក។

Verse 21

नैषां शस्त्रप्रहारो5स्ति पद नेहास्ति कस्यचित्‌ । भूतं महदिदं मन्ये भ्रातरो येन मे हता:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «លើពួកគេគ្មានស្នាមរបួសពីអាវុធឡើយ ហើយនៅទីនេះក៏គ្មានស្នាមជើងរបស់នរណាម្នាក់ដែរ។ ខ្ញុំគិតថា នេះប្រាកដជាវិញ្ញាណអាទិទេពដ៏ខ្លាំងមួយ ដែលបានសម្លាប់បងប្អូនរបស់ខ្ញុំ»។ ដូច្នេះ ដហ្មបុត្រ យុធិស្ឋិរ ដៃខ្លាំង បានយំសោកយ៉ាងយូរ—ត្រូវទុក្ខសោកគ្របដណ្តប់ ប៉ុន្តែក៏នៅតែព្យាយាមគិតដោយធម៌ និងដោយប្រុងប្រយ័ត្ន ពីសញ្ញាដែលនៅមុខភ្នែក មិនប្រញាប់ប្រញាល់ចោទប្រកាន់ដោយគ្មានភស្តុតាង។

Verse 22

एकाग्रं चिन्तयिष्यामि पीत्वा वेत्स्यामि वा जलम्‌ | स्यात्‌ तु दुर्योधनेनेदमुपांशुविहितं कृतम्‌

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំនឹងគិតពិចារណាឲ្យចិត្តផ្តោតតែមួយ; ឬបន្ទាប់ពីផឹកទឹក ខ្ញុំនឹងព្យាយាមយល់អាថ៌កំបាំងនេះ។ ប្រហែលជាឌុរយោធនៈបានរៀបចំរឿងនេះដោយសម្ងាត់»។ ពេលឃើញបងប្អូនរបស់ខ្លួនដួលសន្លប់ និងគ្មានជីវិត ដហ្មបុត្រ យុធិស្ឋិរ ដៃខ្លាំង បានធ្លាក់ចូលក្នុងការគិតព្រួយបារម្ភ ហើយយំសោកយ៉ាងយូរ—ទុក្ខសោករបស់គាត់បង្ហាញទាំងការប្រុងប្រយ័ត្នតាមធម៌ និងការមិនព្រមវិនិច្ឆ័យដោយគ្មានភាពច្បាស់លាស់។

Verse 23

गान्धारराजरचितं सतत जिद्दाबुद्धिना । यस्य कार्यमकार्य वा सममेव भवत्युत

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ការនេះអាចជាការរៀបចំដោយស្តេចគន្ធារៈ—អ្នកដែលចិត្តតែងតែបត់បែនក្បត់កោង—សម្រាប់អ្នកដែលអ្វីដែលគួរធ្វើ និងអ្វីដែលមិនគួរធ្វើ ស្មើគ្នាទាំងអស់។ ពេលឃើញបងប្អូនរបស់ខ្លួនដួលសន្លប់ និងគ្មានជីវិត ដហ្មបុត្រ (យុធិស្ឋិរ) ដៃខ្លាំង បានធ្លាក់ចូលក្នុងទុក្ខសោក ហើយយំសោកយ៉ាងយូរ ដោយសង្ស័យថា អំពើឃោរឃៅបែបនេះអាចមកពីអ្នកដែលមិនគោរពព្រំដែនរវាងកាតព្វកិច្ច និងអំពើខុស។

Verse 24

कस्तस्य विश्वसेद्‌ वीरो दुष्कृतेरकृतात्मन: । अथवा पुरुषैर्गूढै: प्रयोगो5यं दुरात्मन:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «វីរបុរសណាអាចទុកចិត្តលើមនុស្សបែបនោះបាន—អ្នកដែលប្រព្រឹត្តអំពើអាក្រក់ និងគ្មានការគ្រប់គ្រងខ្លួន? ឬមិនដូច្នោះទេ យុទ្ធល្បិចដ៏ហិង្សានេះ ប្រហែលជាត្រូវបានអនុវត្តដោយភ្នាក់ងារលាក់ខ្លួន តាមការបញ្ជូនចិត្តអាក្រក់របស់អ្នកណាម្នាក់»។ ឃើញបងប្អូនរបស់ខ្លួនដួលស្លាប់ ធម្មបុត្រ យុធិស្ឋិរ ដៃខ្លាំង បានលង់ចូលក្នុងទុក្ខសោក ហើយយំរំលែកយូរ—សង្ស័យការក្បត់ និងថ្កោលទោសភាពច្របូកច្របល់នៃធម៌របស់អ្នកដែលសម្រាប់ពួកគេ «ត្រូវ» និង «ខុស» ក្លាយជាស្មើគ្នា។

Verse 25

भवेदिति महाबुद्धिर्बहुधा तदचिन्तयत्‌ | तस्यासीन्न विषेणेदमुदकं दूषितं यथा

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ យុធិស្ឋិរ អ្នកមានចិត្តធំ បានគិតពិចារណាជាច្រើនវិធី—«ហេតុអ្វីបានជាកើតឡើងដូចនេះ?»។ បន្ទាប់ពីពិនិត្យមើលយ៉ាងម៉ត់ចត់ គាត់បានប្រាកដថា ទឹកនៅទីនេះមិនត្រូវបានបំពុលដោយពិសទេ។ ទោះយ៉ាងណា ធម្មបុត្រ ដៃខ្លាំង ឃើញបងប្អូនដួលស្លាប់ ក៏យំរំលែកយូរ—ទុក្ខសោកហូរចេញ ខណៈដែលគាត់ខិតខំយល់ដឹងមូលហេតុ និងរក្សាការវិនិច្ឆ័យឲ្យត្រឹមត្រូវមធ្យមកាលវិបត្តិ។

Verse 26

मृतानामपि चैतेषां विकृतं नैव जायते । मुखवर्णा: प्रसन्ना मे ५ 40025 %8 [

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ទោះបីពួកគេបានស្លាប់ក៏ដោយ ក៏មិនមានការប្រែប្រួល ឬការខូចទ្រង់ទ្រាយណាមួយកើតឡើងលើពួកគេទេ។ ពណ៌មុខ និងទឹកមុខរបស់ពួកគេ នៅតែស្ងប់ស្ងាត់ស្រស់ថ្លា ដូចដែលខ្ញុំឃើញ»។ ឃើញបងប្អូនដួលស្លាប់ ប៉ុន្តែសពមានសភាពស្ងប់ស្ងាត់ចម្លែក យុធិស្ឋិរ កាន់តែជ្រាលជ្រៅក្នុងទុក្ខសោក និងការព្រួយបារម្ភ—ព្រោះភាពស្ងប់ខាងក្រៅនោះ បង្កើនភាពមិនប្រាកដចំពោះមូលហេតុលាក់លៀមដែលនាំមកវិបត្តិនេះ។

Verse 27

एकैकशश्लोघबलानिमान्‌ पुरुषसत्तमान्‌ | को<न्य: प्रतिसमासेत कालान्तकयमादृते

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ «ក្នុងបងប្អូនរបស់ខ្ញុំទាំងនេះ—មនុស្សប្រសើរបំផុត—ម្នាក់ៗមានកម្លាំងលើសលប់។ តើមានអ្នកណាអាចឈរទល់នឹងពួកគេបាន លើកលែងតែយមរាជ—អ្នកបញ្ចប់ដែលពេលវេលាបានកំណត់?»។ ឃើញបងប្អូនដួលស្លាប់ ធម្មបុត្រ យុធិស្ឋិរ ដៃខ្លាំង បានលង់ចូលក្នុងទុក្ខសោក ហើយយំរំលែកយូរ។

Verse 28

एतेन व्यवसायेन तत्‌ तोयं व्यवगाढवान्‌ | गाहमानश्न तत्‌ तोयमन्तरिक्षात्‌ स शुश्रुवे

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ដោយបានសម្រេចចិត្តដូច្នេះ គាត់បានចុះទៅក្នុងទឹកនោះ។ ខណៈដែលធម្មបុត្រ ដៃខ្លាំង កំពុងលុយចូលក្នុងទឹក គាត់បានឮសំឡេងមួយពីលើមេឃ។ ត្រូវបានគ្របដណ្តប់ដោយទុក្ខសោក ព្រោះឃើញបងប្អូនដេកដួល គាត់បានយំរំលែកយូរ—ទុក្ខ និងកាតព្វកិច្ចប៉ះទង្គិចគ្នា ខណៈដែលគាត់ឈានទៅមុខ ដើម្បីដឹងមូលហេតុនៃការដួលរលំរបស់ពួកគេ។

Verse 29

यक्ष उवाच अहं बक: शैवलमत्स्यभक्षो नीता मया प्रेतवशं तवानुजा: । त्वं पज्चमो भविता राजपुत्र नचेत्‌ प्रश्नान्‌ पछतो व्याकरोषि

The Yaksha said: “I am a heron, feeding on algae and fish. I have sent your younger brothers into the power of Death. O prince, you will be the fifth—unless you answer the questions I ask.” Seeing Arjuna fallen lifeless, his bow and arrows scattered, and Bhima, Nakula, and Sahadeva lying motionless without breath, Yudhishthira drew long, burning sighs. Tears of grief welled up and drenched him. Beholding all his brothers struck down, the mighty-armed son of Dharma sank into deep anxiety and lamented at length. Then the Yaksha spoke again: “Prince, I am a heron that lives on algae and fish. I myself have taken your younger brothers to Yama’s realm; therefore, if you do not reply to my questions when asked, you too will become the fifth guest in the world of Death.”

Verse 30

मा तात साहसं कार्षीमम पूर्वपरिग्रह: । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय तत: पिब हरस्व च

Vaiśaṃpāyana said: “Dear child, do not act rashly. This water has already been claimed by me. O son of Kuntī, answer my questions first; only then may you drink—and take the water as well.” Seeing Arjuna fallen dead with his bow and arrows scattered, and Bhīmasena, Nakula, and Sahadeva likewise lifeless, the mighty-armed Dharmaputra Yudhiṣṭhira drew hot, heavy breaths; tears of grief welled up and drenched his eyes. Overwhelmed by sorrow at the sight of his brothers lying struck down, he sank into deep anxiety and lamented at length.

Verse 31

युधिछिर उवाच रुद्राणां वा वसूनां वा मरुतां वा प्रधानभाक्‌ । पृच्छामि को भवान्‌ देवो नैतच्छकुनिना कृतम्‌

Yudhiṣṭhira said: “I ask you—are you the foremost among the Rudras, or among the Vasus, or among the Maruts? Tell me, which god are you? This cannot be the work of a mere bird.”

Verse 32

हिमवान्‌ पारियात्रश्न विन्ध्यो मलय एव च । चत्वार: पर्वता: केन पातिता भूरितेजस:

Vaiśaṃpāyana said: “Himavān, Pāriyātra, Vindhya, and Malaya—these four mighty mountains: by whom have they been struck down?” Thus, seeing his brothers fallen and lifeless, Dharmaputra Yudhiṣṭhira, overwhelmed by grief, lamented at length, comparing their great splendor and steadfastness to the immovable ranges of the earth and questioning what force could have felled such ‘mountain-like’ heroes.

