Prakarana 12
सोपान-शिखर का चरण: ‘भक्ति की सिद्धि’—जहाँ कथा-रस सामाजिक-धर्म (राजधर्म/लोकमर्यादा) से आगे बढ़कर अंतःकरण की अंतिम गाँठ (अविद्या-ग्रंथि) खोलने की प्रक्रिया दिखाता है। इस खंड में मुक्तिसाधन का निर्णायक निष्कर्ष आता है: निर्गुण-ज्ञान का आदर रखते हुए भी मानस का ‘परमार्थ-मार्ग’ सगुण राम-भक्ति को सहज, सुरक्षित और सर्वसुलभ सीढ़ी ठहराता है। काकभुशुण्डि का जीवन-वृत्त (जन्म-जन्म में राम-भजन) इस सोपान को ‘अनुभव-प्रमाण’ देता है—भक्ति का अभ्यास ही अंततः संशय, द्वैत-भय और माया-व्यवधानों पर विजय कराता है।
この一節は、ウッタラ・カーンダにおいて「 सिद्धान्त」が物語となって降りてくる流れに属する。रसの構成は寂が主であるが、その内に驚異（バクティの威力）、哀憐（衆生の結び目の束縛）、勇（頑なな信の आग्रह）が微妙に交わる。カーカブシュンディの自叙は「バクティの伝記」のように進む。三界における身体の変転の中でもラーマ・バジャンが断たれぬこと、ローマシャ仙との無 गुण・有 गुणの論争、呪いと恩寵による変容、そしてついにラーマ真言の授与——これらは『マーナス』の法義的結論を体験に根差すものとする。さらにガルダの問い（知の稀少さとバクティ軽視）は、ウッタラ・カーンダの大きな目的に奉仕する。無 गुण梵の観想を敬いつつも、トゥルシーの神学的「接着剤」はこうである——有 गुणへのバクティこそ解脱への自然な階梯であり、知はその光の中でこそ安全に保たれる。
Verses
チャウパーイー 110.1-8
त्रिजग देव नर जोइ तनु धरउँ।तहँ तहँ राम भजन अनुसरऊँ।।
एक सूल मोहि बिसर न काऊ।गुर कर कोमल सील सुभाऊ।।
चरम देह द्विज कै मैं पाई।सुर दुर्लभ पुरान श्रुति गाई।।
खेलउँ तहूँ बालकन्ह मीला।करउँ सकल रघुनायक लीला।।
प्रौढ़ भएँ मोहि पिता पढ़ावा।समझउँ सुनउँ गुनउँ नहिं भावा।।
मन ते सकल बासना भागी।केवल राम चरन लय लागी।।
कहु खगेस अस कवन अभागी।खरी सेव सुरधेनुहि त्यागी।।
प्रेम मगन मोहि कछु न सोहाई।हारेउ पिता पढ़ाइ पढ़ाई।।
भए कालबस जब पितु माता।मैं बन गयउँ भजन जनत्राता।।
जहँ जहँ बिपिन मुनीस्वर पावउँ।आश्रम जाइ जाइ सिरु नावउँ।।
बूझत तिन्हहि राम गुन गाहा।कहहिं सुनउँ हरषित खगनाहा।।
सुनत फिरउँ हरि गुन अनुबादा।अब्याहत गति संभु प्रसादा।।
छूटी त्रिबिध ईषना गाढ़ी।एक लालसा उर अति बाढ़ी।।
राम चरन बारिज जब देखौं।तब निज जन्म सफल करि लेखौं।।
जेहि पूँछउँ सोइ मुनि अस कहई।ईस्वर सर्ब भूतमय अहई।।
निर्गुन मत नहिं मोहि सोहाई।सगुन ब्रह्म रति उर अधिकाई।।
trijaga deva nara joi tanu dharaũ.tahã tahã rāma bhajana anusaraũ..
eka sūla mohi bisara na kāū.guru kara komala sīla subhāū..
carama deha dvija kai maiṁ pāī.sura durlabha purāna śruti gāī..
khelaũ tahū̃ bālakanha mīlā.karaũ sakala raghunāyaka līlā..
prauṛha bhaẽ mohi pitā paṛhāvā.samajhaũ sunaũ gunaũ nahiṁ bhāvā..
mana te sakala bāsanā bhāgī.kevala rāma caraṇa laya lāgī..
kahu khagesa asa kavan abhāgī.kharī seva sura-dhenūhi tyāgī..
prema magana mohi kachu na sohāī.hāreu pitā paṛhāi paṛhāī..
bhae kāla-basa jaba pitu mātā.maiṁ bana gayaũ bhajana jana-trātā..
jahã jahã bipina munīsvara pāvaũ.āśrama jāi-jāi siru nāvaũ..
būjhat tinhahi rāma guna gāhā.kahahiṁ sunaũ haraṣita khaga-nāhā..
sunata phiraũ hari guna anubādā.avyāhata gati śambhu prasādā..
chūṭī tribidha īṣanā gāṛhī.eka lālasā ura ati bāṛhī..
rāma caraṇa bārija jaba dekhaũ.taba nija janma saphala kari lekhaũ..
jehi pū̃chhaũ soī muni asa kahai.īsvara sarba bhūta-maya ahaī..
nirguna mata nahiṁ mohi sohāī.saguna brahma rati ura adhikāī..
三界の神々や人々の中で、私がどのような身体を得ようとも、その一つ一つで私はラーマの礼拝を続けました。一つの痛みは私から離れることがありませんでした。それは私のグルの優しく慈悲深いお姿への思い出です。ついに私はバラモンの身を得ました。プラーナとヴェーダが讃えるように、神々すら得難い身です。そこでも私は他の子供たちと共に遊び、ラーグの主のすべての遊戯を演じました。私が成長すると、父は私に学問をさせました。私は理解し、聞き、考えましたが、何一つ心に響くものはありませんでした。あらゆる欲望は心から去り、ただラーマの御足にのみ私の心は留まりました。鳥の王よ、教えてください。神聖な牛を捨てて雌ロバに仕えるほど不運な者がいるでしょうか。愛に浸り、私は他の何物も気にかけず、父は幾度も教えることに疲れ果てました。父と母が時の力に服したとき、私は森に入り、衆生の主を礼拝しました。森のどこで大仙人に出会おうとも、私はその庵に行き、頭を垂れました。私は彼らにラーマの徳を問い、彼らが語るのを喜んで聞きました、鳥の王よ。こうして私はハリの徳の朗唱を聞きながら巡り歩き、シャンブの恩寵により、私の行く手は妨げられませんでした。三つの根深い渇望は消え去り、ただ一つの願いが私の胸に大きく育ちました。ラーマの蓮華の御足を拝するとき、私はこの生を成就したと数えよう。私が尋ねた仙人は皆、こう答えました。主はすべての衆生の中にいます。無属性の教えは私の心に響きませんでした。有属性のブラフマンへの愛が私の胸にますます深まったのです。
ドーハー 110(क)-(घ)
गुर के बचन सुरति करि राम चरन मनु लाग।रघुपति जस गावत फिरउँ छन छन नव अनुराग।।110(क)।।
मेरु सिखर बट छायाँ मुनि लोमस आसीन।देखि चरन सिरु नायउँ बचन कहेउँ अति दीन।।110(ख)।।
सुनि मम बचन बिनीत मृदु मुनि कृपाल खगराज।मोहि सादर पूँछत भए द्विज आयहु केहि काज।।110(ग)।।
तब मैं कहा कृपानिधि तुम्ह सर्बग्य सुजान।सगुन ब्रह्म अवराधन मोहि कहहु भगवान।।110(घ)।।
gura ke bacana surati kari rāma caraṇa manu lāga.raghupati jasa gāvata phiraũ chana-chana nava anurāga..110(ka)..
meru śikhara baṭa chāyā̃ muni lomasa āsīna.dekhi caraṇa siru nāyaũ bacana kaheũ ati dīna..110(kha)..
suni mama bacana binīta mṛdu muni kṛpāla khaga-rāja.mohi sādar pū̃chhata bhae dvija āyahu kehi kāja..110(ga)..
taba maiṁ kahā kṛpā-nidhi tumha sarbagya sujāna.saguna brahma avarādhana mohi kahahu bhagavāna..110(gha)..
