Prakarana 11

Verse 209 (चौपाई)

पर त्रिय लंपट कपट सयाने। मोह द्रोह ममता लपटाने।। तेइ अभेदबादी ग्यानी नर। देखा में चरित्र कलिजुग कर।। आपु गए अरु तिन्हहू घालहिं। जे कहुँ सत मारग प्रतिपालहिं।। कल्प कल्प भरि एक एक नरका। परहिं जे दूषहिं श्रुति करि तरका।। जे बरनाधम तेलि कुम्हारा। स्वपच किरात कोल कलवारा।। नारि मुई गृह संपति नासी। मूड़ मुड़ाइ होहिं सन्यासी।। ते बिप्रन्ह सन आपु पुजावहिं। उभय लोक निज हाथ नसावहिं।। बिप्र निरच्छर लोलुप कामी। निराचार सठ बृषली स्वामी।। सूद्र करहिं जप तप ब्रत नाना। बैठि बरासन कहहिं पुराना।। सब नर कल्पित करहिं अचारा। जाइ न बरनि अनीति अपारा।।

para triy lampaṭ kapaṭ sayāne | moha droha mamatā lapaṭāne || tei abhedabādī gyānī nara | dekhā meṁ caritra kalijuga kara || āpu gae aru tinhahū ghālahĩ | je kahuṁ sata māraga pratipālahĩ || kalpa kalpa bhari eka eka narakā | parahiṁ je dūṣahiṁ śruti kari tarakā || je baranādhama teli kumhārā | svapaca kirāta kola kalavārā || nāri muī gṛha saṁpati nāsī | mūṛ muṛāi hohiṁ sanyāsī || te bipranha sana āpu pujāvahiṁ | ubhaya loka nija hātha nasāvahiṁ || bipra niracchara lolupa kāmī | nirācāra saṭha bṛṣalī svāmī || sūḍra karahiṁ japa tapa brata nānā | baiṭhi barāsana kahahiṁ purānā || saba nara kalpita karahiṁ acārā | jāi na barani anīti apārā ||

他人の妻を慕い、欺きに巧み、迷妄・悪意・執着に絡め取られた者――それがこの世の男たちであり、しかも彼らこそ「知者」「不二の説法者」として練り歩く。 彼らは自らを滅ぼし、なお正道を守ろうとする者まで引きずり落とす。詭弁でヴェーダを咎める者は、劫を重ねて地獄に堕ちる。 卑しき者・不相応の者が本来の位や標を名乗り、愚者は妻が死に家財が失われると頭を剃って出家者となる。バラモンに拝ませ、両世（此岸と彼岸）をともに滅ぼす。 バラモンは無学となり、淫欲と貪りに沈み、品行を失い、下賤の者が師となる。シュードラは種々のジャパ（真言誦）、タパス（苦行）、誓戒を行い、高座に坐してプラーナを講ずる。誰もが勝手に行法を作り立て、不義は限りなく、語り尽くせぬ。

Verse 210 (दोहा/सोरठा)

भए बरन संकर कलि भिन्नसेतु सब लोग। करहिं पाप पावहिं दुख भय रुज सोक बियोग।।100(क)।। श्रुति संमत हरि भक्ति पथ संजुत बिरति बिबेक। तेहि न चलहिं नर मोह बस कल्पहिं पंथ अनेक।।100(ख)।।

bhae barana saṅkara kali bhinnasetu saba loga | karahiṁ pāpa pāvahiṁ dukha bhaya ruja soka biyoga ||100(ka)|| śruti saṁmata hari bhakti patha saṁjuta birati bibeka | tehi na calahiṁ nara moha basa kalpahiṁ pantha aneka ||100(kha)||

カリにおいては四姓の秩序は乱れ、節制の堤は万人に破られる。人は罪を犯して苦を刈り取る――恐れ、病、悲嘆、離別。 離欲と識別を伴う、ヴェーダに認められたハリへのバクティ（信愛）の道を、人は歩まない。迷妄のもと、数知れぬ道をでっち上げる。

Verse 211 (छंद)

बहु दाम सँवारहिं धाम जती। बिषया हरि लीन्हि न रहि बिरती।। तपसी धनवंत दरिद्र गृही। कलि कौतुक तात न जात कही।। कुलवंति निकारहिं नारि सती। गृह आनिहिं चेरी निबेरि गती।। सुत मानहिं मातु पिता तब लौं। अबलानन दीख नहीं जब लौं।। ससुरारि पिआरि लगी जब तें। रिपरूप कुटुंब भए तब तें।। नृप पाप परायन धर्म नहीं। करि दंड बिडंब प्रजा नितहीं।। धनवंत कुलीन मलीन अपी। द्विज चिन्ह जनेउ उघार तपी।। नहिं मान पुरान न बेदहि जो। हरि सेवक संत सही कलि सो।। कबि बृंद उदार दुनी न सुनी। गुन दूषक ब्रात न कोपि गुनी।। कलि बारहिं बार दुकाल परै। बिनु अन्न दुखी सब लोग मरै।।

bahu dāma sãvārahiṁ dhāma jatī | biṣayā hari līnhi na rahi biratī || tapasī dhanavaṁta daridra gṛhī | kali kautuka tāta na jāta kahī || kulavaṁti nikārahiṁ nāri satī | gṛha ānihiṁ cerī nibēri gatī || suta mānahiṁ mātu pitā taba laũ | abalānana dīkha nahīṁ jaba laũ || sasurāri piāri lagī jaba teṁ | riparūpa kuṭuṁba bhae taba teṁ || nṛpa pāpa parāyana dharma nahīṁ | kari daṇḍa biḍaṁba prajā nitahīṁ || dhanavaṁta kulīna malīna apī | dvija cinha janeu ughāra tapī || nahiṁ māna purāna na bedahi jo | hari sevaka saṁta sahī kali so || kabi bṛṁda udāra dunī na sunī | guna dūṣaka brāta na kopi gunī || kali bārahiṁ bāra dukāla parai | binu anna dukhī saba loga marai ||