Verse 33

अतीव ते महत्‌ कर्म कृतं च बलिनां वर । यान्‌ न देवा न गन्धर्वा नासुराश्च न राक्षसा:

Vaiśaṃpāyana said: “O best among the mighty, you have accomplished a deed exceedingly great—one that neither the gods, nor the Gandharvas, nor the Asuras, nor the Rākṣasas could achieve.” Seeing Arjuna fallen, his bow and arrows scattered, and Bhīmasena as well as Nakula and Sahadeva lying lifeless and inert, the strong-armed Dharmaputra Yudhiṣṭhira drew burning, heavy breaths. Tears of grief welled up and drenched him; beholding all his brothers struck down, he sank into deep anxiety and lamented at length.

Verse 34

विषहेरन्‌ महायुद्धे कृतं ते तन्महादभुतम्‌ । न ते जानामि यत्‌ कार्य नाभिजानामि काड्क्षितम्‌

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ការដែលអ្នកអត់ធ្មត់បានក្នុងសង្គ្រាមដ៏មហាធំ—អំពើដែលអ្នកបានធ្វើ នោះពិតជាអស្ចារ្យយ៉ាងក្រៃលែង។ ប៉ុន្តែខ្ញុំមិនយល់ថា កិច្ចការណាដែលអ្នកមានបំណងធ្វើទេ ហើយក៏មិនអាចដឹងបានថា អ្នកប្រាថ្នាអ្វីដែរ»។

Verse 35

बलवानोंमें श्रेष्ठ वीर! तुमने यह अत्यन्त महान्‌ कर्म किया है। बड़े-बड़े युद्धोंमें जिन वीरों-(के प्रभाव)-को देवता, गन्धर्व, असुर तथा राक्षस भी नहीं सह सकते थे, उन्हें गिराकर तुमने परम अद्भुत पराक्रम किया है। तुम्हारा कार्य क्या है? यह मैं नहीं जानता। तुम क्या चाहते हो? इसका भी मुझे पता नहीं है ।।

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ឱ វីរបុរស អ្នកជាអ្នកល្អឥតខ្ចោះក្នុងចំណោមអ្នកមានកម្លាំង! អ្នកបានសម្រេចកិច្ចការដ៏មហាធំយ៉ាងក្រៃលែង។ ក្នុងសង្គ្រាមធំៗ មានវីរបុរសដែលឥទ្ធិពលរបស់ពួកគេ សូម្បីតែទេវតា គន្ធព្វ អសុរ និងរាក្សស ក៏មិនអាចទ្រាំទ្របាន—តែអ្នកបានវាយទម្លាក់ពួកគេ បង្ហាញវីរភាពដ៏អស្ចារ្យបំផុត។ ប៉ុន្តែកិច្ចការរបស់អ្នកជាអ្វី ខ្ញុំមិនដឹងទេ; អ្នកចង់បានអ្វី ខ្ញុំក៏មិនដឹងដែរ។ ការចង់ដឹងដ៏ធំបានកើតឡើងក្នុងខ្ញុំ ហើយក៏មានការភ័យខ្លាចមួយផង ដល់ថ្នាក់បេះដូងខ្ញុំរញ្ជួយ ហើយដូចជាមានក្តៅក្រហាយឡើងក្នុងក្បាល។ ដូច្នេះ ឱ ព្រះអង្គដ៏គួរគោរព! ខ្ញុំសូមសួរដោយសុភាពរាបសារ៖ អ្នកជានរណា ដែលកំពុងឈរនៅទីនេះ?»

Verse 36

यक्ष उवाच यक्षो5हमस्मि भद्रं ते नास्मि पक्षी जलेचर:

យក្ខ បាននិយាយថា៖ «ខ្ញុំជាយក្ខ—សូមសេចក្តីល្អប្រសើរមកដល់អ្នក។ ខ្ញុំមិនមែនជាបក្សីទេ ហើយក៏មិនមែនជាសត្វដែលចល័តក្នុងទឹកដែរ»។

Verse 37

वैशग्पायन उवाच ततस्तामशिवां श्र॒ुत्वा वाचं स परुषाक्षराम्‌

វៃសម្បាយន បាននិយាយថា៖ បន្ទាប់មក គាត់បានឮពាក្យអមង្គលនោះ—ពាក្យដែលសូម្បីតែអក្សរនីមួយៗក៏រឹងរ៉ឹងឃោរឃៅ—ហើយបានឆ្លើយតបតាមក្រោយសម្តីដ៏អាក្រក់នោះ។ អត្ថបទនេះបង្ហាញថា ពាក្យសម្តីដែលឃោរឃៅ និងមានលក្ខណៈអមង្គល អាចក្លាយជាចំណុចបត់ផ្លូវសីលធម៌ និងរឿងរ៉ាវ ដោយបង្កឲ្យមានការភ័យខ្លាច កំហឹង ឬការផ្លាស់ប្តូរទិសដៅយ៉ាងដាច់ខាត។

Verse 38

यक्षस्य ब्रुवतो राजन्नुपक्रम्प तदा स्थित: । विरूपाक्षं महाकायं यक्षं तालसमुच्छुयम्‌

វៃសម្បាយន បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! ខណៈដែលយក្ខកំពុងនិយាយ នោះគាត់ (អ្នកស្តាប់) បានជំហានទៅមុខ ហើយឈរជិតគាត់—បានឃើញយក្ខដែលមានភ្នែកចម្លែកគួរឲ្យខ្លាច រាងកាយធំមហិមា និងកម្ពស់ខ្ពស់ដូចដើមតាល»។

Verse 39

ज्वलनार्कप्रतीकाशमधृष्यं पर्वतोपमम्‌ । वृक्षमाश्रित्य तिष्ठन्तं ददर्श भरतर्षभ:

វៃសម្បាយនៈបាននិយាយថា៖ ព្រះបុត្រកំពូលក្នុងវង្សភារតៈបានឃើញគាត់ឈរនៅជិតដើមឈើមួយ ដូចជាភ្លើង និងព្រះអាទិត្យភ្លឺចែងចាំង មិនអាចឈ្នះបាន ហើយខ្ពស់ធំដូចភ្នំ។

Verse 40

मेघगम्भीरनादेन तर्जयन्तं महास्वनम्‌ | वैशम्पायनजी कहते हैं--राजन्‌! तत्पश्चात्‌ उस समय इस प्रकार बोलनेवाले उस यक्षकी वह अमंगलमयी और कठोर वाणी सुनकर भरतश्रेष्ठ राजा युधिष्ठिर उसके पास जाकर खड़े हो गये। उन्होंने देखा

ដោយសំឡេងជ្រៅដូចពពកផ្គរលាន់ យក្សបានគំហកគំរាមដោយសូរស័ព្ទដ៏ខ្លាំង។ គាត់បានប្រកាសថា៖ «ឱ ព្រះរាជា បងប្អូនរបស់អ្នកទាំងនេះ ខ្ញុំបានហាមឃាត់ម្តងហើយម្តងទៀត តែពួកគេនៅតែចង់យកទឹកដោយកម្លាំង ដូច្នេះខ្ញុំបានវាយសម្លាប់ពួកគេ។ ឱ យុធិષ્ઠិរ ប្រសិនបើអ្នកចង់រក្សាជីវិត កុំផឹកទឹកនេះ។ ឱ បារថៈ កុំហ៊ានផឹក—ទឹកនេះស្ថិតក្រោមអំណាចរបស់ខ្ញុំ។ កូនកុន្តី ចូរឆ្លើយសំណួររបស់ខ្ញុំជាមុន សឹមផឹក ហើយយកទឹកទៅបាន»។

Verse 41

बलात्‌ तोयं जिहीर्षन्तस्ततो वै मृदिता मया | न पेयमुदकं राजन्‌ प्राणानिह परीप्सता

យក្សបាននិយាយថា៖ «ព្រោះពួកគេចង់យកទឹកដោយកម្លាំង ដូច្នេះខ្ញុំបានវាយសម្លាប់ពួកគេ។ ឱ ព្រះរាជា ប្រសិនបើអ្នកចង់រក្សាជីវិតនៅទីនេះ កុំផឹកទឹកនេះឡើយ។ ចូរឆ្លើយសំណួររបស់ខ្ញុំជាមុន សឹមអ្នកអាចផឹក និងយកទឹកទៅបាន»។

Verse 42

पार्थ मा साहसं कार्षीमम पूर्वपरिग्रह: । प्रश्नानुक्त्वा तु कौन्तेय ततः पिब हरस्व च

យក្សបាននិយាយថា៖ «ឱ បារថៈ កុំប្រព្រឹត្តដោយប្រញាប់ប្រញាល់។ ទឹកនេះខ្ញុំបានកាន់កាប់ជាមុនហើយ ជាកម្មសិទ្ធិសមស្របរបស់ខ្ញុំ។ ឱ កូនកុន្តី ចូរឆ្លើយសំណួររបស់ខ្ញុំជាមុន សឹមផឹក ហើយយកទឹកទៅបានផង»។

Verse 43

युधिछिर उवाच न चाहं कामये यक्ष तव पूर्वपरिग्रहम्‌ । काम॑ नैतत्‌ प्रशंसन्ति सन्‍्तो हि पुरुषा: सदा

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ «ឱ យក្ស ខ្ញុំមិនប្រាថ្នាយកអ្វីដែលស្ថិតក្រោមសិទ្ធិដែលអ្នកបានកាន់កាប់ជាមុនទេ។ មនុស្សល្អមិនសរសើរការលើកតម្កើងខ្លួនឯងឡើយ; បុរសសុចរិតតែងជៀសវាងវាជានិច្ច។ ខ្ញុំនឹងឆ្លើយសំណួររបស់អ្នកតាមការយល់ដឹងរបស់ខ្ញុំ—សូមអ្នកសួរមក»។

Verse 44

यदात्मना स्वमात्मान प्रशंसे पुरुषर्षभ । यथाप्रज्ञं तु ते प्रश्नान्‌ प्रतिवक्ष्यामि पूच्छ माम्‌

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ «ឱ បុរសប្រសើរបំផុត! ការសរសើរខ្លួនឯងដោយខ្លួនឯង មិនមែនជាការសរសើរដែលសុជនទទួលស្គាល់ទេ។ ទោះយ៉ាងណា តាមបញ្ញារបស់ខ្ញុំ ខ្ញុំនឹងឆ្លើយសំណួររបស់អ្នក។ សូមសួរខ្ញុំ»។

Verse 45

यक्ष उवाच कि स्विदादित्यमुन्नयति के च तस्याभितकश्नचरा: । कश्नैनमस्तं नयति कम्मेंश्ष प्रतेतिष्ठति

យក្ខ បានសួរថា៖ «អ្វីជាអំណាចដែលលើកព្រះអាទិត្យឲ្យរះនៅព្រឹក? អ្នកណាដែលដើរវិលជុំវិញព្រះអាទិត្យគ្រប់ទិស? អ្នកណាធ្វើឲ្យវាលិច? ហើយចុងក្រោយ វាស្ថិតនៅលើអ្វី?»។

Verse 46

युधिछिर उवाच ब्रह्मादित्यमुन्नयति देवास्तस्याभितकश्चरा: । धर्मश्षास्तं नयति च सत्ये च प्रतितिष्ठति