師の御言葉を念じつつ、わが心はラーマの御足にすがりついた。 ラグ族の主の栄光を歌い歩み、刹那ごとに新たな愛が湧き立った。（110a） メール山の峰、菩提樹（バニヤン）の木陰に、仙ローマシャは坐しておられた。 その御足を拝して頭を垂れ、私はひたすらへりくだって申し上げた。（110b） 柔らかく恭しい言葉を聞くや、慈悲深き仙は鳥王よ、こう問われた。 「婆羅門よ、何のために来たのか。」（110c） そこで私は言った。 「慈悲の宝よ、あなたは一切を知り、智慧に満ちておられる。 どうか主よ、サグナ・ブラフマン（相を具えた梵）の礼拝をお教えください。」（110d）
チャウパーイー 111.1-8
तब मुनिष रघुपति गुन गाथा।कहे कछुक सादर खगनाथा।।
ब्रह्मग्यान रत मुनि बिग्यानि।मोहि परम अधिकारी जानी।।
लागे करन ब्रह्म उपदेसा।अज अद्वेत अगुन हृदयेसा।।
अकल अनीह अनाम अरुपा।अनुभव गम्य अखंड अनूपा।।
मन गोतीत अमल अबिनासी।निर्बिकार निरवधि सुख रासी।।
सो तैं ताहि तोहि नहिं भेदा।बारि बीचि इव गावहि बेदा।।
बिबिध भाँति मोहि मुनि समुझावा।निर्गुन मत मम हृदयँ न आवा।।
पुनि मैं कहेउँ नाइ पद सीसा।सगुन उपासन कहहु मुनीसा।।
राम भगति जल मम मन मीना।किमि बिलगाइ मुनीस प्रबीना।।
सोइ उपदेस कहहु करि दाया।निज नयनन्हि देखौं रघुराया।।
भरि लोचन बिलोकि अवधेसा।तब सुनिहउँ निर्गुन उपदेसा।।
मुनि पुनि कहि हरिकथा अनूपा।खंडि सगुन मत अगुन निरूपा।।
तब मैं निर्गुन मत कर दूरी।सगुन निरूपउँ करि हठ भूरी।।
उत्तर प्रतिउत्तर मैं कीन्हा।मुनि तन भए क्रोध के चीन्हा।।
सुनु प्रभु बहुत अवग्या किएँ।उपज क्रोध ग्यानिन्ह के हिएँ।।
अति संघरषन जौं कर कोई।अनल प्रगट चंदन ते होई।।
taba muniṣa raghupati guna gāthā.kahe kachuka sādar khaga-nāthā..
brahma-gyāna rata muni bigyānī.mohi parama adhikārī jānī..
lāge karana brahma upadesā.aja advaita aguṇa hṛdayesā..
akala anīha anāma arūpā.anubhava gamya akhaṇḍa anūpā..
mana-gotīta amala abināsī.nirbikāra niravadhi sukha rāsī..
so taiṁ tāhi tohi nahiṁ bhedā.bāri bīci iva gāvahi bedā..
bibidha bhā̃ti mohi muni samujhāvā.nirguna mata mama hṛdayã na āvā..
puni maiṁ kaheũ nāi pada sīsā.saguna upāsana kahahu munīsā..
rāma bhagati jala mama mana mīnā.kimi bilagāi munīsa prabīnā..
soī upadesa kahahu kari dāyā.nija nayananhi dekhaũ raghurāyā..
bhari locana biloki avadhesā.taba sunihaũ nirguna upadesā..
muni puni kahi hari-kathā anūpā.khaṇḍi saguna mata aguṇa nirūpā..
taba maiṁ nirguna mata kara dūrī.saguna nirūpaũ kari haṭha bhūrī..
uttara prati-uttara maiṁ kīnhā.muni tana bhae krodha ke cīnhā..
sunu prabhu bahuta avagyā kiẽ.upaja krodha gyāninha ke hiẽ..
ati saṅgharṣana jaũ kara koī.anala pragaṭa candana te hoī..
すると仙は、鳥王よ、ラグ族の主の徳をうやうやしく語りつつ、いくつかの言葉をお告げになった。 梵智を悦ぶその賢き行者は、私をまことに相応しき器と見て、 心中の主にして、生まれず、二にあらず、無属性なるブラフマンを説き始められた。 思惟を超え、欲なきもの、名なきもの、形なきもの。 直観（直接の体験）によって知られ、断たれず、比類なきもの。 心の及ばぬところにあり、垢なく、不滅。 変化なく、無量の歓喜の宝蔵。 「汝と彼とは異ならず」とヴェーダは歌う——水とその波のごとくに。 仙はさまざまに説き示してくださったが、ニルグナ（無相・無属性）の教えは私の心に入らなかった。 私は再び、その御足に頭を垂れて申し上げた。 「仙よ、サグナの主の礼拝をお語りください。 わが心はラーマへの信愛という水に棲む魚——巧みなる師よ、どうしてそれを引き離せましょう。 憐れみを垂れ、我が眼でラグ王を拝することのできる教えを授けてください。 アヨーディヤーの主の御姿で眼が満たされてこそ、私はニルグナの教えを聴きましょう。」 仙はまた、比類なきハリ・カターを語り、サグナの見解を退け、無属性を説き明かされた。 しかし私はニルグナの見方を脇に置き、頑なにサグナの御姿を求め続けた。 言い返し、言い返されるうち、仙の御身には怒りの徴が現れた。 主よ、お聞きください。私は多くの無礼を犯しました。学徳ある者の心にも怒りは起こるもの。 摩擦を重ねれば、白檀からさえ火が現れるのです。
ドーハー 111(क)-(ख)
बारंबार सकोप मुनि करइ निरुपन ग्यान।मैं अपनें मन बैठ तब करउँ बिबिध अनुमान।।111(क)।।
क्रोध कि द्वेतबुद्धि बिनु द्वैत कि बिनु अग्यान।मायाबस परिछिन्न जड़ जीव कि ईस समान।।111(ख)।।
bāraṃbāra sakopa muni karai nirūpana gyāna |maiṁ apaneṁ mana baiṭha taba karauṁ bibidha anumāna ||111(ka)||
krodha ki dvaita-buddhi binu dvaita ki binu agyāna |māyābasa parichinna jaṛa jīva ki īsa samāna ||111(kha)||
聖仙は怒りつつ幾度も智の教えを説いたが、わたしは心の内に座して、さまざまな臆説ばかりを組み立てていた。 二元の心なくして怒りがあろうか。無明なくして二元があろうか。マーヤーに縛られ、限られ鈍った魂が、どうして主と等しかろうか。
チャウパーイー 112.1-8
कबहुँ कि दुख सब कर हित ताकें।तेहि कि दरिद्र परस मनि जाकें।।
परद्रोही की होहिं निसंका।कामी पुनि कि रहहिं अकलंका।।
बंस कि रह द्विज अनहित कीन्हें।कर्म कि होहिं स्वरूपहि चीन्हें।।
काहू सुमति कि खल सँग जामी।सुभ गति पाव कि परत्रिय गामी।।
भव कि परहिं परमात्मा बिंदक।सुखी कि होहिं कबहुँ हरिनिंदक।।
राजु कि रहइ नीति बिनु जानें।अघ कि रहहिं हरिचरित बखानें।।
पावन जस कि पुन्य बिनु होई।बिनु अघ अजस कि पावइ कोई।।
लाभु कि किछु हरि भगति समाना।जेहि गावहिं श्रुति संत पुराना।।
हानि कि जग एहि सम किछु भाई।भजिअ न रामहि नर तनु पाई।।