出家者は住まいを財宝で飾り、官能が彼らを掴み、離欲はもはや残らぬ。苦行者は富み、家住者は貧す――これもまたカリの不思議、語り終えることさえできぬ。 良家の貞婦は追い出され、下女が家に迎え入れられる。子らは女の顔（快楽）を見る間だけ父母を敬い、嫁ぎ先が愛しくなり、血縁は敵のようになる。 王は罪に耽りダルマなく、刑罰と圧迫で日々民を悩ます。富める者・高貴なる者も内は穢れ、聖紐はただの印として誇示される。 プラーナもヴェーダも敬わぬ者が、カリでは「聖者」「ハリの僕」と数えられる。詩人の声は聞かれず、徳ある者も咎め立てする者に怒らぬ。カリには飢饉がたびたび起こり、穀なくして皆が苦しみ死ぬ。

Verse 212 (दोहा/सोरठा)

सुनु खगेस कलि कपट हठ दंभ द्वेष पाषंड। मान मोह मारादि मद ब्यापि रहे ब्रह्मंड।।101(क)।। तामस धर्म करहिं नर जप तप ब्रत मख दान। देव न बरषहिं धरनीं बए न जामहिं धान।।101(ख)।।

sunu khagesa kali kapaṭ haṭha daṁbha dveṣa pāṣaṇḍa | māna moha mārādi mada byāpi rahe brahmaṁḍa ||101(ka)|| tāmasa dharma karahiṁ nara japa tapa brata makha dāna | deva na baraṣahiṁ dharaṇīṁ bae na jāmahiṁ dhāna ||101(kha)||

聞け、ガルダよ。カリにおいては、欺き、強情、偽善、憎しみ、詐称――さらに慢心、迷妄、そして欲をはじめとする酔いが、全世界に満ちる。 人はタマスの心で儀礼を行う――ジャパ、苦行、誓戒、供犠、布施。しかし神々は雨を降らせず、大地は力を生まず、穀物は育たない。

Verse 213 (छंद)

अबला कच भूषन भूरि छुधा। धनहीन दुखी ममता बहुधा।। सुख चाहहिं मूढ़ न धर्म रता। मति थोरि कठोरि न कोमलता।।1।। नर पीड़ित रोग न भोग कहीं। अभिमान बिरोध अकारनहीं।। लघु जीवन संबतु पंच दसा। कलपांत न नास गुमानु असा।।2।। कलिकाल बिहाल किए मनुजा। नहिं मानत क्वौ अनुजा तनुजा। नहिं तोष बिचार न सीतलता। सब जाति कुजाति भए मगता।।3।। इरिषा परुषाच्छर लोलुपता। भरि पूरि रही समता बिगता।। सब लोग बियोग बिसोक हुए। बरनाश्रम धर्म अचार गए।।4।। दम दान दया नहिं जानपनी। जड़ता परबंचनताति घनी।। तनु पोषक नारि नरा सगरे। परनिंदक जे जग मो बगरे।।5।।

abalā kaca bhūṣana bhūri chudhā | dhanahīna dukhī mamatā bahudhā || sukha cāhahĩ mūṛha na dharma-ratā | mati thori kaṭhori na komalatā ||1|| nara pīṛita roga na bhoga kahĩ | abhimāna birodha akāranahĩ || laghu jīvana saṃbatu pañca dasā | kalapānta na nāsa gumānu asā ||2|| kalikāla bihāla kiē manujā | nahĩ mānata kvau anujā tanujā | nahĩ toṣa bicāra na sītalatā | saba jāti kujāti bhae magatā ||3|| iriṣā paruṣācchara lolupatā | bhari pūri rahī samatā bigatā || saba loga biyoga bisoka huē | baranāśrama dharma acāra gaē ||4|| dama dāna dayā nahĩ jānapanī | jaṛatā parabañcanatāti ghanī || tanu-poṣaka nāri narā sagare | paranindaka je jaga mo bagare ||5||

この時代、無力な者は髪そのものを飾りとし、飢えは満ちあふれる。貧しき者は惨めで、所有への渇愛はさまざまに姿を変える。 愚者は幸福を望みながらダルマに帰依せず、理解は乏しく、心は硬く、慈しみはない。（1） 人は病に悩まされ、真の楽しみを得られず、理由もなく驕りと敵意が起こる。 寿命は短く――せいぜい五十年――それでも劫末が来ぬかのように思い上がる。（2） カリは人を惨めにし、弟でさえ、わが子でさえ敬わぬ。 満足も省察も心の涼しさもなく、あらゆるヴァルナが卑しい行いと乞食のような依存へと堕ちる。（3） 嫉み、荒き言葉、貪りは満ち満ち、平等観は失われる。 人々は至る所で離れ離れとなり悲しみ、ヴァルナとアーシュラマの規律、ダルマと正しき行いは去った。（4） 自制・布施・慈悲は理解されず、鈍さと分厚い欺きの山がはびこる。 女も男も身体を養うことに没頭し、誹謗する者が世界に散り歩く。（5）

