Home›Upanishads›Nirvana›Verse 33
←Previous Verse
Next Verse→

Nirvana Upanishad: Verse 33

धैर्यकन्था। उदासीनकौपीनम्। विचारदण्डः। ब्रह्मावलोकयोगपट्टः। श्रियां पादुका। परेच्छाचरणम्। कुण्डलिनीबन्धः। परापवादमुक्तो जीवन्मुक्तः। शिवयोगनिद्रा च। खेचरीमुद्रा च। परमानन्दी। निर्गतगुणत्रयम्। विवेकलभ्यं मनोवागगोचरम्। अनित्यं जगद्यज्जनितं स्वप्नजगदभ्रगजादितुल्यम्। तथा देहादिसङ्घातं मोहगुणजालकलितं तद्रज्जुसर्पवत्कल्पितम्। विष्णुविद्यादिशताभिधानलक्ष्यम्। अङ्कुशो मार्गः। शून्यं न सङ्केतः। परमेश्वरसत्ता। सत्यसिद्धयोगो मठः। अमरपदं तत्स्वरूपम्। आदिब्रह्मस्वसंवित्। अजपा गायत्री। विकारदण्डो ध्येयः॥

धैर्य-कन्था । उदासीन-कौपीनम् । विचार-दण्डः । ब्रह्म-अवलोक-योग-पट्टः । श्रियाः पादुका । पर-इच्छा-चरणम् । कुण्डलिनी-बन्धः । पर-अपवाद-मुक्तः जीवन्-मुक्तः । शिव-योग-निद्रा च । खेचरी-मुद्रा च । परमानन्दी । निर्गत-गुण-त्रयम् । विवेक-लभ्यम् मनः-वाक्-अगोचरम् । अनित्यम् जगत् यत्-जनितम् स्वप्न-जगत्-अभ्र-गज-आदि-तुल्यम् । तथा देह-आदि-सङ्घातम् मोह-गुण-जाल-कलितम् तत्-रज्जु-सर्प-वत्-कल्पितम् । विष्णु-विद्या-आदि-शत-अभिधान-लक्ष्यम् । अङ्कुशः मार्गः । शून्यम् न सङ्केतः । परमेश्वर-सत्ता । सत्य-सिद्ध-योगः मठः । अमर-पदम् तत्-स्वरूपम् । आदि-ब्रह्म-स्व-संवित् । अजपा गायत्री । विकार-दण्डः ध्येयः ।

Recitation with translationNirvana Upanishad 33

dhairyakanthā | udāsīna-kaupīnam | vicāra-daṇḍaḥ | brahmāvaloka-yoga-paṭṭaḥ | śriyāṃ pādukā | parecchā-caraṇam | kuṇḍalinī-bandhaḥ | parāpavāda-mukto jīvanmuktaḥ | śivayoga-nidrā ca | khecarī-mudrā ca | paramānandī | nirgata-guṇa-trayam | viveka-labhyaṃ mano-vāg-agocaram | anityaṃ jagad yaj-janitaṃ svapna-jagad-abhragajādi-tulyam | tathā dehādi-saṅghātaṃ moha-guṇa-jāla-kalitaṃ tad-rajju-sarpavat-kalpitam | viṣṇu-vidyādi-śatābhidhāna-lakṣyam | aṅkuśo mārgaḥ | śūnyaṃ na saṅketaḥ | parameśvara-sattā | satya-siddha-yogo maṭhaḥ | amara-padaṃ tat-svarūpam | ādi-brahma-sva-saṃvit | ajapā gāyatrī | vikāra-daṇḍo dhyeyaḥ ||

外衣は忍耐、褌は離欲、杖は省察(ヴィチャーラ)である。ヨーガの帯はブラフマンの直観、履物はシュリー(吉祥・福徳)である。行いは至上者の御意に随う。結縛とはクンダリニーを制し、引き上げること。人々の非難を離れて、彼は生きながら解脱者となる。そこにシヴァ・ヨーガの眠りがあり、ケーチャリー・ムドラーがある。彼は至上の歓喜に住し、三グナを超え、識別によって得られ、心と言葉の及ばぬもの。生起したこの世界は無常で、夢の世界のように、雲の象のように等しい。身体に始まる集合もまた、迷妄の性質の網に織られ、縄の上の蛇のごとく想像されたもの。目標は「ヴィシュヌ」「ヴィディヤー」など百の名で呼ばれるそれである。鉤は道であり、空は標識ではない。実在は至上主の存在そのもの。僧院とは真実に成就したヨーガである。その自性は不死の位。原初のブラフマンの自己覚知である。アジャパーこそガーヤトリー。変化の杖は、超越のために観想されるべきである。