अघ कि पिसुनता सम कछु आना।धर्म कि दया सरिस हरिजाना।।
एहि बिधि अमिति जुगुति मन गुनऊँ।मुनि उपदेस न सादर सुनऊँ।।
पुनि पुनि सगुन पच्छ मैं रोपा।तब मुनि बोलेउ बचन सकोपा।।
मूढ़ परम सिख देउँ न मानसि।उत्तर प्रतिउत्तर बहु आनसि।।
सत्य बचन बिस्वास न करही।बायस इव सबही ते डरही।।
सठ स्वपच्छ तब हृदयँ बिसाला।सपदि होहि पच्छी चंडाला।।
लीन्ह श्राप मैं सीस चढ़ाई।नहिं कछु भय न दीनता आई।।
kabahuṁ ki dukha saba kara hita tākeṁ |tehi ki daridra parasa mani jākeṁ ||
paradrohī kī hohiṁ nisaṅkā |kāmī puni ki rahahiṁ akalaṅkā ||
baṃsa ki raha dvija anahita kīnhẽ |karma ki hohiṁ svarūpahi cīnhẽ ||
kāhū sumati ki khala saṅga jāmī |subha gati pāva ki paratriya gāmī ||
bhava ki parahiṁ paramātmā biṃdaka |sukhī ki hohiṁ kabahuṁ hariniṃdaka ||
rāju ki rahai nīti binu jānẽ |agha ki rahahiṁ haricarita bakhānẽ ||
pāvana jasa ki puṇya binu hoī |binu agha ajasa ki pāvai koī ||
lābhu ki kichu hari bhagati samānā |jehi gāvahiṁ śruti santa purānā ||
hāni ki jaga ehi sama kichu bhāī |bhaji-a na rāmahi nara tanu pāī ||
agha ki pisunatā sama kachu ānā |dharma ki dayā sarisa harijānā ||
ehi bidhi amiti juguti mana gunūṁ |muni upadesa na sādara sunūṁ ||
puni puni saguna pachcha maiṁ ropā |taba muni boleu bacana sakopā ||
mūṛha parama sikha deuṁ na mānasī |uttara pratiuttara bahu ānasī ||
satya bacana bisvāsa na karahī |bāyasa iva sabahī te ḍarahī ||
saṭha svapachcha taba hṛdayaṁ bisālā |sapadi hohi pachchī caṇḍālā ||
līnh śrāpa maiṁ sīsa caṛhāī |nahiṁ kachu bhaya na dīnatā āī ||
すべての者のために善をなす者がどうして苦しみを受けようか。如意宝石を持つ者がどうして貧しくなろうか。他人を害する者がどうして恐れなきを得ようか。貪欲の者がどうして汚れなきを得ようか。バラモンを害した家系がどうして存続しようか。自らの真の本性を悟った者がどうして業に縛られようか。悪人と交わって正しい理解が生じたことがあろうか。他人の妻に通じた者がどうして善き終わりを得ようか。至高の霊を知る者がどうして輪廻に落ちようか。ハリを誹謗する者がどうして幸せになれようか。治国の道を知らずして王国がどうして続こうか。ハリの御業を語る者がどうして罪を残そうか。功徳なくして清き名声が得られようか。罪なくして悪名を得る者があろうか。ヴェーダ、聖者、プラーナが讃えるハリへの帰依に等しき利益があろうか。この世にこれに等しき損失があろうか、兄弟よ：人間の身を得ながらラーマを礼拝せぬとは。中傷に等しき罪が他にあろうか。慈悲に等しき正法が他にあろうか、ハリの乗物よ。かくして私は心の中で無数の論法を巡らせ、仙人の教えを恭敬に聞かなかった。幾度も幾度も有形有相の主を主張した。その時、仙人は怒りの言葉を発した。「愚かな者よ、我は至高の教えを授けるのに、お前は受け入れず、次々と反論を持ち出す。真実の言葉を信ぜず、烏のようにすべてを恐れる。悪しき者よ、お前の心の頑迷さはかくも深く、ただちに鳥の中の賤民、すなわち烏となるであろう。」私はその呪いを頭に受けた。しかるに何の恐れもなく、何の謙卑も来たらず。
ドーハー 112(क)-(ख)
तुरत भयउँ मैं काग तब पुनि मुनि पद सिरु नाइ।सुमिरि राम रघुबंस मनि हरषित चलेउँ उड़ाइ।।112(क)।।
उमा जे राम चरन रत बिगत काम मद क्रोध।निज प्रभुमय देखहिं जगत केहि सन करहिं बिरोध।।112(ख)।।
turata bhayuṁ maiṁ kāga taba puni muni pada siru nāi |sumiri rāma raghubaṃsa mani haraṣita caleuṁ uṛāi ||112(ka)||
umā je rāma carana rata bigata kāma mada krodha |nija prabhumaya dekhahiṁ jagata kehi sana karahiṁ birodha ||112(kha)||
たちまちわたしは烏となり、ふたたび聖仙の御足に頭を垂れた。ラグ族の宝珠ラーマを念じ、歓びのうちに飛び去った。 ウマーよ。ラーマの御足に帰依する者は、欲・慢・怒りを離れ、全世界を自らの主に満ちたものとして見る。誰と争うことがあろうか。
チャウパーイー 113.1-8
सुनु खगेस नहिं कछु रिषि दूषन।उर प्रेरक रघुबंस बिभूषन।।
कृपासिंधु मुनि मति करि भोरी।लीन्हि प्रेम परिच्छा मोरी।मन बच क्रम मोहि निज जन जाना।मुनि मति पुनि फेरी भगवाना।रिषि मम महत सीलता देखी।राम चरन बिस्वास बिसेषी।अति बिसमय पुनि पुनि पछिताई।सादर मुनि मोहि लीन्ह बोलाई।मम परितोष बिबिध बिधि कीन्हा।हरषित राममंत्र तब दीन्हा।बालकरूप राम कर ध्याना।कहेउ मोहि मुनि कृपानिधाना।सुंदर सुखद मिहि अति भावा।सो प्रथमहिं मैं तुम्हहि सुनावा।मुनि मोहि कछुक काल तहँ राखा।रामचरितमानस तब भाषा।सादर मोहि यह कथा सुनाई।पुनि बोले मुनि गिरा सुहाई।रामचरित सर गुप्त सुहावा।संभु प्रसाद तात मैं पावा।तोहि निज भगत राम कर जानी।ताते मैं सब कहेउँ बखानी।राम भगति जिन्ह कें उर नाहीं।कबहुँ न तात कहिअ तिन्ह पाहीं।मुनि मोहि बिबिध भाँति समुझावा।मैं सप्रेम मुनि पद सिरु नावा।निज कर कमल परसि मम सीसा।हरषित आसिष दीन्ह मुनीसा।राम भगति अबिरल उर तोरें।बसिहि सदा प्रसाद अब मोरें।।
sunu khagesa nahiṁ kachu ṛṣi dūṣana |ura preraka raghubaṃsa bibhūṣana ||
kṛpāsiṃdhu muni mati kari bhorī |līnhi prema parichchhā morī ||
mana baca krama mohi nija jana jānā |muni mati puni pherī bhagavānā ||
ṛṣi mama mahata sīlatā dekhī |rāma carana bisvāsa biseṣī ||