Verse 214 (दोहा/सोरठा)

सुनु ब्यालारि काल कलि मल अवगुन आगार। गुनउँ बहुत कलिजुग कर बिनु प्रयास निस्तार।।102(क)।।

sunu byālārī kāla kali mala avaguna āgāra | gunaü̃ bahuta kalijuga kara binu prayāsa nistāra ||102(ka)||

聞け、ガルダよ、蛇の怨敵よ。カリの世は穢れの山、過失の蔵である。 されど我は、カリ・ユガの数々の勝れた徳をも語ろう。なぜならこの時代には、骨折りなくして解脱が得られるからである。

Verse 215 (चौपाई)

कृतजुग त्रेता द्वापर पूजा मख अरु जोग। जो गति होइ सो कलि हरि नाम ते पावहिं लोग।।102(ख)।।

kṛtajuga tretā dvāpara pūjā makha aru joga | jo gati hoi so kali hari nāma te pāvahĩ loga ||102(kha)||

クリタ、トレーター、ドヴァーパラの三時代には、礼拝・供犠・ヨーガが修行の道であった。 その同じ最高の成就を、人々はカリにおいて、ハリの御名によって得る。

Verse 216 (दोहा/सोरठा)

कृतजुग सब जोगी बिग्यानी। करि हरि ध्यान तरहिं भव प्रानी।। त्रेताँ बिबिध जग्य नर करहीं। प्रभुहि समर्पि कर्म भव तरहीं।। द्वापर करि रघुपति पद पूजा। नर भव तरहिं उपाय न दूजा।। कलिजुग केवल हरि गुन गाहा। गावत नर पावहिं भव थाहा।। कलिजुग जोग न जग्य न ग्याना। एक अधार राम गुन गाना।। सब भरोस तजि जो भज रामहि। प्रेम समेत गाव गुन ग्रामहि।। सोइ भव तर कछु संसय नाहीं। नाम प्रताप प्रगट कलि माहीं।। कलि कर एक पुनीत प्रतापा। मानस पुन्य होहिं नहिं पापा।।

kṛtajuga saba jogī bigyānī | kari hari dhyāna tarahĩ bhava prānī || tretā̃ bibidha jagya nara karahĩ | prabhuhĩ samarpi karma bhava tarahĩ || dvāpara kari raghupati pada pūjā | nara bhava tarahĩ upāya na dūjā || kalijuga kevala hari guna gāhā | gāvata nara pāvahĩ bhava thāhā || kalijuga joga na jagya na gyānā | eka adhāra rāma guna gānā || saba bharosa taji jo bhaja rāmahi | prema sameta gāva guna grāmahi || soi bhava tara kachu saṃsaya nāhĩ | nāma pratāpa pragaṭa kali māhĩ || kali kara eka punīta pratāpā | mānasa punya hohĩ nahĩ pāpā ||

クリタ・ユガには、皆がヨーギーにして分別あり、ハリを観想して、生類は輪廻の大海を渡った。 トレーターには、人々はさまざまな供犠を修し、その行いを主に捧げて、世を渡った。 ドヴァーパラには、ラグパティの御足を礼拝することによって渡った――ほかに道はなかった。 カリ・ユガには、ただハリの徳を歌うことのみが残る。唱え讃えて、人は有の彼岸に至る。 カリにはヨーガもなく、供犠もなく、難解な知もない。唯一の拠りどころは、ラーマの功徳を歌うこと。 ほかの一切の頼みを捨て、ラーマを礼拝し、愛をもって群がる御徳を歌う者は―― 必ず渡る、疑いはない。カリにおいて御名の栄光はあらわである。 カリには一つの清らかで大いなる力がある。心は功徳に向かい、罪は長くとどまらぬ。

Verse 217 (चौपाई)

कलिजुग सम जुग आन नहिं जौं नर कर बिस्वास। गाइ राम गुन गन बिमलँ भव तर बिनहिं प्रयास।।103(क)।।

kalijuga sama juga āna nahĩ jau nara kara bisvāsa | gāi rāma guna gana bimalã bhava tara binahĩ prayāsa ||103(ka)||

信があるなら、カリ・ユガに勝る時代はない。 ラーマの清浄なる無数の御徳を歌えば、労せずして世を渡る。

Verse 218 (दोहा/सोरठा)

हरि माया कृत दोष गुन बिनु हरि भजन न जाहिं। भजिअ राम तजि काम सब अस बिचारि मन माहिं।।104(क)।। तेहि कलिकाल बरष बहु बसेउँ अवध बिहगेस। परेउ दुकाल बिपति बस तब मैं गयउँ बिदेस।।104(ख)।।

hari māyā kṛta doṣa guna binu hari bhajana na jāhiṃ | bhaji-a rāma taji kāma saba asa bicāri mana māhiṃ ||104(ka)|| tahi kali-kāla baraṣ bahu baseuṁ avadha bihageśa | pareu dukāla bipati basa taba maiṃ gayauṁ bidesa ||104(kha)||

ハリのマーヤーが織りなす瑕と徳とを離れては、ハリへの信愛は起こらぬ。ゆえに心に深く思え――一切の欲を捨て、ラーマを礼拝せよ。 そのカリの世に、鳥の主よ、我はアヨーディヤーに多年住んだ。飢饉が来て不運が迫ったとき、我は異郷へ赴いた。

Verse 219 (चौपाई)