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «ព្រះព្រហ្មា លើកព្រះអាទិត្យឲ្យរះនៅព្រឹក; ព្រះទេវតាទាំងឡាយដើរវិលជុំវិញវាគ្រប់ទិស។ ធម្មៈ នាំវាទៅកាន់ការលិច ហើយវាស្ថិតមាំក្នុង សច្ចៈ»។

Verse 47

यक्ष उवाच केनस्विच्छोत्रियो भवति केनस्विद्‌ विन्दते महत्‌ । केनस्विद्‌ द्वितीयवान्‌ भवति राजन्‌ केन च बुद्धिमान्‌

យក្ខ បានសួរថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! មនុស្សក្លាយជាស្រោត្រីយៈ (អ្នកមាំមួនក្នុងវិជ្ជាសាស្ត្រ) ដោយអ្វី? គាត់ទទួលបានភាពអធិកអធមដោយអ្វី? ដោយអ្វីគាត់មាន ‘ទីពីរ’—មិត្តឬការគាំទ្រដែលអាចពឹងផ្អែក? ហើយដោយអ្វីគាត់ក្លាយជាបុគ្គលមានបញ្ញា?»។

Verse 48

युधिछिर उवाच श्रुतेन श्रोत्रियो भवति तपसा विन्दते महत्‌ | धृत्या द्वितीयवान्‌ भवति बुद्धिमान्‌ वृद्धसेवया

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «ដោយការសិក្សាស្រ៊ុតិ/វេដៈ មនុស្សក្លាយជាស្រោត្រីយៈ; ដោយតបស្យា (ការអធិស្ឋាន-តមអាហារ-អត់ធ្មត់) គាត់ទទួលបានភាពអធិកអធម។ ដោយភាពមាំមួន (ធ្រឹតិ) គាត់មាន ‘ទីពីរ’ ជាគាំទ្រ; ហើយដោយបម្រើអ្នកចាស់ទុំ គាត់ក្លាយជាមនុស្សមានបញ្ញា»។

Verse 49

यक्ष उवाच कि ब्राह्मणानां देवत्वं कश्न धर्म: सतामिव । कश्चैषां मानुषो भाव: किमेषामसतामिव

យក្សបានសួរ៖ «តើអ្វីជាគុណធម៌ដូចទេវតារបស់ព្រាហ្មណ៍? តើធម៌របស់ពួកគេដែលស្រដៀងនឹងការប្រព្រឹត្តរបស់សតបុរសគឺអ្វី? តើអ្វីនៅក្នុងពួកគេជាសភាពមនុស្សធម្មតា? ហើយតើអ្វីនៅក្នុងពួកគេស្រដៀងនឹងអាកប្បកិរិយារបស់អសតបុរស?»

Verse 50

युधिछिर उवाच स्वाध्याय एपषां देवत्वं तप एषां सतामिव । मरणं मानुषो भाव: परिवादोडसतामिव

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «សម្រាប់ព្រាហ្មណ៍ទាំងនេះ ការសូត្រនិងសិក្សាវេទដោយវិន័យ (ស្វាធ្យាយ) នោះហើយជាទេវភាព។ សម្រាប់សតបុរស ការតបស្យា (ការអត់ធ្មត់បួសបាប) គឺជាធម៌ដ៏សំខាន់។ ការស្លាប់គឺជាសភាពមនុស្ស; តែការប្រមាថនិយាយអាក្រក់ (និន្ទា) គឺជាអាកប្បកិរិយារបស់មនុស្សអសត។»

Verse 51

यक्ष उवाच कि क्षत्रियाणां देवत्वं कश्न धर्म: सतामिव । कश्नैषां मानुषो भाव: किमेषामसतामिव

យក្សបាននិយាយថា៖ «នៅក្នុងក្សត្រីយៈ អ្វីជាគុណធម៌ដែលធ្វើឲ្យគេ ‘ដូចទេវតា’? តើធម៌ណាដែលស្រដៀងនឹងការប្រព្រឹត្តរបស់សតបុរស? តើអ្វីជាសភាពមនុស្សធម្មតារបស់គេ? ហើយតើអ្វីស្រដៀងនឹងវិធីរបស់មនុស្សអសត?»

Verse 52

युधिछिर उवाच इष्वस्त्रमेषां देवत्वं यज्ञ एषां सतामिव । भयं वै मानुषो भाव: परित्यागोडसतामिव

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «សម្រាប់ក្សត្រីយៈទាំងនេះ ការជំនាញក្នុងធ្នូ និងអាវុធ (អិស្វាស្ត្រ) នោះហើយជាទេវភាព។ យជ្ញ (ការបូជាយញ្ញ) គឺជាធម៌របស់ពួកគេ ដូចសតបុរស។ ភ័យគឺជាចិត្តអារម្មណ៍មនុស្ស; តែការបោះបង់អ្នកដែលបានសុំជ្រកកោនក្នុងទុក្ខវេទនា គឺជាអាកប្បកិរិយារបស់អសត។»

Verse 53

यक्ष उवाच किमेकं यज्ञियं साम किमेकं यज्ञियं यजु: । का चैषां वृणुते यज्ञं कां यज्ञो नातिवर्तते

យក្សបានសួរ៖ «អ្វីមួយតែមួយណាជាសាមន៍សម្រាប់យញ្ញ? អ្វីមួយតែមួយណាជាយជុសសម្រាប់យញ្ញ? អ្វីមួយតែមួយណាជ្រើសរើស ឬទទួលយញ្ញ? ហើយយញ្ញមិនដែលលើសកម្រិតអ្វីមួយតែមួយណា?»

Verse 54

युधिछिर उवाच प्राणो वै यज्ञियं साम मनो वै यज्ञियं यजु: । ऋगेका वृणुते यज्ञ तां यज्ञो नातिवर्तते

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ដង្ហើម (ប្រាណ) នោះឯងជាសាមន៍សមស្របសម្រាប់យជ្ញ; ចិត្តនោះឯងជាយជុសសមស្របសម្រាប់យជ្ញ។ គាថា Ṛក តែមួយគត់ជាអ្នកជ្រើសរើស និងថែរក្សាយជ្ញ ហើយយជ្ញមិនហ៊ានលើសព្រំដែននៃ Ṛក នោះឡើយ»។

Verse 55

यक्ष उवाच किंस्विदावपतां श्रेष्ठ किंस्विन्निवपतां वरम्‌ | किंस्वित्‌ प्रतिष्ठमानानां किंस्वित्‌ प्रसवतां वरम्‌

យក្ខ បានសួរថា៖ «ក្នុងចំណោមអ្នកសាបព្រោះ អ្វីជាល្អបំផុត? ក្នុងចំណោមអ្នកប្រមូលផល អ្វីជាល្អឥតខ្ចោះ? សម្រាប់អ្នកដែលចង់ឈរមាំមួន អ្វីជាគ្រឹះល្អបំផុត? ហើយក្នុងចំណោមអ្នកដែលបង្កើតឬបង្កើតផល អ្វីជាល្អបំផុត?»

Verse 56

यक्षने पूछा--खेती करनेवालोंके लिये कौन-सी वस्तु श्रेष्ठ है? बिखेरने (बोने) वालोंके लिये क्या श्रेष्ठ है? प्रतिष्ठाप्राप्त धनियोंके लिये कौन-सी वस्तु श्रेष्ठ है? तथा संतानोत्पादन करनेवालोंके लिये क्या श्रेष्ठ है? ।।

យុធិષ્ઠិរ ឆ្លើយថា៖ «សម្រាប់អ្នកកសិករ ភ្លៀងជាល្អបំផុត; សម្រាប់អ្នកសាបព្រោះ គ្រាប់ពូជជាល្អបំផុត។ សម្រាប់អ្នកមានទ្រព្យសម្បត្តិដែលបានតាំងមូលដ្ឋានរួច គោ-ក្របីជាគ្រឹះល្អបំផុត; ហើយសម្រាប់អ្នកប្រាថ្នាចង់មានកូន បុត្រជាល្អបំផុត»។

Verse 57

यक्ष उवाच इन्द्रियार्थाननु भवन्‌ बुद्धिमाँलल्‍लोकपूजित: । सम्मत: सर्वभूतानामुच्छवसन्‌ को न जीवति

យក្ខ បានសួរថា៖ «នរណាជាបុរសនោះ ដែលទោះបីមានបញ្ញា ត្រូវលោកគោរព គ្រប់សត្វសរសើរ ហើយកំពុងទទួលរងអារម្មណ៍តាមអង្គញ្ញាណ និងកំពុងដកដង្ហើមក៏ដោយ តែនៅក្នុងសេចក្តីពិត មិនអាចហៅថា “រស់” បាន?»

Verse 58

युधिछिर उवाच देवतातिथिभृत्यानां पितृणामात्मनश्न यः । न निर्वपति पज्चानामुच्छवसन्‌ न स जीवति

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាដែលមិនបានបែងចែកបូជាដោយសមគួរ នូវចំណែកទាំងប្រាំ—ចំពោះទេវតា ចំពោះភ្ញៀវ ចំពោះអ្នកពឹងផ្អែក/អ្នកបម្រើ ចំពោះបុព្វបុរស និងចំពោះខ្លួនឯង—ទោះបីកំពុងដកដង្ហើមក៏ដោយ ក៏មិនអាចហៅថា “រស់” បានឡើយ»។

Verse 59

युधिष्ठिरने कहा--जो देवता, अतिथि, भरणीय कुटुम्बीजन, पितर और आत्मा--इन पाँचोंका पोषण नहीं करता, वह श्वास लेनेपर भी जीवित नहीं है ।।

The Yaksha said: “What is heavier than the earth? What is higher than the sky? What is swifter than the wind? And what is more numerous than blades of grass?” In the larger ethical frame of the Yaksha’s interrogation, these riddling questions test Yudhiṣṭhira’s discernment of dharma—probing not mere physical facts, but the moral and existential realities that outweigh, surpass, outpace, and outnumber the visible world.

Verse 60

युधिछ्िर उवाच माता गुरुतरा भूमे: खातू्‌ पितोच्चतरस्तथा । मन: शीघ्रतरं वाताच्चिन्ता बहुतरी तृणात्‌

Yudhiṣṭhira said: “A mother is weightier—more venerable—than the earth itself. A father is higher than the sky. The mind moves swifter than the wind, and anxiety is more numerous and pervasive than blades of grass.”

Verse 61

यक्ष उवाच किंस्वित्‌ सुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति | कस्यस्विद्धृदयं नास्ति किंस्विद्‌ वेगेन वर्धते

The Yakṣa said: “What is it that, though asleep, does not blink? What is it that, though born, makes no effort? Who is it that has no heart? And what is it that grows swiftly with speed?”

Verse 62

युधिछिर उवाच मत्स्य: सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति । अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते

Yudhiṣṭhira said: “A fish, even while asleep, does not blink; an egg, though brought into being, makes no effort; a stone has no heart; and a river swells by the force of its current.” In this reflective utterance, he points to striking natural contrasts—wakefulness without blinking, life-potential without agency, hardness without feeling, and growth driven by momentum—inviting contemplation on what truly constitutes awareness, effort, compassion, and the forces that carry beings forward.