ati bisamaya puni puni pachitāī |sādara muni mohi līnha bolāī ||
mama paritoṣa bibidha bidhi kīnhā |haraṣita rāma-mantra taba dīnhā ||
bālaka-rūpa rāma kara dhyānā |kaheu mohi muni kṛpānidhānā ||
suṃdara sukhada mihi ati bhāvā |so prathamahĩ maiṁ tumhahi sunāvā ||
muni mohi kachuka kāla tahaṁ rākhā |rāmacaritamānasa taba bhāṣā ||
sādara mohi yaha kathā sunāī |puni bole muni girā suhāī ||
rāmacarita sara gupta suhāvā |saṃbhu prasāda tāta maiṁ pāvā ||
tohi nija bhagata rāma kara jānī |tāte maiṁ saba kaheuṁ bakhānī ||
rāma bhagati jinha keṁ ura nāhīṁ |kabahuṁ na tāta kahi-a tinh pāhīṁ ||
muni mohi bibidha bhāṁti samujhāvā |maiṁ saprema muni pada siru nāvā ||
nija kara kamala parasi mama sīsā |haraṣita āsiṣ dīnh munīsā ||
rāma bhagati abirala ura torẽ |basihi sadā prasāda aba morẽ ||
聴け、鳥の主よ。仙人には何の過ちもなかった。すべての心を動かすラーグ族の宝玉が、仙人を促したのだ。慈悲の海は仙人の心を覆い、かくして私の愛を試した。主は私を身口意において己の僕と知り、仙人の心を再び元に戻した。仙人は私の大いなる忍耐と、ラーマの御足に対する格別な信仰を見た。仙人は深く驚き、幾度も悔い、恭しく私を呼び寄せた。仙人は様々に私を慰め、喜びと共にラーマの真言を授けた。慈悲の宝である仙人は、童子の姿のラーマを瞑想するよう私に教えた。その美しくも悦ばしい姿は私に深く響き、私は初めにそれをあなたに語った。仙人は私をしばらくそこに留め、『ラームチャリトマーナス』を語った。仙人は恭しくこの物語を私に語り、次いで美しい言葉を述べた。この隠された美しきラーマの行いの湖を、子よ、私はシャンブの恩寵により得た。あなたをラーマ自身の信者と知り、私はすべてを詳しく語ったのだ。心にラーマへの信心なき者には、子よ、決して語ってはならない。仙人は様々に私を教え導き、私は愛を込めて仙人の足に頭を垂れた。仙の主は蓮の手で私の頭に触れ、喜びと共に祝福を与えた。我が恩寵により、これよりラーマへの絶え間なき信心が永遠に汝の心に住まうであろう。
ドーハー 113(क)-(ख)
सदा राम प्रिय होहु तुम्ह सुभ गुन भवन अमान।कामरूप इच्धामरन ग्यान बिराग निधान।।113(क)।।
जेंहिं आश्रम तुम्ह बसब पुनि सुमिरत श्रीभगवंत।ब्यापिहि तहँ न अबिद्या जोजन एक प्रजंत।।113(ख)।।
sadā rāma priya hohu tumha subha guna bhavana amāna |kāmarūpa icchā-marana gyāna birāga nidhāna ||113(ka)||
jẽhi āśrama tumha basaba puni sumirata śrībhagavaṃta |byāpihi tahaṁ na abidyā jojana eka prajaṃta ||113(kha)||
「常にラーマに愛される者となれ—吉祥の徳の住処、慢心を離れ、智と離欲の宝蔵となれ。 また、望むままに姿を現す等の成就（シッディ）を具え、望むままに身を捨てる力をも得よ。 いずれの庵に住もうとも、福徳の主を念ずるところ、無明はそこに広がらぬ—周囲一ヨージャナに至るまで。」
チャウパーイー 114.1-8
काल कर्म गुन दोष सुभाऊ।कछु दुख तुम्हहि न ब्यापिहि काऊ।।
राम रहस्य ललित बिधि नाना।गुप्त प्रगट इतिहास पुराना।।
बिनु श्रम तुम्ह जानब सब सोऊ।नित नव नेह राम पद होऊ।।
जो इच्छा करिहहु मन माहीं।हरि प्रसाद कछु दुर्लभ नाहीं।।
सुनि मुनि आसिष सुनु मतिधीरा।ब्रह्मगिरा भइ गगन गँभीरा।।
एवमस्तु तव बच मुनि ग्यानी।यह मम भगत कर्म मन बानी।।
सुनि नभगिरा हरष मोहि भयऊ।प्रेम मगन सब संसय गयऊ।।
करि बिनती मुनि आयसु पाई।पद सरोज पुनि पुनि सिरु नाई।।
हरष सहित एहिं आश्रम आयउँ।प्रभु प्रसाद दुर्लभ बर पायउँ।।
इहाँ बसत मोहि सुनु खग ईसा।बीते कलप सात अरु बीसा।।
करउँ सदा रघुपति गुन गाना।सादर सुनहिं बिहंग सुजाना।।
जब जब अवधपुरीं रघुबीरा।धरहिं भगत हित मनुज सरीरा।।
तब तब जाइ राम पुर रहऊँ।सिसुलीला बिलोकि सुख लहऊँ।।
पुनि उर राखि राम सिसुरूपा।निज आश्रम आवउँ खगभूपा।।
कथा सकल मैं तुम्हहि सुनाई।काग देह जेहिं कारन पाई।।
कहिउँ तात सब प्रस्न तुम्हारी।राम भगति महिमा अति भारी।।
kāla karma guna doṣa subhāū |kachu dukha tumhahi na byāpihi kāū ||
rāma rahasya lalita bidhi nānā |gupta pragaṭa itihāsa purānā ||
binu śrama tumha jānaba saba soū |nita nava neha rāma pada hoū ||
jo icchā karihahu mana māhīṁ |hari prasāda kachu durlabha nāhīṁ ||
suni muni āsiṣa sunu mati-dhīrā |brahma-girā bhai gagana gaṁbhīrā ||
evam-astu tava baca muni gyānī |yaha mama bhagata karma mana bānī ||
suni nabha-girā haraṣa mohi bhayū |prema magana saba saṁsaya gayū ||
kari binatī muni āyasu pāī |pada saroja puni puni siru nāī ||
haraṣa sahita ehiṁ āśrama āyuṁ |prabhu prasāda durlabha bara pāyuṁ ||
ihāṁ basata mohi sunu khaga īsā |bīte kalapa sāta aru bīsā ||
karauṁ sadā raghupati guna gānā |sādara sunahiṁ bihaṅga sujānā ||
jaba jaba avadhapurīṁ raghubīrā |dharahiṁ bhagata hita manuja sarīrā ||
taba taba jāi rāma pura rahauṁ |śisu-līlā biloki sukha lahauṁ ||
puni ura rākhi rāma śisu-rūpā |nija āśrama āvauṁ khaga-bhūpā ||
kathā sakala maiṁ tumhahi sunāī |kāga deha jehiṁ kārana pāī ||
kahiūṁ tāta saba prasna tumhārī |rāma bhagati mahimā ati bhārī ||