गयउँ उजेनी सुनु उरगारी। दीन मलीन दरिद्र दुखारी।। गएँ काल कछु संपति पाई। तहँ पुनि करउँ संभु सेवकाई।। बिप्र एक बैदिक सिव पूजा। करइ सदा तेहि काजु न दूजा।। परम साधु परमारथ बिंदक। संभु उपासक नहिं हरि निंदक।। तेहि सेवउँ मैं कपट समेता। द्विज दयाल अति नीति निकेता।। बाहिज नम्र देखि मोहि साईं। बिप्र पढ़ाव पुत्र की नाईं।। संभु मंत्र मोहि द्विजबर दीन्हा। सुभ उपदेस बिबिध बिधि कीन्हा।। जपउँ मंत्र सिव मंदिर जाई। हृदयँ दंभ अहमिति अधिकाई।।

gayauṁ ujenī sunu uragārī | dīna malīna daridra dukhārī || gaeṁ kāla kachu sampati pāī | tahaṁ puni karauṁ sambhu sevakāī || bipra eka baidika siva pūjā | karai sadā tehi kāju na dūjā || param sādhū paramāratha bindaka | sambhu upāsaka nahiṃ hari nindaka || tehi sevauṁ maiṃ kapaṭa sametā | dvija dayāla ati nīti niketā || bāhija namra dekhi mohi sāīṃ | bipra paṛhāva putra kī nāīṃ || sambhu mantra mohi dvijabara dīnhā | subha upadesa bibidha bidhi kīnhā || japauṁ mantra siva mandira jāī | hṛdayaṁ dambha ahamiti adhikāī ||

我はウッジャイニーへ行った――聞け、ガルダよ――みすぼらしく、汚れ、貧しく、苦しみに沈んで。やがて少しばかり財を得て、再びシャンブ（シヴァ）への奉仕に就いた。 あるバラモンが、ヴェーダに通じてシヴァを礼拝していた。常にその務めのみを行い、ほかをせぬ。最上の善を志す至聖の人――シヴァの信徒でありながら、ハリを誹らぬ者であった。 我は偽りを胸に抱きつつも、彼に仕えた。そのバラモンは慈悲深く、礼法の住処のようであった。外には謙る我を見て、まるで実の子のように教え諭した。 その勝れたバラモンは我にシヴァの真言を授け、さまざまに善く教えた。だが我がシヴァ寺に行き真言を誦するとき、心はただ虚飾と我慢とを増すばかりであった。

Verse 220 (दोहा/सोरठा)

मैं खल मल संकुल मति नीच जाति बस मोह। हरि जन द्विज देखें जरउँ करउँ बिष्नु कर द्रोह।।105(क)।। गुर नित मोहि प्रबोध दुखित देखि आचरन मम। मोहि उपजइ अति क्रोध दंभिहि नीति कि भावई।।105(ख)।।

maiṃ khala mala saṅkula mati nīca jāti basa moha | hari jana dvija dekheṃ jarauṁ karauṁ biṣṇu kara droha ||105(ka)|| gura nita mohi prabodha dukhita dekhi ācarana mama | mohi upajai ati krodha dambhihi nīti ki bhāvaī ||105(kha)||

我は悪漢、心は穢れに塞がれ、卑しき生まれで迷妄に支配されていた。ハリの信徒とバラモンを見ると胸が焦げ、ヴィシュヌに怨みを抱いた。 師は日々、我が振る舞いを嘆きつつ教えた。されど我には猛き怒りが起こった――偽善者に、正しき訓戒を愛する心がどこにあろうか。

Verse 221 (चौपाई)

एक बार गुर लीन्ह बोलाई। मोहि नीति बहु भाँति सिखाई।। सिव सेवा कर फल सुत सोई। अबिरल भगति राम पद होई।। रामहि भजहिं तात सिव धाता। नर पावँर कै केतिक बाता।। जासु चरन अज सिव अनुरागी। तातु द्रोहँ सुख चहसि अभागी।। हर कहुँ हरि सेवक गुर कहेऊ। सुनि खगनाथ हृदय मम दहेऊ।। अधम जाति मैं बिद्या पाएँ। भयउँ जथा अहि दूध पिआएँ।। मानी कुटिल कुभाग्य कुजाती। गुर कर द्रोह करउँ दिनु राती।। अति दयाल गुर स्वल्प न क्रोधा। पुनि पुनि मोहि सिखाव सुबोधा।। जेहि ते नीच बड़ाई पावा। सो प्रथमहिं हति ताहि नसावा।। धूम अनल संभव सुनु भाई। तेहि बुझाव घन पदवी पाई।। रज मग परी निरादर रहई। सब कर पद प्रहार नित सहई।। मरुत उड़ाव प्रथम तेहि भरई। पुनि नृप नयन किरीटन्हि परई।। सुनु खगपति अस समुझि प्रसंगा। बुध नहिं करहिं अधम कर संगा।। कबि कोबिद गावहिं असि नीती। खल सन कलह न भल नहिं प्रीती।। उदासीन नित रहिअ गोसाईं। खल परिहरिअ स्वान की नाईं।। मैं खल हृदयँ कपट कुटिलाई। गुर हित कहइ न मोहि सोहाई।।