Verse 63

यक्ष उवाच किंस्वित्‌ प्रवसतो मित्र किंस्विन्मित्रं गृहे सतः । आतुरस्य च किं मित्र किंस्विन्मित्रं मरिष्यत:

Verse 64

युधिछिर उवाच सार्थ: प्रवसतो मित्र भार्या मित्र गृहे सतः । आतुरस्य भिषड्मित्र दानं मित्र मरिष्यत:

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ សម្រាប់អ្នកធ្វើដំណើរឆ្ងាយ មិត្តគឺក្រុមអ្នករួមដំណើរ និងក្បួនដំណើរ; សម្រាប់អ្នកនៅផ្ទះ ភរិយាគឺមិត្ត; សម្រាប់អ្នកឈឺ គ្រូពេទ្យគឺមិត្ត; និងសម្រាប់មនុស្សជិតស្លាប់ មិត្តពិតគឺទាន—អំណោយមានបុណ្យដែលគាំទ្រគាត់លើសពីជីវិតនេះ។

Verse 65

यक्ष उवाच को35तिथि: सर्वभूतानां किंस्विद्‌ धर्म सनातनम्‌ | अमृतं किंस्विद्‌ राजेन्द्र किंस्वित्‌ सर्वमिदं जगत्‌

យក្ស បានសួរថា៖ «ឱ ព្រះរាជា! អ្នកណាជា “អតិថិ” របស់សត្វមានជីវិតទាំងអស់? តើធម៌សនាតនៈ (ធម៌អស់កល្ប) ជាអ្វី? អម្រឹត (អមតៈ) ជាអ្វី? ហើយពិភពលោកទាំងមូលនេះ តាមពិតជាអ្វី?»

Verse 66

भवतां दिव्यवाचस्तु ता भवन्तु कथं मृषा । “साधारण मनुष्योंकी बातें तथा उनकी प्रतिज्ञाएँ तो झूठी निकल जाती हैं; परंतु तुमलोगोंके सम्बन्धमें जो दिव्य वाणियाँ हुई थीं

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «ព្រះវាចាដ៏ទេវីដែលបានប្រកាសអំពីអ្នក នឹងក្លាយជាមិថ្យាបានដូចម្តេច? ពាក្យ និងសច្ចាប្រណិធានរបស់មនុស្សធម្មតា អាចបរាជ័យបាន; តែព្យាករណ៍ស្ថានសួគ៌អំពីអ្នក នឹងមិនពិតបានដូចម្តេច?» យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ភ្លើងជាអតិថិរបស់សត្វមានជីវិតទាំងអស់; ទឹកដោះគោជាអម្រឹត; ធម៌អមតៈ និងអស់កល្ប នោះហើយជាសនាតនធម៌; ហើយខ្យល់ពាសពេញ—មែនហើយ វាជាពិភពលោកទាំងមូលនេះ។»

Verse 67

यक्ष उवाच किंस्विदेको विचरते जात: को जायते पुन: । किंस्विद्धिमस्य भैषज्यं किंस्विदावपनं महत्‌

យក្ស បានសួរថា៖ «អ្វីដែលដើរទៅម្នាក់ឯងគឺអ្វី? អ្នកណាដែលកើតឡើងម្ដងហើយម្ដងទៀត? តើអ្វីជាឱសថព្យាបាលសភាពនេះ? ហើយ “ការសាបព្រោះដ៏មហា” (អាវបន) គឺអ្វី—សកម្មភាពខ្ពង់ខ្ពស់ដែលផ្តល់ផលល្អបំផុត?»

Verse 68

यक्षने पूछा--अकेला कौन विचरता है? एक बार उत्पन्न होकर पुन: कौन उत्पन्न होता है? शीतकी ओषधि क्या है? और महान्‌ आवपन (क्षेत्र) क्या है? ।।

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះអាទិត្យដើរទៅម្នាក់ឯង។ ព្រះចន្ទ កើតឡើងម្ដងហើយកើតឡើងម្ដងទៀត។ ភ្លើងជាឱសថព្យាបាលភាពត្រជាក់។ ហើយផែនដីជាវាលសាបព្រោះដ៏មហា។»

Verse 69

यक्ष उवाच किंस्विदेकपदं धर्म्य किंस्विदेकपर्द यश: । किंस्विदेकपदं स्वर्ग्य किंस्विदेकप्दं सुखम्‌

យក្សបានមានពាក្យថា៖ «អ្វីជាមូលដ្ឋានតែមួយ ដែលធ្វើឲ្យមនុស្សក្លាយជាអ្នកមានធម៌ពិតប្រាកដ? អ្វីជាមូលដ្ឋានតែមួយនៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះ? អ្វីជាមូលដ្ឋានតែមួយដែលនាំទៅសួគ៌? ហើយអ្វីជាមូលដ្ឋានតែមួយនៃសុខ?»

Verse 70

युधिछिर उवाच दाक्ष्यमेकपद धर्म्य दानमेकपर्द यश: । सत्यमेकपदं स्वर्ग्य शीलमेकपदं सुखम्‌

យុធិષ્ઠិរ បានមានពាក្យថា៖ «សមត្ថភាពប្រកបដោយជំនាញ ជាមូលដ្ឋានសំខាន់នៃធម៌; ការផ្តល់ទាន ជាមូលដ្ឋានសំខាន់នៃកេរ្តិ៍ឈ្មោះ។ សច្ចៈ ជាមូលដ្ឋានសំខាន់នៃសួគ៌ ហើយសីលធម៌ល្អ ជាមូលដ្ឋានសំខាន់នៃសុខ»

Verse 71

यक्ष उवाच किंस्विदात्मा मनुष्यस्य किंस्विद्‌ दैवकृत: सखा । उपजीवनं किंस्विदस्य किंस्विदस्य परायणम्‌

យក្សបានមានពាក្យថា៖ «អ្វីជាខ្លួនឯងពិតប្រាកដរបស់មនុស្ស? មិត្តរួមដំណើរណាដែលវាសនាបានប្រទាន? អ្វីជាមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិតរបស់គេ? ហើយអ្វីជាជម្រកខ្ពស់បំផុត និងទីពឹងចុងក្រោយរបស់គេ?»

Verse 72

यक्षने पूछा--मनुष्यकी आत्मा क्‍या है? इसका दैवकृत सखा कौन है? इसका उपजीवन (जीवनका सहारा) क्या है? और इसका परम आश्रय क्या है? ।।

យុធិષ્ઠិរ បានមានពាក្យថា៖ «កូនប្រុសគឺជាខ្លួនឯងរបស់មនុស្ស; ភរិយាគឺជាមិត្តរួមដំណើរដែលវាសនាបានកំណត់។ ពពកនាំភ្លៀងគឺជាមធ្យោបាយចិញ្ចឹមជីវិតរបស់គេ ហើយការផ្តល់ទានគឺជាជម្រកខ្ពស់បំផុតរបស់គេ»

Verse 73

यक्ष उवाच धन्यानामुत्तमं किंस्विद्‌ धनानां स्यात्‌ किमुत्तमम्‌ | लाभानामुत्तमं कि स्यात्‌ सुखानां स्यात्‌ किमुत्तमम्‌

យក្សបានមានពាក្យថា៖ «ក្នុងចំណោមអ្នកដែលគួរឲ្យសរសើរ អ្វីជាគុណធម៌ល្អបំផុត? ក្នុងចំណោមទ្រព្យសម្បត្តិ ទ្រព្យណាល្អបំផុត? ក្នុងចំណោមផលចំណេញ ផលណាជាធំបំផុត? ហើយក្នុងចំណោមសុខ សុខណាល្អបំផុត?»

Verse 74

युधिछिर उवाच धन्यानामुत्तमं दाक्ष्यं धनानामुत्तमं श्रुतम्‌ । लाभानां श्रेय आरोग्यं सुखानां तुष्टिरुत्तमा

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ ក្នុងចំណោមអ្នកមានពុណ្យ ការប៉ិនប្រសប់ជាគុណល្អបំផុត; ក្នុងចំណោមទ្រព្យសម្បត្តិ ចំណេះដឹងអំពីធម៌សាស្ត្រ/វេដៈ ជាទ្រព្យប្រសើរបំផុត; ក្នុងចំណោមលាភផល សុខភាពល្អជាលាភដ៏ប្រសើរ; ហើយក្នុងចំណោមសុខទាំងឡាយ ការពេញចិត្ត (សន្តោស) ជាសុខដ៏ល្អបំផុត។

Verse 75

यक्ष उवाच कश्च धर्म: परो लोके कश्न धर्म: सदाफल: । कि नयम्य न शोचन्ति कैश्नल संधिर्न जीर्यते

យក្ស បានសួរថា៖ «ក្នុងលោកនេះ ធម៌អ្វីជាធម៌ខ្ពស់បំផុត? ធម៌អ្វីដែលផ្តល់ផលមិនខានជានិច្ច? ដោយទប់ស្កាត់អ្វី មនុស្សទើបមិនសោកសៅ? ហើយមិត្តភាពដែលបានចងជាមួយអ្នកណា មិនរលាយបាត់ឡើយ?»

Verse 76

युधिछिर उवाच आनुशंस्यं परो धर्मस्त्रयी धर्म: सदाफल: । मनो यम्य न शोचन्ति संधि: सदभिर्न जीर्यते

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «មេត្តាករុណា ជាធម៌ខ្ពស់បំផុតក្នុងលោក; ធម៌តាមវេដៈ (ត្រៃវេដៈ) ជាធម៌ដែលផ្តល់ផលមិនខាន; ដោយទប់ស្កាត់ចិត្ត មនុស្សមិនសោកសៅ; ហើយមិត្តភាពជាមួយសត្ដបុរស មិនរលាយបាត់ឡើយ»។

Verse 77

यक्ष उवाच कि नु हित्वा प्रियो भवति कि नु हित्वा न शोचति । कि नु हित्वार्थवान्‌ भवति कि नु हित्वा सुखी भवेत्‌

យក្ស បានសួរថា៖ «បោះបង់អ្វី មនុស្សទើបក្លាយជាអ្នកគេពេញចិត្ត? បោះបង់អ្វី ទើបមិនសោកសៅ? បោះបង់អ្វី ទើបក្លាយជាអ្នកមានទ្រព្យពិត? ហើយបោះបង់អ្វី ទើបរស់ដោយសុខ?»

Verse 78

युधिछिर उवाच मान हित्वा प्रियो भवति क्रोधं हित्वा न शोचति । काम हित्वार्थवान्‌ भवति लोभ हित्वा सुखी भवेत्‌

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «បោះបង់អហങ്കារ/មោទនភាព (māna) មនុស្សទើបក្លាយជាអ្នកគេពេញចិត្ត; បោះបង់កំហឹង ទើបមិនសោកសៅ; បោះបង់កាមតណ្ហា (kāma) ទើបក្លាយជាអ្នកមានទ្រព្យពិត; ហើយបោះបង់លោភលន់ ទើបរស់ដោយសុខ»។

Verse 79

यक्ष उवाच किमर्थ ब्राह्मणे दानं किमर्थ नटनर्तके । किमर्थ चैव भृत्येषु किमर्थ चैव राजसु

យក្ខៈបាននិយាយថា៖ «ហេតុអ្វីបានជាគេធ្វើទានដល់ព្រាហ្មណ៍? ហេតុអ្វីបានជាគេធ្វើទានដល់អ្នកសម្ដែង និងអ្នករាំ? តើការផ្តល់ដល់អ្នកបម្រើមានគោលបំណងអ្វី? ហើយហេតុអ្វីបានជាគេផ្តល់អំណោយដល់ព្រះមហាក្សត្រ?»