時間、業、属性、過失や性質から生じるいかなる苦しみも、あなたには及ばない。ラーマの数々の魅力的な秘儀、隠されたものと顕わされたもの、叙事詩とプラーナに見出されるものを、あなたは労なくしてすべてを知るであろう。ラーマの御足への愛が日々新たになるように。あなたが心に抱くいかなる願いも、ハリの恩寵により、得難いものはない。"聞け、心堅固なる者よ：仙人の祝福が聞かれた後、ブラフマーの深い声が天空から響いた："その通りになれ、賢き仙人よ、あなたの言葉の如く。彼は身・心・言葉において我が信者である。"天空の声を聞いて私は喜びに満ちた；愛に浸り、一切の疑いは消え去った。私は謙虚に願いを捧げて仙人の許しを得、その蓮華の御足に幾度も頭を垂れた。喜びとともにこの庵に来た、主の恩寵により得難い恩恵を得て。聞け、鳥の王よ：私がここに住んで以来、二十七の劫が過ぎ去った。私は常にラーグ家の主の徳を歌い、賢き鳥たちは敬って聴く。ラーグ族の英雄が信者たちのためにアヨーディヤーの都に人身をとるたび、そのたびに私はラーマの都へ行き留まり、その幼年の戯れを見て喜びを得る。そしてラーマの幼子の姿を胸に抱き、我が庵に戻る、鳥の王よ。私が烏の身を得た理由の物語をすべてあなたに語った。子よ、あなたのすべての問いに答えた。ラーマへの信愛の栄光は計り知れぬほど大いなるものである。
ドーハー 114(क)-(ख)
ताते यह तन मोहि प्रिय भयउ राम पद नेह।निज प्रभु दरसन पायउँ गए सकल संदेह।।114(क)।।
भगति पच्छ हठ करि रहेउँ दीन्हि महारिषि साप।मुनि दुर्लभ बर पायउँ देखहु भजन प्रताप।।114(ख)।।
tāte yaha tana mohi priya bhayau rāma pada neha |nija prabhu darasana pāyuṁ gaye sakala saṁdeha ||114(ka)||
bhagati paccha haṭha kari raheūṁ dīnhī mahāriṣi sāpa |muni durlabha bara pāyuṁ dekhahu bhajana pratāpa ||114(kha)||
それゆえこの身は、わたしにとって愛おしくなった——この身においてこそ、ラーマの御足への愛が芽生えたからである。 わが主の御 दर्शन（ダルシャン）を得て、疑いはことごとく消え去った。（114a） わたしは頑なにバクティの側にすがりつき、大仙の呪いを耐え忍んだ。 されど、聖者にも稀なる恩寵（ぼん）を得た——見よ、バジャン（神名讃嘆・礼拝）の威力を。（114b）
チャウパーイー 115.1-8
जे असि भगति जानि परिहरहीं।केवल ग्यान हेतु श्रम करहीं।।
ते जड़ कामधेनु गृहँ त्यागी।खोजत आकु फिरहिं पय लागी।।
सुनु खगेस हरि भगति बिहाई।जे सुख चाहहिं आन उपाई।।
ते सठ महासिंधु बिनु तरनी।पैरि पार चाहहिं जड़ करनी।।
सुनि भसुंडि के बचन भवानी।बोलेउ गरुड़ हरषि मृदु बानी।।
तव प्रसाद प्रभु मम उर माहीं।संसय सोक मोह भ्रम नाहीं।।
सुनेउँ पुनीत राम गुन ग्रामा।तुम्हरी कृपाँ लहेउँ बिश्रामा।।
एक बात प्रभु पूँछउँ तोही।कहहु बुझाइ कृपानिधि मोही।।
कहहिं संत मुनि बेद पुराना।नहिं कछु दुर्लभ ग्यान समाना।।
सोइ मुनि तुम्ह सन कहेउ गोसाईं।नहिं आदरेहु भगति की नाईं।।
ग्यानहि भगतिहि अंतर केता।सकल कहहु प्रभु कृपा निकेता।।
सुनि उरगारि बचन सुख माना।सादर बोलेउ काग सुजाना।।
भगतिहि ग्यानहि नहिं कछु भेदा।उभय हरहिं भव संभव खेदा।।
नाथ मुनीस कहहिं कछु अंतर।सावधान सोउ सुनु बिहंगबर।।
ग्यान बिराग जोग बिग्याना।ए सब पुरुष सुनहु हरिजाना।।
पुरुष प्रताप प्रबल सब भाँती।अबला अबल सहज जड़ जाती।।
je asi bhagati jāni pariharahīṁ |kevala gyāna hetu śrama karahīṁ ||
te jaṛa kāmadhenu gṛhaṁ tyāgī |khojata āku phirahīṁ paya lāgī ||
sunu khagesa hari bhagati bihāī |je sukha cāhahīṁ āna upāī ||
te saṭha mahāsiṁdhu binu taranī |pairi pāra cāhahīṁ jaṛa karanī ||
suni bhasuṁḍi ke bacana bhavānī |boleu garuṛa haraṣi mṛdu bānī ||
tava prasāda prabhu mama ura māhīṁ |saṁsaya soka moha bhrama nāhīṁ ||
suneuṁ punīta rāma guna grāmā |tumharī kṛpāṁ laheuṁ biśrāmā ||
eka bāta prabhu pūṁchauṁ tohī |kahahu bujhāi kṛpānidhi mohī ||
kahahiṁ santa muni beda purānā |nahiṁ kachu durlabha gyāna samānā ||
soi muni tumha sana kaheu gosāīṁ |nahiṁ ādarehu bhagati kī nāīṁ ||
gyānahi bhagatihi antara ketā |sakala kahahu prabhu kṛpā niketā ||
suni uragāri bacana sukha mānā |sādara boleu kāga sujānā ||
bhagatihi gyānahi nahiṁ kachu bhedā |ubhaya harahiṁ bhava saṁbhava khedā ||
nātha munīsa kahahiṁ kachu antara |sāvadhāna soū sunu bihaṅgabara ||
gyāna birāga joga bigyānā |e saba puruṣa sunahu harijanā ||
puruṣa pratāpa prabala saba bhāṁtī |abalā abala sahaja jaṛa jātī ||
信心がそのようなものと知りながらも捨てて、ただ智慧のためにのみ労する者たちは、家に如意牛を置き去りにして、乳を求めてアク草を探し回る愚か者のようなものである。聞け、鳥の王よ。ハリへの信心を捨てて、他の方法で幸せを求める者たちは、船もなく大海の向こう岸へ渡ろうとする愚か者であり、その企ては愚かである。バヴァーニよ、ブシュンディの言葉を聞いて、ガルダは喜び、穏やかな声で語りかけた。主よ、あなたの恩恵により、私の心にもはや疑いも悲しみも迷いも過ちもありません。ラーマの功徳の聖なる物語を聞き、あなたの慈悲により安らぎを得ました。主よ、一つお尋ねしたいことがあります。慈悲の宝よ、私にお分かりください。聖者と仙人、ヴェーダとプラーナは皆、智慧ほど得難いものはないと説いている。その仙人があなたにそれを語ったのに、主よ、あなたは信心のようにそれを重んじなかった。智慧と信心の間にどれほどの違いがあるのか。慈悲の主よ、すべてをお聞かせください。蛇の敵ガルダの言葉を聞いて、賢い烏は喜び、恭しく答えた。信心と智慧の間には何の違いもない。両者とも輪廻の苦しみを取り除く。しかし主よ、大仙たちはある違いを説いている。鳥の最よ、それにも心を留めて聞け。智慧、厭離、ヨーガ、そして悟りの智。聞け、ハリの乗物よ、これらはすべて男性である。男性の力はあらゆる面で強く、女性は弱く、生まれつき愚かな性質を持つ。
ドーハー 115(क), ソーラター 115(ख)
पुरुष त्यागि सक नारिहि जो बिरक्त मति धीर।।
न तु कामी बिषयाबस बिमुख जो पद रघुबीर।।115(क)।।