eka bāra gura līnha bolāī | mohi nīti bahu bhā̃ti sikhāī || siva sevā kara phala suta soī | abirala bhagati rāma pada hoī || rāmahi bhajahiṃ tāta siva dhātā | nara pāvãra kai ketika bātā || jāsu carana aja siva anurāgī | tātu drohã sukha cahasi abhāgī || hara kahũ hari sevaka gura kaheū | suni khaganātha hṛdaya mama daheū || adhama jāti maiṃ bidyā pāẽ | bhayau jathā ahi dūdha piāẽ || mānī kuṭila kubhāgya kujātī | gura kara droha karaũ dinu rātī || ati dayāla gura swalpa na krodhā | puni puni mohi sikhāva subodhā || jehi te nīca baṛāī pāvā | so prathamahiṃ hati tāhi nasāvā || dhūma anala sambhava sunu bhāī | tehi bujhāva ghana padavī pāī || raja maga parī nirādara rahī | saba kara pada prahāra nita sahī || maruta uḍāva prathama tehi bharī | puni nṛpa nayana kirīṭanha parī || sunu khagapati asa samujhi prasaṅgā | budha nahiṃ karahiṃ adhama kara saṅgā || kabi kobida gāvahiṃ asi nītī | khala sana kalah na bhala nahiṃ prītī || udāsīna nita rahia gosāīṃ | khala pariharia swāna kī nāīṃ || maiṃ khala hṛdayaṁ kapaṭa kuṭilāī | gura hita kahai na mohi sohāī ||

あるとき師は我を呼び、さまざまに正しい行いを教えて言った。 「愛し子よ、シヴァに仕える果はこれだ――ラーマの御足への断たれぬ信愛である。 定めを司るシヴァご自身がラーマを礼拝する。まして卑しき人間は言うまでもない。 ブラフマーとシヴァさえ慕う御足の主に、怨みを抱きながら幸を求めるとは、なんと哀れなことか。 あらゆる意味で」師は言った、「シヴァはハリの僕である。」それを聞いて、鳥の主よ、我が心は燃えた。 卑賤の身で学を得た我は、乳を飲んで育つ蛇のようになった。驕り、曲がり、運薄く、卑劣な性――昼夜、師を裏切った。 師はこの上なく慈悲深く、怒りに乏しく、幾度も賢く諭した。 卑しき者が偉大さを得るとき、その者はまず恩人を滅ぼす。火から煙が生まれるが、兄弟よ、それは火を消し、雲の位にまで上る。 道に落ちる塵は蔑まれ、誰の足蹴にも耐える。だが風はまずその塵を満たし、のちに王の眼や冠に降りかかる。 ゆえに悟れ、鳥の王よ。賢者は悪人と交わらぬ。詩人と学者はこの処世を歌う――卑しき者とは、争いもよくないが、友情はなおさらよくない。 常に離欲にとどまり、悪人を犬のように避けよ。だが我は心に邪を宿し、欺きと曲がりに染まり、師の健やかな言葉を喜べなかった。

Verse 222 (दोहा/सोरठा)

एक बार हर मंदिर जपत रहेउँ सिव नाम। गुर आयउ अभिमान तें उठि नहिं कीन्ह प्रनाम।।106(क)।। सो दयाल नहिं कहेउ कछु उर न रोष लवलेस। अति अघ गुर अपमानता सहि नहिं सके महेस।।106(ख)।।

eka bāra hara mandira japata raheuṁ siva nāma | gura āyu abhimāna teṃ uṭhi nahiṃ kīnha pranāma ||106(ka)|| so dayāla nahiṃ kaheu kachu ura na roṣa lavalesa | ati agha gura apamānatā sahi nahiṃ sake mahesa ||106(kha)||

あるとき、シヴァの寺で我はシヴァの御名を誦していた。師が来たが、驕りのため立ち上がらず、礼拝もしなかった。 慈悲深きその人は何も言わず、心に微塵の怒りもなかった。だが師を辱める重罪は、マヘーシャ（大自在天）といえども耐え得なかった。

Verse 223 (चौपाई)

मंदिर माझ भई नभ बानी। रे हतभाग्य अग्य अभिमानी।। जद्यपि तव गुर कें नहिं क्रोधा। अति कृपाल चित सम्यक बोधा।। तदपि साप सठ दैहउँ तोही। नीति बिरोध सोहाइ न मोही।। जौं नहिं दंड करौं खल तोरा। भ्रष्ट होइ श्रुतिमारग मोरा।। जे सठ गुर सन इरिषा करहीं। रौरव नरक कोटि जुग परहीं।। त्रिजग जोनि पुनि धरहिं सरीरा। अयुत जन्म भरि पावहिं पीरा।। बैठ रहेसि अजगर इव पापी। सर्प होहि खल मल मति ब्यापी।। महा बिटप कोटर महुँ जाई।।रहु अधमाधम अधगति पाई।।

mandira mājha bhaī nabha-bānī | re hatabhāgya agya abhimānī || yadyapi tava gura keṁ nahiṁ krodhā | ati kṛpāla cita samyaka bodhā || tadapi sāpa saṭha daihauṁ tohī | nīti birodha sohāi na mohī || jauṁ nahiṁ daṇḍa karauṁ khala torā | bhraṣṭa hoi śruti-māraga morā || je saṭha gura sana iriṣā karahīṁ | raurava naraka koṭi juga parahīṁ || tri-jaga joni puni dharahīṁ sarīrā | ayuta janma bhari pāvahīṁ pīrā || baiṭha rahesi ajagara iva pāpī | sarpa hohi khala mala mati byāpī || mahā biṭapa koṭara mahuṁ jāī | rahu adhamādham adha-gati pāī ||