The cloak is fortitude; the loincloth is dispassion; the staff is inquiry. The yoga-belt is the vision of Brahman; the sandals are prosperity (śrī). One’s conduct is according to the will of the Supreme. The binding is the (raising/containment of) Kuṇḍalinī. Freed from the censure of others, one is liberated while living. There is the sleep of Śiva-yoga, and the khecarī-mudrā. (He is) supremely blissful, having gone beyond the three guṇas; attainable through discrimination, beyond mind and speech. The world that is produced is impermanent, like a dream-world, like a cloud-elephant and the like. Likewise, the aggregate beginning with the body, woven of the net of delusive qualities, is imagined like a snake on a rope. The target is that which is designated by hundreds of names such as ‘Viṣṇu’ and ‘Vidyā’. The goad is the path; emptiness is not the indicator. The reality is the existence of the Supreme Lord. The monastery is the yoga that is true and accomplished. Its own nature is the immortal state. The self-awareness of the primordial Brahman (is). The ajapā is the Gāyatrī. The staff of modification is to be contemplated (as to be transcended).

dhairya-kanthāthe cloak of fortitude
dhairya-kanthā:
TypeNoun
Rootधैर्य (prātipadika) + कन्था (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
udāsīna-kaupīnamthe loincloth of detachment
udāsīna-kaupīnam:
TypeNoun
Rootउदासीन (prātipadika) + कौपीन (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
vicāra-daṇḍaḥthe staff of inquiry
vicāra-daṇḍaḥ:
TypeNoun
Rootविचार (prātipadika) + दण्ड (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
brahma-avaloka-yoga-paṭṭaḥthe belt of yoga consisting in beholding Brahman
brahma-avaloka-yoga-paṭṭaḥ:
TypeNoun
Rootब्रह्मन् (prātipadika) + अवलोक (prātipadika) + योग (prātipadika) + पट्ट (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
śriyāmof glories / of Śrī
śriyām:
TypeNoun
Rootश्री (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
pādukā(is) the sandals
pādukā:
TypeNoun
Rootपादुका (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
para-icchā-caraṇamthe conduct/footing of the Supreme Will
para-icchā-caraṇam:
TypeNoun
Rootपरा (prātipadika) + इच्छा (prātipadika) + चरण (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
kuṇḍalinī-bandhaḥthe kuṇḍalinī-lock
kuṇḍalinī-bandhaḥ:
TypeNoun
Rootकुण्डलिनी (prātipadika) + बन्ध (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
para-apavāda-muktaḥfreed from (all) refutations/accusations
para-apavāda-muktaḥ:
TypeAdjective
Rootपर (prātipadika) + अपवाद (prātipadika) + मुक्त (kta-kr̥danta from √मुच्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
jīvan-muktaḥthe liberated-while-living (sage)
jīvan-muktaḥ:
TypeNoun
Rootजीवत् (śatṛ-kr̥danta from √जीव्) + मुक्त (kta-kr̥danta from √मुच्)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
śiva-yoga-nidrāthe yogic sleep of Śiva(-union)
śiva-yoga-nidrā:
TypeNoun
Rootशिव (prātipadika) + योग (prātipadika) + निद्रा (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootच (avyaya)
Formअव्यय
khecarī-mudrāthe khecarī mudrā
khecarī-mudrā:
TypeNoun
Rootखेचरी (prātipadika) + मुद्रा (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
caand
ca:
TypeIndeclinable
Rootच (avyaya)
Formअव्यय
parama-ānandīone who is supremely blissful
parama-ānandī:
TypeAdjective
Rootपरम (prātipadika) + आनन्दिन् (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
nirgata-guṇa-trayam(that which is) beyond the three guṇas
nirgata-guṇa-trayam:
TypeAdjective
Rootनिर्गत (kta-kr̥danta from √गम् with nis-) + गुण (prātipadika) + त्रय (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
viveka-labhyamattainable by discernment
viveka-labhyam:
TypeAdjective
Rootविवेक (prātipadika) + लभ्य (ya-kr̥danta from √लभ्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
manasmind
manas:
TypeNoun
Rootमनस् (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (in compound)
vākspeech
vāk:
TypeNoun
Rootवाच् (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (in compound)
agocaramnot within the range (of)
agocaram:
TypeAdjective
Rootअगोचर (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
anityamimpermanent
anityam:
TypeAdjective
Rootअनित्य (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
jagatthe world
jagat:
TypeNoun
Rootजगत् (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
yatwhich
yat:
TypePronoun
Rootयद् (sarvanāma-prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (relative)
janitamproduced/created