सोउ मुनि ग्याननिधान मृगनयनी बिधु मुख निरखि।बिबस होइ हरिजान नारि बिष्नु माया प्रगट।।115(ख)।।
puruṣa tyāgi saka nārihi jo birakta mati dhīra |na tu kāmī biṣayābasa bimukha jo pada raghubīra ||115(ka)||
soū muni gyāna-nidhāna mṛga-nayanī bidhu-mukha nirakhi |bibasa hoi harijān nāri biṣṇu māyā pragaṭa ||115(kha)||
離欲の心堅き人は、女さえも捨て去り得る。 されど欲に溺れる者はそうではない——感官の対象に縛られ、ラグの勇主に背を向ける。（115a） 知恵の宝蔵たるその聖仙でさえ、鹿のような眼、月のような面貌の美しき女を見れば、 たちまち無力となる——知れ、ハリの僕よ、女においてヴィシュヌのマーヤーは顕現する。（115b）
チャウパーイー 116.1-4
इहाँ न पच्छपात कछु राखउँ।बेद पुरान संत मत भाषउँ।।
मोह न नारि नारि कें रूपा।पन्नगारि यह रीति अनूपा।।
माया भगति सुनहु तुम्ह दोऊ।नारि बर्ग जानइ सब कोऊ।।
पुनि रघुबीरहि भगति पिआरी।माया खलु नर्तकी बिचारी।।
भगतिहि सानुकूल रघुराया।ताते तेहि डरपति अति माया।।
राम भगति निरुपम निरुपाधी।बसइ जासु उर सदा अबाधी।।
तेहि बिलोकि माया सकुचाई।करि न सकइ कछु निज प्रभुताई।।
अस बिचारि जे मुनि बिग्यानी।जाचहीं भगति सकल सुख खानी।।
ihā̃ na pacchapāta kachu rākhaũ |beda purāna saṁta mata bhāṣaũ ||
moha na nāri nāri keṁ rūpā |pannagāri yaha rīti anūpā ||
māyā bhagati sunahu tumha doū |nāri barga jānai saba koū ||
puni raghubīrahi bhagati piārī |māyā khalu nartakī bicārī ||
bhagatihi sānakūla raghurāyā |tāte tehi ḍarapati ati māyā ||
rāma bhagati nirupama nirupādhī |basai jāsu ura sadā abādhī ||
tehi biloki māyā sakucāī |kari na sakai kachu nija prabhutāī ||
asa bicāri je muni bigyānī |jācahīṁ bhagati sakala sukha khānī ||
ここにおいて私は何の偏見も持たない；ヴェーダ、プラーナ、聖者たちの見解のみを語る。迷妄は女ではない、女の姿をとるとはいえ、蛇の敵よ；これは独特の法則である。聞け：マーヤーとバクティ、あなた方二人は女性の類に属する；これは皆が知るところである。さらに、ラグの主にバクティは愛おしく、マーヤーは哀れな踊り子にすぎない。ラグの王はバクティに好意的であり、それゆえマーヤーは彼女を大いに恐れる。ラーマへの帰依は比類なく、一切の制約から自由であり、彼女を持つ者の心に永遠に妨げられず住まう。彼女を見て、マーヤーは恥じて縮み上がり、自らの力では何もできない。これを考え、真の知識を持つ賢明な聖者たちは、一切の喜びの鉱である帰依を乞い求める。
ドーハー 116(क)-(ख)
यह रहस्य रघुनाथ कर बेगि न जानइ कोइ।जो जानइ रघुपति कृपाँ सपनेहुँ मोह न होइ।।116(क)।।
औरउ ग्यान भगति कर भेद सुनहु सुप्रबीन।जो सुनि होइ राम पद प्रीति सदा अबिछीन।।116(ख)।।
yaha rahasya raghunātha kara begi na jānai koi |jo jānai raghupati kṛpā̃ sapanehũ moha na hoi ||116(ka)||
auru gyāna bhagati kara bheda sunahu suprabīna |jo suni hoi rāma pada prīti sadā abichīna ||116(kha)||
ラグの主のこの秘められた奥義を、たやすく悟る者はない。だがラグパティの御恩寵によりこれを知る者は、夢においてさえ迷いがない。 さらに（最も見識ある者よ）智とバクティの差別を聞け。これを聞いてラーマの御足への愛に満たされる者、その प्रेम（愛）は永く断たれぬ。
チャウパーイー 117.1-8
सुनहु तात यह अकथ कहानी।समुझत बनइ न जाइ बखानी।।
ईस्वर अंस जीव अबिनासी।चेतन अमल सहज सुख रासी।।
सो मायाबस भयउ गोसाईं।बँध्यो कीर मरकट की नाई।।
जड़ चेतनहि ग्रंथि परि गई।जदपि मृषा छूटत कठिनई।।
तब ते जीव भयउ संसारी।छूट न ग्रंथि न होइ सुखारी।।
श्रुति पुरान बहु कहेउ उपाई।छूट न अधिक अधिक अरुझाई।।
जीव हृदयँ तम मोह बिसेषी।ग्रंथि छूट किमि परइ न देखी।।
अस संजोग ईस जब करई।तबहुँ कदाचित सो निरुअरई।।
सात्त्विक श्रद्धा धेनु सुहाई।जौं हरि कृपाँ हृदयँ बस आई।।
जप तप ब्रत जम नियम अपारा।जे श्रुति कह सुभ धर्म अचारा।।
तेइ तृन हरित चरै जब गाई।भाव बच्छ सिसु पाइ पेन्हाई।।
नोइ निबृत्ति पात्र बिस्वासा।निर्मल मन अहीर निज दासा।।
परम धर्ममय पय दुहि भाई।अवटै अनल अकाम बनाई।।
तोष मरुत तब छमाँ जुड़ावै।धृति सम जावनु देइ जमावै।।
मुदिताँ मथैं बिचार मथानी।दम अधार रजु सत्य सुबानी।।
तब मथि काढ़ि लेइ नवनीता।बिमल बिराग सुभग सुपुनीता।।
sunahu tāta yaha akatha kahānī |samujhata banai na jāi bakhānī ||
īśvara aṁsa jīva abināsī |cetana amala sahaja sukha rāsī ||
so māyābasa bhayu gosāī |bãdhyo kīra marakaṭa kī nāī ||
jaṛa cetanahi graṁthi pari gaī |jadapi mṛṣā chūṭata kaṭhinaī ||
taba te jīva bhayu saṁsārī |chūṭa na graṁthi na hoi sukhārī ||
śruti purāna bahu kaheu upāī |chūṭa na adhika adhika arujhāī ||
jīva hṛdayã tama moha biseṣī |graṁthi chūṭa kimi parai na dekhī ||
asa saṁjoga īsa jaba karaī |tabahũ kadācita so niruarāī ||
sāttvika śraddhā dhenu suhāī |jau hari kṛpā̃ hṛdayã basa āī ||
japa tapa brata jama niyama apārā |je śruti kaha subha dharma acārā ||
tei tṛna harita carai jaba gāī |bhāva baccha sisu pāi penhāī ||
noi nibṛtti pātra bisvāsā |nirmala mana ahīra nija dāsā ||