寺の内に、虚空より声が轟いた。 「不運なる者、無知にして驕れる者よ！ 汝の師は怒らぬ――その心はきわめて慈悲深く、正しく照らされている。 されど頑迷なる愚か者よ、我は汝に呪いを下さねばならぬ。さもなくば法にかなわぬ。 もし汝の悪行を罰せぬなら、我が『ヴェーダの道』そのものが損なわれよう。 師に嫉みを抱く卑劣な者どもは、数えきれぬ劫のあいだラウラヴァ地獄に堕ち、 そののち三界において再び身を受け、無数の生にわたり苦しみを受ける。 汝は罪深き大蛇のごとくうずくまり、蛇となる。卑劣に染まった汚れた心を抱いて。 大樹の洞に入り、そこにとどまれ――下の下の者として、堕落の身を得て。」

Verse 224 (दोहा/सोरठा)

हाहाकार कीन्ह गुर दारुन सुनि सिव साप।। कंपित मोहि बिलोकि अति उर उपजा परिताप।।107(क)।। करि दंडवत सप्रेम द्विज सिव सन्मुख कर जोरि। बिनय करत गदगद स्वर समुझि घोर गति मोरि।।107(ख)।।

hāhākāra kīnha gura dāruna suni siva sāpa | kaṁpita mohi biloki ati ura upajā paritāpa ||107(ka)|| kari daṇḍavata saprema dvija siva sanmukha kara jori | binaya karata gadagada svara samujhi ghora gati mori ||107(kha)||

シヴァの恐るべき呪詛を聞くや、師は悲嘆の叫びをあげ、 わたしを見ると激しく震え、胸には焼けつく憂いが燃え起こった。 そのとき婆羅門は、愛をもって合掌し、シヴァの御前にひれ伏し、 感情に咽ぶ声で、わが恐ろしい運命を悟りつつ嘆願した。

Verse 225 (छंद)

नमामीशमीशान निर्वाणरूपं। विंभुं ब्यापकं ब्रह्म वेदस्वरूपं। निजं निर्गुणं निर्विकल्पं निरींह। चिदाकाशमाकाशवासं भजेऽहं।। निराकारमोंकारमूलं तुरीयं। गिरा ग्यान गोतीतमीशं गिरीशं।। करालं महाकाल कालं कृपालं। गुणागार संसारपारं नतोऽहं।। तुषाराद्रि संकाश गौरं गभीरं। मनोभूत कोटि प्रभा श्री शरीरं।। स्फुरन्मौलि कल्लोलिनी चारु गंगा। लसद्भालबालेन्दु कंठे भुजंगा।। चलत्कुंडलं भ्रू सुनेत्रं विशालं। प्रसन्नाननं नीलकंठं दयालं।। मृगाधीशचर्माम्बरं मुण्डमालं। प्रियं शंकरं सर्वनाथं भजामि।। प्रचंडं प्रकृष्टं प्रगल्भं परेशं। अखंडं अजं भानुकोटिप्रकाशं।। त्रयःशूल निर्मूलनं शूलपाणिं। भजेऽहं भवानीपतिं भावगम्यं।। कलातीत कल्याण कल्पान्तकारी। सदा सज्जनान्ददाता पुरारी।। चिदानंदसंदोह मोहापहारी। प्रसीद प्रसीद प्रभो मन्मथारी।। न यावद् उमानाथ पादारविन्दं। भजंतीह लोके परे वा नराणां।। न तावत्सुखं शान्ति सन्तापनाशं। प्रसीद प्रभो सर्वभूताधिवासं।। न जानामि योगं जपं नैव पूजां। नतोऽहं सदा सर्वदा शंभु तुभ्यं।। जरा जन्म दुःखौघ तातप्यमानं। प्रभो पाहि आपन्नमामीश शंभो।।

namāmīśam īśāna nirvāṇarūpaṁ | vibhuṁ vyāpakaṁ brahma veda-svarūpaṁ | nijaṁ nirguṇaṁ nirvikalpaṁ nirīhaṁ | cidākāśam ākāśavāsaṁ bhaje’ham || nirākāram oṁkāramūlaṁ turīyaṁ | girā jñāna gotītam īśaṁ girīśaṁ || karālaṁ mahākāla kālaṁ kṛpālaṁ | guṇāgāra saṁsārapāraṁ nato’ham || tuṣārādri saṅkāśa gauraṁ gabhīraṁ | manobhūta koṭi prabhā śrīśarīraṁ || sphuranmauli kallolinī cāru gaṅgā | lasadbhāla bālendu kaṇṭhe bhujaṅgā || calatkuṇḍalaṁ bhrū sunetraṁ viśālaṁ | prasannānanaṁ nīlakaṇṭhaṁ dayālaṁ || mṛgādhīśacarmāmbaraṁ muṇḍamālaṁ | priyaṁ śaṅkaraṁ sarvanāthaṁ bhajāmi || pracaṇḍaṁ prakṛṣṭaṁ pragalbhaṁ pareśaṁ | akhaṇḍaṁ ajaṁ bhānukoṭiprakāśaṁ || trayaḥśūla nirmūlanaṁ śūlapāṇiṁ | bhaje’haṁ bhavānīpatiṁ bhāvagamyaṁ || kalātīta kalyāṇa kalpāntakārī | sadā sajjanānandadātā purārī || cidānandasaṁdoha mohāpahārī | prasīda prasīda prabho manmathārī || na yāvad umānātha pādāravindaṁ | bhajantīha loke pare vā narāṇāṁ || na tāvatsukhaṁ śānti santāpanāśaṁ | prasīda prabho sarvabhūtādhivāsaṁ || na jānāmi yogaṁ japaṁ naiva pūjāṁ | nato’haṁ sadā sarvadā śambhu tubhyaṁ || jarā janma duḥkhaugha tātapyamānaṁ | prabho pāhi āpannam āmīśa śambho ||