Verse 80

युधिछिर उवाच धर्मार्थ ब्राह्मणे दानं यशो<र्थ नटनर्तके । भृत्येषु भरणार्थ वै भयार्थ चैव राजसु

យុធិષ્ઠិរៈបានឆ្លើយថា៖ «ទានដល់ព្រាហ្មណ៍ គឺសម្រាប់ធម៌; ទានដល់អ្នកសម្ដែង និងអ្នករាំ គឺសម្រាប់កេរ្តិ៍ឈ្មោះ និងការគោរពសាធារណៈ។ ការផ្តល់ដល់អ្នកបម្រើ គឺសម្រាប់ការចិញ្ចឹមជីវិតរបស់ពួកគេ; ចំណែកដល់ព្រះមហាក្សត្រ គេផ្តល់ដោយសារភ័យ—ដូចជាពន្ធ ឬសួយសារ។»

Verse 81

यक्ष उवाच केनस्विदावृतो लोक: केनस्विन्न प्रकाशते । केन त्यजति मित्राणि केन स्वर्ग न गच्छति

យក្ខៈបានសួរថា៖ «លោកនេះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយអ្វី? ដោយអ្វីបានជាវាមិនភ្លឺចែងចាំង? មនុស្សបោះបង់មិត្តភក្តិដោយហេតុអ្វី? ហើយដោយអ្វីបានជាមិនអាចទៅដល់សួគ៌?»

Verse 82

युधिछिर उवाच अज्ञानेनावृतो लोकस्तमसा न प्रकाशते । लोभात्‌ त्यजति मित्राणि संगात्‌ स्वर्ग न गच्छति

យុធិષ્ઠិរៈបានឆ្លើយថា៖ «លោកនេះត្រូវបានគ្របដណ្ដប់ដោយអវិជ្ជា; ដោយភាពងងឹត វាមិនភ្លឺចែងចាំង។ ដោយលោភ មនុស្សបោះបង់មិត្តភក្តិ; ហើយដោយការចងចិត្តជាប់ (អាសక్తិ) គេមិនអាចទៅដល់សួគ៌បាន។»

Verse 83

यक्ष उवाच मृतः कथं स्यात्‌ पुरुष: कथ॑ राष्ट्र मृतं भवेत्‌ । श्राद्ध मृतं कथं वा स्यात्‌ कथं यज्ञों मृतो भवेत्‌

យក្ខៈបានសួរថា៖ «តើមនុស្សម្នាក់ត្រូវបានហៅថា ‘ស្លាប់’ ដោយរបៀបណា? តើនគរមួយអាចត្រូវបានហៅថា ‘ស្លាប់’ ដោយរបៀបណា? ពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) សម្រាប់បុព្វបុរស តើពេលណាទើបត្រូវបានចាត់ថា ‘ស្លាប់’? ហើយយជ្ញៈ (yajña) តើពេលណាទើបត្រូវបានហៅថា ‘ស្លាប់’?»

Verse 84

यक्षने पूछा--पुरुष किस प्रकार मरा हुआ कहा जाता है? राष्ट्र किस प्रकार मर जाता है? श्राद्ध किस प्रकार मृत हो जाता है? और यज्ञ कैसे नष्ट हो जाता है? ।।

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បុរសត្រូវហៅថា ‘ស្លាប់’ នៅពេលដែលគាត់ធ្លាក់ចូលក្នុងភាពក្រីក្រខ្វះខាត។ រាជ្យត្រូវហៅថា ‘ស្លាប់’ នៅពេលដែលគ្មានព្រះមហាក្សត្រ។ ពិធីស្រាទ្ធ (śrāddha) ត្រូវហៅថា ‘ស្លាប់’ នៅពេលដែលធ្វើជូនអ្នកមិនមែនជាស្រោត្រីយៈ (śrotriya) ពិតប្រាកដ គឺអ្នកសិក្សាវេដៈ និងមានគុណសម្បត្តិសមគួរ។ ហើយយញ្ញ (yajña) ត្រូវហៅថា ‘ស្លាប់’ នៅពេលដែលធ្វើដោយគ្មានទក្ខិណា (dakṣiṇā) គឺថ្លៃបូជាដែលគួរផ្តល់។»

Verse 85

युधिष्ठिर बोले--दरिद्र पुरुष मरा हुआ है यानी मरे हुएके समान है, बिना राजाका राज्य मर जाता है यानी नष्ट हो जाता है, श्रोत्रिय ब्राह्मणके बिना श्राद्ध मृत हो जाता है और बिना दक्षिणाका यज्ञ नष्ट हो जाता है ।।

យក្ខ បានសួរថា៖ «អ្វីហៅថា ‘ទិស’? អ្វីហៅថា ‘ទឹក’? អ្វីហៅថា ‘អាហារ’? ហើយអ្វីជាពុលពិតប្រាកដ? ចូរប្រាប់ខ្ញុំផងអំពីពេលវេលាសមរម្យសម្រាប់ធ្វើពិធីស្រាទ្ធ។ បន្ទាប់មក អ្នកអាចផឹកទឹក—ហើយអាចយកទឹកនោះទៅបានផងដែរ។»

Verse 86

युधिछिर उवाच सन्‍्तो दिग्‌ जलमाकाशं गौरन्न प्रार्थना विषम्‌ | श्राद्धस्य ब्राह्मण: काल: कथं वा यक्ष मन्यसे

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សត្ដបុរសទាំងឡាយជាទិសពិតប្រាកដ; មេឃជាទឹក; ផែនដីជាអាហារ; ការកើតក្តីប្រាថ្នា និងការសុំស្វែងដើម្បីខ្លួនឯងជាពុល; ហើយសម្រាប់ពិធីស្រាទ្ធ ព្រះព្រាហ្មណ៍ជាអ្វីដែលកំណត់ ‘ពេលវេលា’ ឲ្យសមគួរ។ ឱ យក្ខ! ចំពោះរឿងនេះ អ្នកយល់យ៉ាងដូចម្តេច?»

Verse 87

यक्ष उवाच तप: कि लक्षणं प्रोक्तं को दमश्न प्रकीर्तित: । क्षमा च का परा प्रोक्ता का च ह्वी: परिकीर्तिता

យក្ខ បានសួរថា៖ «អ្វីត្រូវបានប្រកាសថាជាសញ្ញាសម្គាល់នៃតបៈ (tapas) ឬការអធិស្ឋានអាស្ចារ្យ? អ្វីត្រូវបានសរសើរថាជាដមៈ (dama) ឬការគ្រប់គ្រងខ្លួន? អ្វីត្រូវបានបង្រៀនថាជាក្សមា (kṣamā) ដ៏ខ្ពស់បំផុត? ហើយអ្វីហៅថា ហ្រី (hrī) ឬភាពខ្មាស់អៀន/សុភាពរាបសារ?»

Verse 88

युधिछिर उवाच तप: स्वधर्मवर्तित्वं मनसो दमनं दम: । क्षमा द्न्द्सहिष्णुत्वं ह्वीरकार्यनिवर्तनम्‌

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ការតាំងចិត្តឈរជាប់ក្នុងស្វធម្ម (svadharma) របស់ខ្លួន គឺតបៈ (tapas)។ ការគ្រប់គ្រងចិត្ត គឺដមៈ (dama)។ ការអត់ធ្មត់ចំពោះគូប្រឆាំង ដូចជា ត្រជាក់ និងក្តៅ គឺក្សមា (kṣamā)។ ហើយហ្រី (hrī) គឺការបែរចេញពីអំពើដែលមិនគួរធ្វើ។»

Verse 89

यक्ष उवाच किं ज्ञानं प्रोच्यते राजन्‌ कः शमश्रन प्रकीर्तित: | दया च का परा प्रोक्ता कि चार्जवमुदाहतम्‌

យក្សបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្វីហៅថា “ចំណេះដឹងពិត”? អ្វីត្រូវបានប្រកាសថា “សមៈ” (ការគ្រប់គ្រងខ្លួន/សន្តិភាពចិត្ត)? អ្វីត្រូវបាននិយាយថា “មេត្តាករុណាខ្ពស់បំផុត”? ហើយអ្វីត្រូវបានប្រកាសថា “អារជវៈ” (ភាពត្រង់តាមធម៌/ភាពសាមញ្ញត្រង់)?»

Verse 90

युधिछिर उवाच ज्ञान तत्त्वार्थसम्बोध: शमक्षित्तप्रशान्तता | दया सर्वसुखैषित्वमार्जवं समचित्तता

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «ចំណេះដឹងពិត គឺការត្រាស់ដឹងយ៉ាងត្រឹមត្រូវចំពោះសភាពពិត និងអត្ថន័យនៃសច្ចៈ។ “សមៈ” គឺការស្ងប់ស្ងាត់ និងការបន្ធូរចិត្តឲ្យសុខសាន្ត។ មេត្តាករុណា គឺបំណងឲ្យសត្វលោកទាំងអស់បានសុខ។ ហើយ “អារជវៈ” គឺចិត្តស្មើ មិនលំអៀងក្នុងគ្រប់ស្ថានភាព។»

Verse 91

यक्ष उवाच कः शत्रुर्दुर्जय: पुंसां कश्न व्याधिरनन्तक: । कीदृशश्च स्मृतः साधुरसाधु: कीदृश: स्मृत:

យក្សបាននិយាយថា៖ «មនុស្សមានសត្រូវណាដែលឈ្នះបានលំបាកបំផុត? ជំងឺណាដែលមិនមានទីបញ្ចប់ បំផ្លាញពួកគេ? មនុស្សប្រភេទណាត្រូវបានចងចាំថាជាសាធុ (មនុស្សល្អ)? ហើយមនុស្សប្រភេទណាត្រូវបានចងចាំថាជាអសាធុ (មនុស្សអាក្រក់)?»

Verse 92

युधिछिर उवाच क्रोध: सुदुर्जय: शत्रुलोंभो व्याधिरनन्तक: । सर्वभूतहित: साधुरसाधुर्निर्देय: स्मृत:

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «កំហឹង គឺសត្រូវដែលឈ្នះបានលំបាកយ៉ាងខ្លាំង; លោភ គឺជាជំងឺមិនមានទីបញ្ចប់។ អ្នកណាដែលស្វែងរកប្រយោជន៍ដល់សត្វលោកទាំងអស់ គេហៅថា សាធុ; អ្នកឃោរឃៅ មិនមានមេត្តា គេរំលឹកថា ជាអសាធុ។»

Verse 93

यक्ष उवाच को मोह: प्रोच्यते राजन्‌ कश्च मान: प्रकीर्तित: । किमालस्यं च विज्ञेयं कक्ष शोक: प्रकीर्तितः:

យក្សបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ! អ្វីហៅថា មោហៈ (ភាពវង្វេង)? អ្វីហៅថា មានៈ (មោទនភាព/អំណួត)? អ្វីគួរយល់ថា ជា អាលស្យៈ (ភាពខ្ជិល)? ហើយអ្វីត្រូវបានហៅថា សោក (ទុក្ខសោក)?»