parama dharmamaya pay duhi bhāī |avaṭai anala akāma banāī ||
toṣa maruta taba chamā̃ juṛāvai |dhṛti sama jāvanu dei jamāvai ||
muditā̃ mathaĩ bicāra mathānī |dama adhāra raju satya subānī ||
taba mathi kāṛhi lei navanītā |bimala birāga subhaga supunītā ||
聞け、愛しき者よ——語り尽くしがたきこの物語を。悟り得ても、すべてを語り尽くすことはできぬ。 ジーヴァ（個我）は主の不滅の分霊——意識にして垢なく、本性として生得の歓喜の蔵である。されどマーヤーの支配に入れば、仕込まれた鸚鵡や猿のように縛られる。 無情と有情とのあいだに結び目が生じる。偽りでありながら、ほどきがたい。そののちジーヴァは世俗化し、結び目は滑らず、幸福を得ない。 ヴェーダとプラーナは多くの処方を説くが、結び目は容易に切れず、かえって絡みが増すこともある。衆生の心には闇と迷妄が強い——見えもしない結び目が、どうして落ちようか。 主がそのような結縁を起こされるときにのみ、ときにそれは解ける。 もしハリの恩寵により、サットヴァ的な信——美しき牝牛——が心に住むなら、ジャパ（念誦）、タパス（苦行）、誓戒、制御、そして聖典の教える吉祥の行いは、その青き飼葉となる。牝牛が草を食むとき、バーヴァ（霊的情感）の仔牛を乳房に付け、至上のダルマの乳を搾り取る。 信頼が器となり、離欲が身を屈めることとなり、清らかな心——主の僕——が乳搾りとなる。乳は無欲の火にかけられ、満足が風となり、赦しが冷まし、堅忍が平等心の凝乳（レンネット）となる。 喜びつつ、熟慮を攪拌棒とし、自制を台とし、真実を言葉の綱として攪拌すれば、ついに得られる——清浄にして吉祥、最も聖なる離欲というバターを。
ドーハー 117(क)-(ग), ソーラター 117(घ)
जोग अगिनि करि प्रगट तब कर्म सुभासुभ लाइ।बुद्धि सिरावैं ग्यान घृत ममता मल जरि जाइ।।117(क)।।
तब बिग्यानरूपिनि बुद्धि बिसद घृत पाइ।चित्त दिआ भरि धरै दृढ़ समता दिअटि बनाइ।।117(ख)।।
तीनि अवस्था तीनि गुन तेहि कपास तें काढ़ि।तूल तुरीय सँवारि पुनि बाती करै सुगाढ़ि।।117(ग)।।
एहि बिधि लेसै दीप तेज रासि बिग्यानमय।जातहिं जासु समीप जरहिं मदादिक सलभ सब।।117(घ)।।
joga agini kari pragaṭa taba karma subhāsubha lāi |buddhi sirāvaĩ gyāna ghṛta mamatā mala jari jāi ||117(ka)||
taba bigyānarūpinī buddhi bisada ghṛta pāi |citta diā bhari dharai dṛṛha samatā di'aṭi banāi ||117(kha)||
tīni avasthā tīni guna tehi kapāsa tẽ kāṛhi |tūla turīya sãvāri puni bātī karai sugāṛhi ||117(ga)||
ehi bidhi lesai dīpa teja rāsī bigyānamaya |jātahĩ jāsu samīpa jarahĩ madādika salabha saba ||117(gha)||
その時、ヨーガの火を燃やし善悪の業をその中で焼かせ、智性は知識の酥油を冷やし、我執の垢を焼き尽くす。しかる後、証智の姿となった智性は純粋な酥油を得て、それをもって心識の灯を満たし、平等心を堅固な灯台としてその上に灯を置く。その綿から三つの状態と三つの徳を引き出し、さらに第四の状態の繊維を整えて、極めて堅固な灯芯として撚る。かくして証智よりなる光明の灯を点じ、その近くに至りしや、驕慢等のすべての蛾は即座に焼け尽きる。
チャウパーイー 118.1-8
सोहमस्मि इति बृत्ति अखंडा।दीप सिखा सोइ परम प्रचंडा।।
आतम अनुभव सुख सुप्रकासा।तब भव मूल भेद भ्रम नासा।।
प्रबल अबिद्या कर परिवारा।मोह आदि तम मिटइ अपारा।।
तब सोइ बुद्धि पाइ उँजिआरा।उर गृहँ बैठि ग्रंथि निरुआरा।।
छोरन ग्रंथि पाव जौं सोई।तब यह जीव कृतारथ होई।।
छोरत ग्रंथि जानि खगराया।बिघ्न अनेक करइ तब माया।।
रिद्धि सिद्धि प्रेरइ बहु भाई।बुद्धहि लोभ दिखावहिं आई।।
कल बल छल करि जाहिं समीपा।अंचल बात बुझावहिं दीपा।।
होइ बुद्धि जौं परम सयानी।तिन्ह तन चितव न अनहित जानी।।
जौं तेहि बिघ्न बुद्धि नहिं बाधी।तौ बहोरि सुर करहिं उपाधी।।
इंद्रीं द्वार झरोखा नाना।तहँ तहँ सुर बैठे करि थाना।।
आवत देखहिं बिषय बयारी।ते हठि देही कपाट उघारी।।
जब सो प्रभंजन उर गृहँ जाई।तबहिं दीप बिग्यान बुझाई।।
ग्रंथि न छूटि मिटा सो प्रकासा।बुद्धि बिकल भइ बिषय बतासा।।
इंद्रिन्ह सुरन्ह न ग्यान सोहाई।बिषय भोग पर प्रीति सदाई।।
बिषय समीर बुद्धि कृत भोरी।तेहि बिधि दीप को बार बहोरी।।
so'hamasmi iti bṛtti akhaṇḍā |dīpa sikhā soi parama pracaṇḍā ||
ātama anubhava sukha suprakāsā |taba bhava mūla bheda bhrama nāsā ||
prabala abidyā kara parivārā |moha ādi tama miṭai apārā ||
taba soi buddhi pāi ũjiyārā |ura gṛhã baiṭhi graṁthi niruarā ||
chorana graṁthi pāva jaũ soī |taba yaha jīva kṛtāratha hoī ||
chorata graṁthi jāni khagarāyā |bighna aneka karaī taba māyā ||
aṛddhi siddhi prerai bahu bhāī |buddhahi lobha dikhāvahĩ āī ||
kal bala chala kari jāhĩ samīpā |ãcala bāta bujhāvahĩ dīpā ||
hoi buddhi jaũ parama sayānī |tinh tana citava na anhita jānī ||
yaũ tehi bighna buddhi nahĩ bādhī |tau bahori sur karahĩ upādhī ||
iṁdrī̃ dvāra jharokhā nānā |tahã-tahã sur baiṭhe kari thānā ||
āvata dekhahĩ biṣaya bayārī |te haṭhi dehī kapāṭa ughārī ||
jaba so prabhañjana ura gṛhã jāī |tabahĩ dīpa bigyāna bujhāī ||
graṁthi na chūṭi miṭā so prakāsā |buddhi bikal bhai biṣaya batāsā ||
iṁdrinh suranh na gyāna sohāī |biṣaya bhoga para prīti sadāī ||
biṣaya samīra buddhi kṛta bhorī |tehi bidhi dīpa ko bāra bahorī ||