解脱そのものを御性とする至上の主、最高の統御者に、わたしは礼拝する。 全能にして遍満なるブラフマン、ヴェーダの生ける姿なる御方に。 真にグナを超え、心の分別を離れ、欲なき唯一者をわたしは礼拝する。 意識という虚空、無辺のエーテルに住まう御方を。 無相にしてオームに根ざし、三つの状態を超える第四（トゥリーヤ）。 言葉と知を超え、山の主なる御方。 畏るべく、しかも慈悲深き—大いなる時、時の中の時。 徳の宝蔵、衆生を此岸より彼岸へ渡す御方に、わたしは礼拝する。 雪嶺のごとく白く、深遠にして、吉祥なる御身は千万の愛神をも凌ぐ。 輝く御頂には清らかなガンガーがうねり、額には三日月が光り、首には蛇が巻く。 揺れる耳飾り、広く美しい眼、静けき御顔、青き喉、慈悲の御方。 虎皮をまとい、髑髏の首飾りを掛けたまう—愛しきシャンカラ、万有の主よ、わたしは敬愛して礼拝する。 猛々しく、すぐれ、雄々しく、至上なる御方。分かたれず、生まれず、千万の太陽のごとく輝く。 三叉戟を執り、三重の苦（ターパ）を根こそぎにする—バヴァーニーの主、信愛により到達される御方を礼拝する。 量り知れず、吉祥にして、劫を終わらせ、常に正しき者に歓喜を与え、トリプラを滅ぼしたまう。 意識と至福の凝塊、迷妄を除く御方よ—どうか憐れみたまえ、どうか憐れみたまえ、欲望の敵よ。 人がこの世でも彼岸でも、ウマーの主の蓮華の御足を礼拝せぬかぎり、 幸福も安らぎも得られず、燃ゆる憂いの鎮まりもない—どうか憐れみたまえ、万有の内なる主よ。 わたしはヨーガも知らず、ジャパも知らず、礼拝の作法すら知らぬ。ただ常に、永遠に、あなたに礼拝する、シャンブよ。 老いと生と、苦しみの洪水に悩まされる—主よ守りたまえ。わたしは帰依した、シヴァよ。

Verse 226 (श्लोक)

रुद्राष्टकमिदं प्रोक्तं विप्रेण हरतोषये। ये पठन्ति नरा भक्त्या तेषां शम्भुः प्रसीदति।।9।।

rudrāṣṭakam idaṁ proktaṁ vipreṇa haratoṣaye | ye paṭhanti narā bhaktyā teṣāṁ śambhuḥ prasīdati ||9||

このルドラーシュタカは、婆羅門がハラ（シヴァ）をお喜ばせするために唱えた。 信愛をもってこれを誦する者には、シャンブ（シヴァ）は慈悲を垂れたまう。

Verse 227 (दोहा/सोरठा)

सुनि बिनती सर्बग्य सिव देखि ब्रिप्र अनुरागु। पुनि मंदिर नभबानी भइ द्विजबर बर मागु।।108(क)।। जौं प्रसन्न प्रभु मो पर नाथ दीन पर नेहु। निज पद भगति देइ प्रभु पुनि दूसर बर देहु।।108(ख)।। तव माया बस जीव जड़ संतत फिरइ भुलान। तेहि पर क्रोध न करिअ प्रभु कृपा सिंधु भगवान।।108(ग)।। संकर दीनदयाल अब एहि पर होहु कृपाल। साप अनुग्रह होइ जेहिं नाथ थोरेहीं काल।।108(घ)।।

suni binatī sarabagya siva dekhi bripra anurāgu | phuni mandira nabha-bānī bhaī dvijabara bara māgu ||108(ka)|| jauṁ prasanna prabhu mo para nātha dīna para nehu | nija pada bhagati dei prabhu phuni dūsara bara dehu ||108(kha)|| tava māyā basa jīva jaṛa santata phirai bhulāna | tehi para krodha na kari-a prabhu kṛpā siṁdhu bhagavāna ||108(ga)|| saṅkara dīnadayāla aba ehi para hohu kṛpāla | sāpa anugraha hoi jehiṁ nātha thorehīṁ kāla ||108(gha)||

嘆願を聞き、全知のシヴァは、婆羅門の愛深き信愛を見て、 ふたたび社殿の内より声を起こし、最勝の婆羅門に願いを求めよと告げた。 「もし主がこの身をお喜びくださるなら、ああ主よ、卑しき者を憐れむ御愛により、 まず御足への信愛をお授けください、主よ—そして第二の願いもお許しください。 御マーヤーの支配のもと、鈍き魂は常に迷いさまよう。 どうか彼に怒りたまうな、慈悲の大海なる主、神よ。 貧しき者に慈悲深きシャンカラよ、いまこの者に恩寵を垂れたまえ。 呪いを恵みと変えたまえ、主よ、それもほどなくして。」

Verse 228 (दोहा/सोरठा)

-बारंबार सकोप मुनि करइ निरुपन ग्यान। मैं अपनें मन बैठ तब करउँ बिबिध अनुमान।।111(क)।। क्रोध कि द्वेतबुद्धि बिनु द्वैत कि बिनु अग्यान। मायाबस परिछिन्न जड़ जीव कि ईस समान।।111(ख)।।

bāraṃbāra sakopa muni karai nirūpana gyāna | maiṁ apaneṁ mana baiṭha taba karauṁ bibidha anumāna ||111(ka)|| krodha ki dvaita-buddhi binu dvaita ki binu agyāna | māyābasa parichinna jaṛa jīva ki īsa samāna ||111(kha)||