Verse 94

युधिछिर उवाच मोहो हि धर्ममूढत्वं मानस्त्वात्माभिमानिता । धर्मनिष्क्रियता55लस्यं शोकस्त्वज्ञानमुच्यते

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មោហៈ គឺជាការភាន់ច្រឡំដែលធ្វើឲ្យមនុស្សវង្វេងពីធម៌។ មានៈ គឺអហങ്കារ—ការអួតអាងខ្លួនឯង។ អាលស្យៈ គឺការមិនព្រមប្រព្រឹត្តតាមធម៌។ ហើយអ្វីដែលមនុស្សហៅថា ‘ទុក្ខសោក’ នោះ តាមសេចក្តីពិត គឺអវិជ្ជា»។

Verse 95

यक्ष उवाच कि स्थैर्यमृषिश्रि: प्रोक्ते कि च धैर्यमुदाह्तम्‌ । स्‍्नान॑ च किं पर प्रोक्तं दानं च किमिहोच्यते

យក្ស បានសួរថា៖ «ពួកឥសីហៅអ្វីថា ‘ស្ថេរភាព’ (ស្ថೈર્ય)? ហើយអ្វីត្រូវបានប្រកាសថា ‘ធៃរយៈ’ (ធैर្យ)? អ្វីត្រូវបាននិយាយថា ជា ‘ស្នាន’ ដ៏ប្រសើរបំផុត—ការសម្អាតពិត? ហើយនៅទីនេះ អ្វីហៅថា ‘ទាន’—ការធ្វើសប្បុរសធម៌ពិត?»

Verse 96

युधिछिर उवाच स्वधर्मे स्थिरता स्थैर्य धेर्यमिन्द्रियनिग्रह: । स्नान मनोमलत्यागो दान वै भूतरक्षणम्‌

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ស្ថេរភាព គឺការឈរមាំក្នុងស្វធម៌របស់ខ្លួន។ ធៃរយៈ គឺការគ្រប់គ្រងឥន្ទ្រីយ៍—ការទប់ស្កាត់អារម្មណ៍ប្រាំមួយ។ ‘ស្នាន’ គឺការបោះបង់មលិនក្នុងចិត្ត។ ‘ទាន’ គឺការការពារសត្វមានជីវិតទាំងឡាយ»។

Verse 97

युधिष्ठिर बोले--अपने धर्ममें स्थिर रहना ही स्थिरता है, इन्द्रियनिग्रह धैर्य है, मानसिक मलोंका त्याग करना परम स्नान है और प्राणियोंकी रक्षा करना ही दान है ।।

យក្ស បានសួរថា៖ «បុរសម្នាក់គួរត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា ជាបណ្ឌិតដោយអ្វី? នាស្តិក—អ្នកបដិសេធសេចក្តីជំនឿ—គេហៅអ្នកណា? មូឃៈ—មនុស្សល្ងង់—គឺអ្នកណា? កាមៈ—តណ្ហា—ជាអ្វី? ហើយមត្សរៈ—ការច្រណែន—មានន័យដូចម្តេច?»

Verse 98

युधिछ्िर उवाच धर्मज्ञ: पण्डितो ज्ञेयो नास्तिको मूर्ख उच्यते । काम: संसारहेतुश्न हृत्तापो मत्सर: स्मृत:

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកដឹងធម៌ គួរត្រូវបានទទួលស្គាល់ថា ជាបណ្ឌិត។ អ្នកនាស្តិក គេហៅថា មូឃៈ—មនុស្សល្ងង់។ កាមៈ—តណ្ហា—គឺមូលហេតុដែលចងសត្វលោកឲ្យជាប់ក្នុងសង្សារ នៃកំណើតនិងមរណៈ។ ហើយមត្សរៈ—ការច្រណែន—គឺការដុតឆេះក្នុងបេះដូង»។

Verse 99

यक्ष उवाच को5हड्कार इति प्रोक्त: कश्न दम्भ: प्रकीर्तित: । कि तद्‌ दैवं परं प्रोक्त कि तत्‌ पैशुन्यमुच्यते

យក្សបាននិយាយថា៖ «អ្វីហៅថា អហង្គារ (អាត្មាភាព/អំនួតខ្លួន)? ហើយអ្វីដែលគេហៅថា ដម្ភ (ការលាក់ពុត ឬអំនួតបង្ហាញ)? អ្វីដែលបានប្រកាសថាជា ទេវធម៌ដ៏ឧត្តម (daiva) នោះជាអ្វី? ហើយអ្វីដែលគេហៅថា បៃសុន្យ (paiśunya)—ការនិយាយបង្កាច់បង្ខូចពីក្រោយ?»

Verse 100

युधिछिर उवाच महाज्ञानमहड्कारो दम्भो धर्मो ध्वजोच्छूय: । दैवं दानफल प्रोक्तं पैशुन्यं परदूषणम्‌

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «អហង្គារ គឺអវិជ្ជាដ៏ធំ។ ដម្ភ គឺការបង្ហាញខ្លួនថាជាមនុស្សធម៌ខ្ពស់ ដើម្បីឲ្យគេគោរព។ ផលនៃទាន គេហៅថា ដៃវ (daiva)—ផលប្រសិទ្ធិដោយព្រះច្បាប់។ ហើយ បៃសុន្យ (paiśunya) គឺការរកកំហុស និងបង្ខូចកេរ្តិ៍ឈ្មោះអ្នកដទៃ។»

Verse 101

यक्ष उवाच धर्मश्चार्थक्ष॒ कामश्ष॒ परस्परविरोधिन: । एषां नित्यविरुद्धानां कथमेकत्र संगम:

យក្សបាននិយាយថា៖ «ធម៌ អត្ថ និង កាម—ទាំងនេះប្រឆាំងគ្នាទៅវិញទៅមក។ ព្រោះបុរសារថទាំងនេះតែងតែជាប់ជម្លោះជានិច្ច តើវាអាចរួមគ្នានៅក្នុងផ្លូវជីវិតតែមួយបានដូចម្តេច?»

Verse 102

युधिषछ्िर उवाच यदा धर्मश्न भार्या च परस्परवशानुगौ । तदा धर्मार्थकामानां त्रयाणामपि संगम:

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «នៅពេលដែល ធម៌ និង ភរិយា—ទាំងពីរ—ស្ថិតក្នុងភាពសមស្រប មិនប្រឆាំងគ្នា ហើយស្ថិតក្រោមការគ្រប់គ្រងរបស់បុរស នោះការរួមគ្នារបស់ ធម៌ អត្ថ និង កាម—ទាំងបី—ក៏កើតមានបាន។»

Verse 103

यक्ष उवाच अक्षयो नरक: केन प्राप्यते भरतर्षभ । एतनमे मृच्छत: प्रश्ननं तच्छीघ्र॑ वक्तुमहसि,यक्षने पूछा--भरतश्रेष्ठ) अक्षय नरक किस पुरुषको प्राप्त होता है? मेरे इस प्रश्नका शीघ्र ही उत्तर दो

យក្សបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអង្គជាអ្នកឧត្តមក្នុងវង្សភារត, ដោយអ្វី—ដោយអាកប្បកិរិយាដូចម្តេច—មនុស្សម្នាក់បានទទួលនរកមិនចប់ (អក្សយ នរក)? ចូរឆ្លើយសំណួរនេះរបស់ខ្ញុំឲ្យរហ័ស!»

Verse 104

युधिछिर उवाच ब्राह्मणं स्‍्वयमाहूय याचमानमकिज्चनम्‌ । पश्चान्नास्तीति यो ब्रूयात्‌ सो$क्षयं नरक॑ व्रजेत्‌

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «បើបុរសណាម្នាក់ហៅព្រះព្រាហ្មណ៍ម្នាក់ដែលកំពុងសុំទាន និងក្រីក្រខ្លាំងមកដោយខ្លួនឯង ហើយបន្ទាប់មកវិញនិយាយថា ‘គ្មានអ្វីទេ (សម្រាប់អ្នក)’ បុរសនោះនឹងទៅកាន់នរកមិនចប់មិនស្រាល»។

Verse 105

वेदेषु धर्मशास्त्रेषु मिथ्या यो वै द्विजातिषु । देवेषु पितृधर्मेषु सो$क्षयं नरकं॑ व्रजेत्‌

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «អ្នកណាដែលមានទស្សនៈក្លែងក្លាយ ឬមើលងាយចំពោះវេដៈ និងធម្មសាស្ត្រ ចំពោះអ្នកទ្វិជៈ (ព្រាហ្មណ៍) និងចំពោះទេវតា និងពិធីកិច្ចដែលត្រូវធ្វើចំពោះបុព្វបុរស—អ្នកនោះនឹងទៅកាន់នរកមិនរលាយ»។

Verse 106

आश्रित्य यं वयं नाथ दुःखान्येतानि सेहिम । “वे ही महाबली अर्जुन आज मृत्युके अधीन कैसे हो गये? ये वे ही धनंजय मेरी आशालताको छिजन्न-भिन्न करके धरतीपर पड़े हैं; जिन्हें अपना रक्षक बनाकर और जिनका ही भारी भरोसा करके हमलोग ये सारे दुःख सहते आये हैं

វៃសម្បាយនៈ បាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះអម្ចាស់ ដោយពឹងផ្អែកលើគាត់ យើងបានអត់ធ្មត់ទុក្ខទាំងនេះ។ ប៉ុន្តែបើទោះមានទ្រព្យសម្បត្តិនៅក្បែរ ក៏បុរសណាម្នាក់ដោយសេចក្តីលោភ បដិសេធទាំងការបរិច្ចាគ និងការប្រើប្រាស់ត្រឹមត្រូវ ហើយក្រោយមកនិយាយទៅកាន់អ្នកសុំ ឬអ្នកមានសិទ្ធិថា ‘ខ្ញុំគ្មានអ្វីទេ’—បុរសនោះនឹងទៅកាន់នរកមិនរលាយ»។

Verse 107

यक्ष उवाच राजन्‌ कुलेन वृत्तेन स्वाध्यायेन श्रुतेन वा । ब्राह्म॒ण्यं केन भवति प्रब्रूहीतत्‌ सुनिश्चितम्‌

យក្ស បានសួរថា៖ «ឱ ព្រះមហាក្សត្រ តើភាពជាព្រាហ្មណ៍កើតឡើងដោយវង្សត្រកូល ដោយអាកប្បកិរិយា ដោយស្វាធ្យាយ (ការសិក្សាអត្ថបទបរិសុទ្ធដោយខ្លួនឯង) ឬដោយការស្តាប់រៀន? សូមប្រាប់ឲ្យច្បាស់ថា តើដោយអ្វីបានសម្រេចភាពជាព្រាហ្មណ៍ពិត»។

Verse 108

युधिछिर उवाच शृणु यक्ष कुलं तात न स्वाध्यायो न च श्रुतम्‌ । कारणं हि द्विजत्वे च वृत्तमेव न संशय:

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ស្តាប់ចុះ ឱ យក្ស ជាទីស្រឡាញ់៖ មិនមែនស្វាធ្យាយ (ការសិក្សាវេដៈដោយខ្លួនឯង) ក៏មិនមែនត្រឹមតែការស្តាប់រៀនទេ ដែលជាមូលហេតុនៃភាពជាព្រាហ្មណ៍។ មូលដ្ឋានពិតនៃភាពជា ‘ទ្វិជៈ’ គឺអាកប្បកិរិយាតែមួយ—មិនមានសង្ស័យឡើយ»។

Verse 109

युधिष्ठिर बोले--तात यक्ष! सुनो न तो कुल ब्राह्मणत्वमें कारण है न स्वाध्याय और न शास्त्रश्रवण। ब्राह्मणत्वका हेतु आचार ही है, इसमें संशय नहीं है ।।

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះវាចា៖ «ឱ យក្សា ជាទីគោរព សូមស្តាប់។ មិនមែនកំណើតក្នុងវង្សត្រកូលទេ មិនមែនការសិក្សាខ្លួនឯងទេ ហើយក៏មិនមែនការស្តាប់គម្ពីរផងដែរ ដែលជាមូលហេតុពិតនៃភាពជាព្រាហ្មណ៍។ មូលហេតុពិតនៃភាពជាព្រាហ្មណ៍ គឺ “អាចារៈ” (សីលធម៌ និងការប្រព្រឹត្ត) តែប៉ុណ្ណោះ—មិនមានសង្ស័យឡើយ។ ដូច្នេះ គួរតែការពាររបៀបរស់ដ៏ត្រឹមត្រូវដោយការខិតខំ; ហើយព្រាហ្មណ៍ត្រូវតែយកចិត្តទុកដាក់ជាពិសេស។ ព្រោះអ្នកដែលអាចារៈមិនបាក់បែក មិនត្រូវបានបន្ថយ; តែអ្នកដែលវិនាសក្នុងអាចារៈ នោះវិនាសទាំងស្រុង»។

Verse 110

पठका: पाठकाश्ैव ये चान्ये शास्त्रचिन्तका: । सर्वे व्यसनिनो मूर्खा यः क्रियावान्‌ स पण्डित:

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកដែលតែអាន អ្នកដែលតែបង្រៀន និងអ្នកដែលតែពិចារណាអំពីសាស្ត្រ—បើឈប់ត្រឹមពាក្យសម្តីប៉ុណ្ណោះ—ទាំងអស់នោះគឺជាអ្នកលង់ក្នុងការឈ្លោះវែកញែក និងការបង្ហាញខ្លួន ហើយជាមនុស្សល្ងង់។ អ្នកប្រាជ្ញពិត គឺអ្នកដែលមានការប្រតិបត្តិ (កិរិយា) ត្រឹមត្រូវ—អ្នកដែលអនុវត្តកាតព្វកិច្ចតាមសាស្ត្រ»។

Verse 111

चतुर्वेदो<पि दुर्वत्त: स शूद्रादतिरिच्यते । योडग्निहोत्रपरो दान्तः स ब्राह्मण इति स्मृत:

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះវាចា៖ «សូម្បីតែអ្នកដែលចេះចប់ចាំច្បាស់នូវវេទទាំងបួន បើអាចារៈពុករលួយ ក៏ត្រូវរាប់ថាមិនលើសជាងសូទ្រ (Śūdra) ឡើយ។ តែអ្នកដែលឧស្សាហ៍ក្នុងពិធីអគ្និហោត្រ (Agnihotra) មានការគ្រប់គ្រងខ្លួន និងមានវិន័យ—នោះហើយត្រូវចងចាំថាជាព្រាហ្មណ៍ពិត»។

Verse 112

चारों वेद पढ़ा होनेपर भी जो दुराचारी है, वह अधमतामें शूद्रसे भी बढ़कर है। जो (नित्य) अग्निहोत्रमें तत्पर और जितेन्द्रिय है, वही “ब्राह्मण” कहा जाता है ।।

យក្សា បានសួរ៖ «ចូរប្រាប់ខ្ញុំ—អ្នកនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម ទទួលបានអ្វី? អ្នកធ្វើការបន្ទាប់ពីពិចារណាឲ្យម៉ត់ចត់ ទទួលបានអ្វី? អ្នកដែលបង្កើតមិត្តភក្តិច្រើន ទទួលបានផលប្រយោជន៍អ្វី? ហើយអ្នកដែលស្ថិតក្នុងធម៌ (dharma) ទទួលបានអ្វី?»

Verse 113

युधिषछ्िर उवाच प्रियवचनवादी प्रियो भवति विमृशितकार्यकरोडथिकं जयति । बहुमित्रकर: सुखं वसते यश्ष धर्मरत: स गतिं लभते

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះវាចា៖ «អ្នកនិយាយពាក្យផ្អែមល្ហែម ក្លាយជាមនុស្សជាទីស្រឡាញ់របស់គេ។ អ្នកធ្វើការបន្ទាប់ពីពិចារណាឲ្យម៉ត់ចត់ ទទួលបានជោគជ័យញឹកញាប់ជាង។ អ្នកដែលមានមិត្តភក្តិច្រើន រស់នៅដោយសុខសាន្ត; ហើយអ្នកដែលស្ថិតក្នុងធម៌ ទទួលបានសុគតិ—គោលដៅដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់»។

Verse 114

यक्ष उवाच को मोदते किमाश्चर्य क: पन्था: का च वार्तिका । ममैतांश्वतुरः प्रश्नान्‌ कथयित्वा जलं पिब

យក្ខៈបាននិយាយថា៖ «នរណាជាអ្នកពិតប្រាកដមានចិត្តពេញចិត្ត? អ្វីជាអស្ចារ្យបំផុត? ផ្លូវណាជាផ្លូវ? ហើយពាក្យសមរម្យ (វារតិកា) គឺអ្វី? ចូរឆ្លើយសំណួរទាំងបួននេះរបស់ខ្ញុំសិន ហើយទើបផឹកទឹកបាន»។

Verse 115

युधिछिर उवाच पजञ्चमे5हनि षष्ठे वा शाकं पचति स्वे गृहे । अनृणी चाप्रवासी च स वारिचर मोदते

យុធិષ્ઠិរ បានឆ្លើយថា៖ «ឱ យក្ខៈអ្នកស្នាក់នៅក្នុងទឹក! បុរសណាដែលគ្មានបំណុល ហើយមិនរស់នៅឆ្ងាយពីផ្ទះ—ទោះបីនៅថ្ងៃទីប្រាំ ឬថ្ងៃទីប្រាំមួយ គាត់ចម្អិនតែស្លឹកបន្លែសាមញ្ញក្នុងផ្ទះខ្លួនឯងក៏ដោយ—គាត់នោះហើយជាអ្នករីករាយពិតប្រាកដ»។

Verse 116

अहन्यहनि भूतानि गच्छन्तीह यमालयम्‌ | शेषा: स्थावरमिच्छन्ति किमाश्चर्यमत: परम्‌

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ «រាល់ថ្ងៃរាល់ថ្ងៃ សត្វលោកចាកចេញពីលោកនេះទៅកាន់លំនៅរបស់យម។ តែអ្នកដែលនៅសល់វិញ ក៏នៅតែប្រាថ្នាឲ្យខ្លួនឯងរស់នៅជានិច្ច។ តើមានអ្វីអស្ចារ្យលើសពីនេះទៀត?»

Verse 117

तर्कोउप्रतिष्ठ: श्रुतयो विभिन्ना नैको ऋषिर्यस्य मतं प्रमाणम्‌ । धर्मस्य तत्त्वं निहित॑ गुहायां महाजनो येन गत: स पन्था:

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ «ហេតុផល (តರ್ಕ) មិនមានមូលដ្ឋានមាំមួនទេ; ប្រពៃណីសាស្ត្រ (श्रुति) ក៏មានច្រើន និងខុសគ្នាទៅវិញទៅមក។ មិនមានឥសីតែមួយណាដែលមតិរបស់គាត់អាចទទួលយកជាអំណាចចុងក្រោយបានឡើយ។ សារសំខាន់នៃធម្មៈលាក់នៅក្នុងជម្រៅសម្ងាត់ យ៉ាងល្អិតល្អន់។ ដូច្នេះ ផ្លូវដែលគួរដើរគឺផ្លូវដែលមហាជន—អ្នកធំអ្នកល្អ—បានដើរហើយ»។

Verse 118

अस्मिन्‌ महामोहमये कटाहे सूर्याग्निना रात्रिदिवेन्धनेन । मारसत्‌दर्वीपरिघट्टनेन भूतानि काल: पचतीति वार्ता

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ «ក្នុងកាដាហ៍ដ៏ធំដែលពោរពេញដោយមោហៈនេះ កាលៈ—ដូចជាព្រះអម្ចាស់—កំពុងចម្អិនសត្វលោកទាំងអស់ ដោយយកព្រះអាទិត្យជាភ្លើង យកយប់និងថ្ងៃជាឥន្ធនៈ ហើយយកខែ និងរដូវជាចង្ក្រានកូរលាយ។ នេះហើយជាវារតា—ដំណឹងនៃលោក»។

Verse 119

यक्ष उवाच व्याख्याता मे त्वया प्रश्ना याथातथ्यं परंतप । पुरुष त्विदानीं व्याख्याहि यश्च सर्वधनी नर:

យក្ខៈបាននិយាយថា៖ «អ្នកបានបកស្រាយសំណួររបស់ខ្ញុំដោយត្រឹមត្រូវតាមសេចក្តីពិតទាំងស្រុង ឱ អ្នកដុតបំផ្លាញសត្រូវ។ ឥឡូវនេះ សូមបកស្រាយវិញថា មនុស្សប្រភេទណា ទើបហៅថា “មានទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់” ដោយពិត?»