「我は彼なり」という絶え間なき心の働き、それこそがその灯の炎、至って猛烈なり。真我を覚る楽しみはその明るき光にして、その時、世間の根本たる分別の迷妄は滅す。強大なる無明の眷属、痴暗等の無辺なる闇は消え去る。その時、かの智は光明を得て、心の室に坐し、結び目を解かんとす。もし結び目を解くことを得ば、この命あるものは願望を成就す。されど摩耶は結び目の解かるるを知りて、鳥の王よ、数多の障害をなす。兄弟よ、多くの神通と成就を遣わし、智の前に誘惑を示さんと来れり。伎倆・力・欺瞞をもて近づき、衣の裾の風をもて灯を消さんとす。もし智が至極聡明ならば、かれらを敵と知りて、一顧だにせず。もし智がかれらの障害に妨げられずば、諸天はまた乱れをなさん。諸根は屋の多くの門窓にして、諸天はそれぞれにその処に坐せり。境界の風の来るを見て、強いて屋の戸を開け放つ。かの暴風の心の室に入りし時、智慧の灯は滅す。結び目は解けず、光明は消え、智は境界の風に乱れ惑う。諸根も諸天も智慧を好まず、常に境界の受用を愛す。境界の風の智を惑わす如くにして、誰か再びこの灯を初めの如く灯さんや。
ドーハー 118(क)-(ख)
तब फिरि जीव बिबिध बिधि पावइ संसृति क्लेस।हरि माया अति दुस्तर तरि न जाइ बिहगेस।।118(क)।।
कहत कठिन समुझत कठिन साधन कठिन बिबेक।होइ घुनाच्छर न्याय जौं पुनि प्रत्यूह अनेक।।118(ख)।।
taba phiri jīva bibidha bidhi pāvai saṁsṛti klesa |hari māyā ati dustara tari na jāi bihagesa ||118(ka)||
kahata kaṭhina samujhata kaṭhina sādhana kaṭhina bibeka |hoi ghunācchara nyāya jaũ puni pratyūha aneka ||118(kha)||
かくして魂は再び、輪廻の苦をさまざまに受ける。主のマーヤーはまことに渡りがたく、鳥の主よ、誰もそれを越えられぬ。 言いがたく、悟りがたく、修行は難く、識別も難い。たとえ「虫食いの文字」の偶然によって何かが成ったように見えても、なお障碍は群がり起こる。
チャウパーイー 119.1-5
ग्यान पंथ कृपान कै धारा।परत खगेस होइ नहिं बारा।।
जो निर्बिघ्न पंथ निर्बहई।सो कैवल्य परम पद लहई।।
अति दुर्लभ कैवल्य परम पद।संत पुरान निगम आगम बद।राम भजत सोइ मुकुति गोसाई।अनइच्छित आवइ बरिआई।।
जिमि थल बिनु जल रहि न सकाई।कोटि भाँति कोउ करै उपाई।।
तथा मोच्छ सुख सुनु खगराई।रहि न सकइ हरि भगति बिहाई।।
अस बिचारि हरि भगत सयाने।मुक्ति निरादर भगति लुभाने।।
भगति करत बिनु जतन प्रयासा।संसृति मूल अबिद्या नासा।।
भोजन करिअ तृपिति हित लागी।जिमि सो असन पचवै जठरागी।।
असि हरिभगति सुगम सुखदाई।को अस मूढ़ न जाहि सोहाई।।
gyāna pantha kṛpāna kai dhārā |parata khagesa hoi nahiṁ bārā ||
jo nirbighna pantha nirbahai |so kaivalya parama pada lahai ||
ati durlabha kaivalya parama pada |santa purāna nigama āgama bada ||
rāma bhajata soi mukuti gosāī |an-icchita āvai bariāī ||
jimi thala binu jala rahi na sakāī |koṭi bhā̃ti kou karai upāī ||
tathā moccha sukha sunu khagarāī |rahi na sakai hari bhagati bihāī ||
asa bicāri hari bhagata sayāne |mukti nirādara bhagati lubhāne ||
bhagati karata binu jatana prayāsā |saṁsṛti mūla abidyā nāsā ||
bhojana kari-a tṛpiti hita lāgī |jimi so asana pacavai jaṭharāgī ||
asi hari-bhagati sugama sukhadāī |ko asa mūṛha na jāhi sohāī ||
知識の道は剣の刃のようであり、鳥の王よ、その上に落ちる者はすぐに落ちてしまう。妨げなくその道を終わりまで進む者は、最終解脱の至高の境地を得る。その最終解脱の至高の境地は極めて得難く、聖者たち、プラーナ、ヴェーダ、アーガマがそう説く。しかしラーマを礼拝する者には、主よ、その同じ解脱が望まず求めずとも自らやって来る。大地が水なしでは留まれぬように、人が無数の手段でいくら試みようとも、同様に、鳥の王よ、聞け、解脱の喜びはハリへの信心を離れては留まれぬ。これを考え、ハリの賢き信者たちは解脱を顧みず、信心のみに惹かれる。信心を修め、努力や苦労なしに、世の存在の根たる無明は滅ぼされる。満足のために食事をとるように、腹の火がその食事を消化するように、ハリへの信心はこのように容易で、幸せをもたらす。これを喜ばぬ愚かな者があろうか。
ドーハー 119(क)-(ख)
सेवक सेब्य भाव बिनु भव न तरिअ उरगारि।भजहु राम पद पंकज अस सिद्धांत बिचारि।।119(क)।।
जो चेतन कहँ ज़ड़ करइ ज़ड़हि करइ चैतन्य।अस समर्थ रघुनायकहिं भजहिं जीव ते धन्य।।119(ख)।।
sevaka sebyā bhāva binu bhava na tari-a uragāri |bhajahu rāma pada paṅkaja asa siddhānta bicāri ||119(ka)||
jo cetana kahã zaṛa karai zaṛahi karai caitanya |asa samartha raghunāyakahiṁ bhajahiṁ jīva te dhanya ||119(kha)||
心に「僕と主」の関係がなければ、蛇の敵よ、輪廻の海は渡れぬ。 ラーマの蓮華の御足を礼拝せよ——これぞ定まった教義である。 意識あるものを無生物のように見せ、無生物をも意識へと目覚めさせ得る—— その全能なるラグ族の主を礼拝する魂こそ、まことに福なるかな。
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘ज्ञान-भक्ति-विवेक’ को स्थिर करता है: राम-चरण में मन लगने से संशय, मोह, और माया-जन्य विघ्न घटते हैं—विशेषतः ‘ग्रंथि-उन्मोचन’ रूपक का पाठ साधक में वैराग्य, समता और सेवक-भाव जगाकर भजन को अविच्छिन्न करता है; फलतः ‘सकल संदेह’ निवृत्त होकर राम-नाम/राम-गुणानुवाद में दृढ़ता आती है।
प्रचलित जप-परंपरा में (सम्पुट-रीति क्षेत्र/सम्प्रदायानुसार बदलती है) इस विवेचन के साथ ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘राम राम’ नाम-स्मरण को सम्पुट की तरह जोड़कर पाठ किया जाता है; विशेषकर ‘सेवक सेब्य भाव’ वाले निष्कर्ष (119) के बाद नाम-स्मरण/राममंत्र का आवर्तन किया जाता है।
Ask anything about Prakarana 12 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