聖仙は怒りつつ幾度も智の教えを説いたが、わたしは心の内に座して、さまざまな臆説ばかりを組み立てていた。 二元の心なくして怒りがあろうか。無明なくして二元があろうか。マーヤーに縛られ、限られ鈍った魂が、どうして主と等しかろうか。

Verse 229 (चौपाई)

कबहुँ कि दुख सब कर हित ताकें। तेहि कि दरिद्र परस मनि जाकें।। परद्रोही की होहिं निसंका। कामी पुनि कि रहहिं अकलंका।। बंस कि रह द्विज अनहित कीन्हें। कर्म कि होहिं स्वरूपहि चीन्हें।। काहू सुमति कि खल सँग जामी। सुभ गति पाव कि परत्रिय गामी।। भव कि परहिं परमात्मा बिंदक। सुखी कि होहिं कबहुँ हरिनिंदक।। राजु कि रहइ नीति बिनु जानें। अघ कि रहहिं हरिचरित बखानें।। पावन जस कि पुन्य बिनु होई। बिनु अघ अजस कि पावइ कोई।। लाभु कि किछु हरि भगति समाना। जेहि गावहिं श्रुति संत पुराना।। हानि कि जग एहि सम किछु भाई। भजिअ न रामहि नर तनु पाई।। अघ कि पिसुनता सम कछु आना। धर्म कि दया सरिस हरिजाना।। एहि बिधि अमिति जुगुति मन गुनऊँ। मुनि उपदेस न सादर सुनऊँ।। पुनि पुनि सगुन पच्छ मैं रोपा। तब मुनि बोलेउ बचन सकोपा।। मूढ़ परम सिख देउँ न मानसि। उत्तर प्रतिउत्तर बहु आनसि।। सत्य बचन बिस्वास न करही। बायस इव सबही ते डरही।। सठ स्वपच्छ तब हृदयँ बिसाला। सपदि होहि पच्छी चंडाला।। लीन्ह श्राप मैं सीस चढ़ाई। नहिं कछु भय न दीनता आई।।

kabahuṁ ki dukha saba kara hita tākeṁ | tehi ki daridra parasa mani jākeṁ || paradrohī kī hohiṁ nisaṅkā | kāmī puni ki rahahiṁ akalaṅkā || baṃsa ki raha dvija anahita kīnhẽ | karma ki hohiṁ svarūpahi cīnhẽ || kāhū sumati ki khala saṅga jāmī | subha gati pāva ki paratriya gāmī || bhava ki parahiṁ paramātmā biṃdaka | sukhī ki hohiṁ kabahuṁ hariniṃdaka || rāju ki rahai nīti binu jānẽ | agha ki rahahiṁ haricarita bakhānẽ || pāvana jasa ki puṇya binu hoī | binu agha ajasa ki pāvai koī || lābhu ki kichu hari bhagati samānā | jehi gāvahiṁ śruti santa purānā || hāni ki jaga ehi sama kichu bhāī | bhaji-a na rāmahi nara tanu pāī || agha ki pisunatā sama kachu ānā | dharma ki dayā sarisa harijānā || ehi bidhi amiti juguti mana gunūṁ | muni upadesa na sādara sunūṁ || puni puni saguna pachcha maiṁ ropā | taba muni boleu bacana sakopā || mūṛha parama sikha deuṁ na mānasī | uttara pratiuttara bahu ānasī || satya bacana bisvāsa na karahī | bāyasa iva sabahī te ḍarahī || saṭha svapachcha taba hṛdayaṁ bisālā | sapadi hohi pachchī caṇḍālā || līnh śrāpa maiṁ sīsa caṛhāī | nahiṁ kachu bhaya na dīnatā āī ||

悲しみがどうして万人の益となろうか。触れれば金となる宝珠を持つ者が、どうして貧しかろうか。 他を裏切る者が、どうして恐れなかろうか。欲に溺れる者が、どうして清らかでいられようか。 司祭が害をなした家系が、どうして続こうか。行いが真の姿のまま知られずに済もうか。 悪しき者と交わる者に、どうして良識が生まれようか。姦淫の者が、どうして善き終わりを得ようか。 至上の自己を罵る者を、世がどうして容認しようか。ハリを誹る者が、どうして幸福であろうか。 政道と正しい作法を知らずして、統治がどうして成り立とうか。ハリの御業が歌われるところに、どうして罪が残ろうか。 功徳なくして聖なる名声があろうか。悪行なくして悪名が得られようか。 ヴェーダと聖者とプラーナが讃えるハリ・バクティに勝る利得が、どこにあろうか。 人身を得ながらラーマを礼拝せぬ—これに勝る損失が、この世にあろうか。 陰口に勝る罪があろうか。ハリを知る者の言う慈悲に勝るダルマがあろうか。 このように、わたしは心の中で尽きぬ論を数え立て、敬虔に聖仙の教えを聴こうとしなかった。 またしても、サグナ（有相）の「わが側」への固執を植えつけると、聖仙は怒って言った。 「この大愚者め。返答に返答を作り出すばかりの者に、わたしは教えぬ。 真実の言葉を信じぬお前は、烏のように万人に忌まれる。 卑しき者よ—お前の心は党派心で膨れ上がった。たちまち汚れた鳥となれ。」 わたしは呪いを頭に受けたが、恐れも起こらず、へりくだりもなかった。