Verse 120

यक्षने पूछा--परंतप! तुमने मेरे सब प्रश्नोंके उत्तर ठीक-ठीक दे दिये, अब तुम पुरुषकी भी व्याख्या कर दो और यह बताओ कि सबसे बड़ा धनी कौन है? ।।

យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ «កេរ្តិ៍ឈ្មោះល្អរបស់មនុស្ស—កើតពីកិច្ចការបុណ្យ—ប៉ះទាំងស្ថានសួគ៌ និងផែនដី។ ដរាបណាសូរស័ព្ទនៃកេរ្តិ៍នោះនៅស្ថិតស្ថេរ ដរាបនោះគេហៅថា “បុរស” (puruṣa) ដោយពិត»។

Verse 121

तुल्ये प्रियाप्रिये यस्य सुखदुःखे तथैव च । अतीतानागते चोभे स वै सर्वधनी नर:,जो मनुष्य प्रिय-अप्रिय, सुख-दुःख और भूत-भविष्यत्‌--इन द्वद्धोंमें सम है, वही सबसे बड़ा धनी है

យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ «មនុស្សណាដែលស្មើចិត្តចំពោះអ្វីដែលគាប់ចិត្ត និងមិនគាប់ចិត្ត ចំពោះសុខ និងទុក្ខ ហើយដូចគ្នានោះទៀតចំពោះអតីត និងអនាគត—មនុស្សនោះហើយជាអ្នកមានទ្រព្យធំបំផុត»។

Verse 122

(भूतभव्यभविष्येषु नि:स्पूह: शान्तमानस: । सुप्रसन्न: सदा योगी स वै सर्वधनी श्वरः ।।

អ្នកណាដែលគ្មានក្តីលោភលន់ចំពោះអតីត បច្ចុប្បន្ន និងអនាគត—មានចិត្តស្ងប់ សប្បាយរីករាយថ្លាស្អាត និងស្ថិតនៅក្នុងយោគៈជានិច្ច—អ្នកនោះតែប៉ុណ្ណោះជាព្រះអម្ចាស់នៃទ្រព្យសម្បត្តិទាំងអស់។ យក្ខៈបាននិយាយថា៖ «ឱ ព្រះរាជា អ្នកបានបកស្រាយបានត្រឹមត្រូវថា អ្នកមានទ្រព្យលើសគេជាមនុស្សណា។ ដូច្នេះ ក្នុងចំណោមបងប្អូនរបស់អ្នក អ្នកចង់ឲ្យអ្នកណាម្នាក់រស់—ឲ្យអ្នកនោះរស់ទៅ»។

Verse 123

युधिछिर उवाच श्यामो य एष रक्ताक्षो बृहच्छाल इवोत्थित: । व्यूढोरस्को महाबाहुर्नकुलो यक्ष जीवतु

យុធិષ્ઠិរៈបាននិយាយថា៖ «ឱ យក្ខៈ សូមឲ្យនកុលរស់—វីរបុរសសម្បុរខ្មៅភ្លឺនេះ មានភ្នែកក្រហមស្រាល ខ្ពស់ដូចដើមសាលធំទូលាយ ទ្រូងទូលាយ និងដៃខ្លាំងក្លា»។

Verse 124

यक्ष उवाच प्रियस्ते भीमसेनो5यमर्जुनो व: परायणम्‌ | स कस्मान्नकुलं राजन्‌ सापत्नं जीवमिच्छसि

យក្សបាននិយាយថា៖ «ព្រះរាជា! ភីមសេននេះជាអ្នកដែលព្រះអង្គស្រឡាញ់ ហើយអర్జុននេះជាទីពឹងដ៏ធំបំផុតរបស់ព្រះអង្គ។ បោះចោលពួកគេទាំងពីរ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គចង់ឲ្យណកុល—ប្អូនប្រុសពាក់កណ្ដាល កើតពីម្តាយផ្សេង—រស់ឡើងវិញ?»

Verse 125

यस्य नागसहस्रेण दशसंख्येन वै बलम्‌ | तुल्यं त॑ भीममुत्सूज्य नकुलं जीवमिच्छसि,जिसमें दस हजार हाथियोंके समान बल है, उस भीमको छोड़कर तुम नकुलको ही क्यों जिलाना चाहते हो?

យក្សបាននិយាយថា៖ «អ្នកដែលមានកម្លាំងស្មើនឹងដំរីមួយម៉ឺន—បោះចោលភីមដ៏ខ្លាំងបែបនោះ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គចង់ឲ្យណកុលរស់ឡើងវិញជំនួស?»

Verse 126

तथैनं मनुजाः प्राहुर्भीमसेनं प्रियं तव । अथ केनानुभावेन सापत्नं जीवमिच्छसि

«មនុស្សទាំងឡាយនិយាយថា ភីមសេនជាអ្នកដែលព្រះអង្គស្រឡាញ់បំផុត។ ដូច្នេះ បោះចោលគាត់ទៅ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គចង់ឲ្យណកុល—ប្អូនប្រុសពាក់កណ្ដាលដូចជាគូប្រជែង—រស់ឡើងវិញ? ព្រះអង្គឃើញគុណសម្បត្តិ ឬសមត្ថភាពអ្វីនៅក្នុងគាត់?»

Verse 127

यस्य बाहुबलं सर्वे पाण्डवा: समुपासते । अर्जुनं तमपाहाय नकुलं जीवमिच्छसि,जिसके बाहुबलका सभी पाण्डवोंको पूरा भरोसा है, उस अर्जुनको भी छोड़कर तुम्हें नकुलको जिला देनेकी इच्छा क्‍यों है?

យក្សបាននិយាយថា៖ «អर्जុនដែលកម្លាំងដៃរបស់គាត់ បណ្ឌវទាំងអស់ពឹងផ្អែក—បោះចោលគាត់ទៅ ហេតុអ្វីបានជាព្រះអង្គចង់ឲ្យណកុលរស់ឡើងវិញ?»

Verse 128

युधिछिर उवाच धर्म एव हतो हन्ति धर्मो रक्षति रक्षित: । तस्माद्‌ धर्म न त्यजामि मा नो धर्मो हतोडवधीत्‌

យុធិષ્ઠិរ បាននិយាយថា៖ «ធម៌ បើត្រូវបំពាន នោះធម៌ដែលត្រូវបំផ្លាញនឹងត្រឡប់មកបំផ្លាញអ្នកបំពាន; ធម៌ បើត្រូវការពារ នោះធម៌នឹងការពារអ្នកការពារ។ ដូច្នេះ ខ្ញុំមិនបោះបង់ធម៌ទេ កុំឲ្យធម៌ដែលត្រូវបំផ្លាញនោះ ត្រឡប់មកបំផ្លាញខ្ញុំវិញ»។

Verse 129

आनुशंस्यं परो धर्म: परमार्थाच्च मे मतम्‌ | आनृशंस्यं चिकीर्षामि नकुलो यक्ष जीवतु

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មេត្តាករុណា និងការមិនធ្វើអំពើឃោរឃៅ គឺជាធម៌ដ៏ខ្ពង់ខ្ពស់បំផុត—នេះជាការជឿជាក់រឹងមាំរបស់ខ្ញុំ ដែលឈរលើប្រយោជន៍ដ៏លើសលប់។ ខ្ញុំប្រាថ្នាធ្វើតាមអនೃśaṃsya ដោយមេត្តា និងសមភាព; ដូច្នេះ ឱ យក្សា សូមឲ្យ នកុល រស់នៅ»។

Verse 130

धर्मशील: सदा राजा इति मां मानवा विदु: । स्वधर्मान्न चलिष्यामि नकुलो यक्ष जीवतु

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «មនុស្សទាំងឡាយស្គាល់ខ្ញុំថា ជាព្រះរាជាដែលតែងតែប្រកាន់ធម៌។ ដូច្នេះ ខ្ញុំនឹងមិនបែរចេញពីធម៌របស់ខ្ញុំឡើយ។ ឱ យក្សា សូមឲ្យ នកុល រស់នៅ»។

Verse 131

कुन्ती चैव तु माद्री च द्वे भायें तु पितुर्मम । उभे सपुत्रे स्थातां वै इति मे धीयते मति:,मेरे पिताके कुन्ती और माद्री नामकी दो भार्याएँ रहीं। वे दोनों ही पुत्रवती बनी रहें, ऐसा मेरा विचार है

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «ព្រះបិតារបស់ខ្ញុំមានព្រះមហេសីពីរអង្គ—កុន្ទី និង មាទ្រី។ នេះជាការជឿជាក់របស់ខ្ញុំថា ព្រះមហេសីទាំងពីរអង្គគួរតែស្ថិតនៅដោយព្រះបុត្រា»។

Verse 132

यथा कुन्ती तथा माद्री विशेषो नास्ति मे तयो: । मातृभ्यां सममिच्छामि नकुलो यक्ष जीवतु

យុធិષ્ઠិរ បានមានព្រះបន្ទូលថា៖ «សម្រាប់ខ្ញុំ កុន្ទី ដូចម្តេច មាទ្រី ក៏ដូច្នោះដែរ; ខ្ញុំមិនឃើញភាពខុសគ្នារវាងព្រះមាតាទាំងពីរឡើយ។ ខ្ញុំប្រាថ្នារក្សាសមភាពចំពោះព្រះមាតាទាំងពីរ។ ដូច្នេះ ឱ យក្សា សូមឲ្យ នកុល ជាអ្នករស់នៅ»។

Verse 133

यक्ष उवाच तस्य ते<र्थाच्च कामाच्च आनृशंस्यं परं मतम्‌ | तस्मात्‌ ते भ्रातर: सर्वे जीवन्तु भरतर्षभ

យក្សា បាននិយាយថា៖ «ឱ វីរបុរសដ៏ប្រសើរនៃពួកភារតៈ! អ្នកបានគោរពមេត្តាករុណា និងសមភាពថា លើសលប់ជាងការស្វែងរកទ្រព្យ (អត្ថ) និងសេចក្តីរីករាយ (កាម) ទៀត។ ដូច្នេះ សូមឲ្យបងប្អូនរបស់អ្នកទាំងអស់រស់ឡើងវិញ»។

Verse 312

इस प्रकार श्रीमह्याभारत वनपर्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें नकुल आदि चारों भाइयोंके मूर्च्छित होकर गिरनेसे सम्बन्ध रखनेवाला तीन सौ बारहवाँ अध्याय प्रा हुआ ॥/

ដូច្នេះ ក្នុង «វនបર્વ» នៃ «ស្រីមហាភារត»—នៅក្នុងផ្នែក «អារណេយបರ್ವ»—ចាប់ផ្តើមជំពូកទី ៣១២ ដែលពាក់ព័ន្ធនឹងហេតុការណ៍ដែល នកុល និងបងប្អូនទាំងបួនផ្សេងទៀត ត្រូវអស់ស្មារតី ហើយដួលសន្លប់លើដី។

Verse 313

इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि आरणेयपर्वणि यक्षप्रश्नने त्रयोदशाधिकत्रिशततमो< ध्याय:,इस प्रकार श्रीमहद्या भारत वनप्वके अन्तर्गत आरणेयपर्वमें यक्षप्रश्रविषयक तीन सौ तेरहवाँ अध्याय पूरा हुआ

ដូច្នេះ ក្នុង «ស្រីមហាភារត» នៅក្នុង «វនបರ್ವ» និងផ្នែក «អារណេយបર્વ» ជំពូកអំពីសំណួររបស់យក្ខ—ជាជំពូកទី ៣១៣—បានបញ្ចប់។ នេះជាកថាបញ្ចប់ដែលសម្គាល់ការបញ្ចប់នៃសន្ទនាធម៌ ដែលយក្ខសាកល្បងគោលការណ៍ធម៌ដោយសំណួរដ៏ជ្រាលជ្រៅ និងចម្លើយ។

Verse 363

मयैते निहता:ः सर्वे भ्रातरस्ते महौजस: । यक्षने कहा--तुम्हारा कल्याण हो। मैं जलचर पक्षी नहीं हूँ, यक्ष हूँ। तुम्हारे ये सभी महान्‌ तेजस्वी भाई मेरे द्वारा ही मारे गये हैं

យក្ខបាននិយាយថា៖ «បងប្អូនទាំងនេះរបស់អ្នក ទាំងអស់គ្នា មានកម្លាំង និងពន្លឺដ៏អស្ចារ្យ ត្រូវបានខ្ញុំសម្លាប់ហើយ»។ «សូមឲ្យអ្នកបានសេចក្តីសុខ។ ខ្ញុំមិនមែនជាបក្សីរស់ក្នុងទឹកទេ; ខ្ញុំជាយក្ខ។ បងប្អូនដ៏មានតេជៈទាំងនេះ ត្រូវបានខ្ញុំផ្ទាល់សម្លាប់»។