janitam:
TypeAdjective
Rootजनित (kta-kr̥danta from √जन्)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
svapna-jagatdream-world
svapna-jagat:
TypeNoun
Rootस्वप्न (prātipadika) + जगत् (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (in compound)
abhra-gaja-ādicloud-elephant and the like
abhra-gaja-ādi:
TypeNoun
Rootअभ्र (prātipadika) + गज (prātipadika) + आदि (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (as a collective in compound)
tulyamsimilar to
tulyam:
TypeAdjective
Rootतुल्य (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tathālikewise
tathā:
TypeIndeclinable
Rootतथा (avyaya)
Formअव्यय
deha-ādi-saṅghātamthe aggregate of body and so on
deha-ādi-saṅghātam:
TypeNoun
Rootदेह (prātipadika) + आदि (prātipadika) + सङ्घात (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
moha-guṇa-jāla-kalitamformed by the net of delusion’s qualities
moha-guṇa-jāla-kalitam:
TypeAdjective
Rootमोह (prātipadika) + गुण (prātipadika) + जाल (prātipadika) + कलित (kta-kr̥danta from √कल्/√कलि ‘to arrange/adorn’)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (agreeing with saṅghātam)
tatthat
tat:
TypePronoun
Rootतद् (sarvanāma-prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन (in compound)
rajju-sarpavatlike (the) rope-(mistaken as) snake
rajju-sarpavat:
TypeIndeclinable
Rootरज्जु (prātipadika) + सर्प (prātipadika) + वत् (taddhita)
Formअव्यय (वत्-प्रत्ययान्त उपमान)
kalpitamimagined/superimposed
kalpitam:
TypeAdjective
Rootकल्पित (kta-kr̥danta from √कॢप्)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन (agreeing with saṅghātam)
viṣṇu-vidyā-ādi-śata-abhidhāna-lakṣyamthat which is indicated by hundreds of appellations such as ‘Viṣṇu’, ‘Vidyā’, etc.
viṣṇu-vidyā-ādi-śata-abhidhāna-lakṣyam:
TypeAdjective
Rootविष्णु (prātipadika) + विद्या (prātipadika) + आदि (prātipadika) + शत (prātipadika) + अभिधान (prātipadika) + लक्ष्य (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
aṅkuśaḥthe goad
aṅkuśaḥ:
TypeNoun
Rootअङ्कुश (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
mārgaḥ(is) the path
mārgaḥ:
TypeNoun
Rootमार्ग (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
śūnyamemptiness
śūnyam:
TypeNoun
Rootशून्य (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
nanot
na:
TypeIndeclinable
Rootन (avyaya)
Formअव्यय (निषेध)
saṅketaḥa sign/indicator
saṅketaḥ:
TypeNoun
Rootसङ्केत (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
parama-īśvara-sattāthe existence/reality of the Supreme Lord
parama-īśvara-sattā:
TypeNoun
Rootपरम (prātipadika) + ईश्वर (prātipadika) + सत्ता (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
satya-siddha-yogaḥtrue perfected yoga
satya-siddha-yogaḥ:
TypeNoun
Rootसत्य (prātipadika) + सिद्ध (prātipadika) + योग (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
maṭhaḥ(is) the monastery/abode
maṭhaḥ:
TypeNoun
Rootमठ (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
amara-padamthe deathless state
amara-padam:
TypeNoun
Rootअमर (prātipadika) + पद (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
tat-svarūpamits essential nature
tat-svarūpam:
TypeNoun
Rootतद् (sarvanāma-prātipadika) + स्वरूप (prātipadika)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ādi-brahma-sva-saṃvitthe primordial Brahman, self-consciousness
ādi-brahma-sva-saṃvit:
TypeNoun
Rootआदि (prātipadika) + ब्रह्मन् (prātipadika) + स्व (prātipadika) + संवित् (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (saṃvit)
ajapāunuttered (spontaneous)
ajapā:
TypeAdjective
Rootअजपा (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन (agreeing with gāyatrī)
gāyatrīGāyatrī (mantra)
gāyatrī:
TypeNoun
Rootगायत्री (prātipadika)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
vikāra-daṇḍaḥthe staff of transformation/modification
vikāra-daṇḍaḥ:
TypeNoun
Rootविकार (prātipadika) + दण्ड (prātipadika)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
dhyeyaḥis to be meditated upon
dhyeyaḥ:
TypeAdjective
Rootध्येय (ya-kr̥danta from √ध्यै)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
  • Same sandhi/compound resolutions as Nirvana.31 (text identical)
Brahman as self-luminous awareness; negation of nāma-rūpa; jīvanmuktiMahavakya: Closest in spirit to ‘Prajnānam Brahma’ (consciousness is Brahman) via ‘ādi-brahma-sva-saṃvit’; also consistent with ‘Aham Brahmāsmi’.AtharvaChandas: Prose (gadya)

Ask anything about this verse

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Upanishads in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play