Prakarana 2
यह सोपान ‘आशा से साक्षात्’ का द्वार है: जहाँ जीव (सीता-चित्त) घोर विरह, भय और असहायता के बीच भी राम-नाम, राम-मुद्रिका और राम-दूत के माध्यम से प्रत्यक्ष आश्वासन पाता है। सुंदरकाण्ड में साधक की अंतर्बाह्य यात्रा—अशोक-वाटिका (अशोक = शोक-नाश) में—निराशा से विश्वास, और विश्वास से धैर्य/उद्यम में रूपान्तरित होती है।
『スンダルカाण्ड』の रसの流れは、悲（karuṇā）から驚異・寂静へと注ぐ。この章段で悲の極みは、シーターの離別の嘆きと、身を焼く覚悟（火葬の薪を求めること）に現れる。だがその瞬間、「ラーマの印章（rāma-mudrikā）」と「ラーマ名（rāma-nāma）」の拝見によって、驚異／歓喜が立ち上がる。トゥルシはここで信愛を心理的な忍耐として織り、トリジャターの夢を「神の徴」として絶望を食い止め、ハヌマーンの使信を「法にかなう勇気（dharma-sāhasa）」の源とする。続いて、リーラーとしてのアショーカ園の破壊は単なる戦の序ではなく、修行者の内に「憂いなき境（aśoka）」を立てるための「我執の森」の壊滅である。インドラジットのブラフマーストラによる縛めは、トゥルシの मर्यादा（規範）の倫理である――主の御業のための使者が自ら法を尊ぶ、これが帰依の成熟である。
Verses
チャウパーイー 11.1-4
त्रिजटा नाम राच्छसी एका।राम चरन रति निपुन बिबेका।।
सबन्हौ बोलि सुनाएसि सपना।सीतहि सेइ करहु हित अपना।।
सपनें बानर लंका जारी।जातुधान सेना सब मारी।।
खर आरूढ़ नगन दससीसा।मुंडित सिर खंडित भुज बीसा।।
एहि बिधि सो दच्छिन दिसि जाई।लंका मनहुँ बिभीषन पाई।।
नगर फिरी रघुबीर दोहाई।तब प्रभु सीता बोलि पठाई।।
यह सपना में कहउँ पुकारी।होइहि सत्य गएँ दिन चारी।।
तासु बचन सुनि ते सब डरीं।जनकसुता के चरनन्हि परीं।।
trijaṭā nāma rācchasī ekā.rāma carana rati nipuna bibekā..
sabanhaũ boli sunāesi sapanā.sītahi sei karahu hita apanā..
sapanẽ bānara laṅkā jārī.jātudhāna senā saba mārī..
khara ārūṛha nagana dasasīsā.muṇḍita sira khaṇḍita bhuja bīsā..
ehi bidhi so dacchina disi jāī.laṅkā manahũ bibhīṣana pāī..
nagara phirī raghubīra dohāī.taba prabhu sītā boli paṭhāī..
yaha sapanā maĩ kahaũ pukārī.hoihi satya gaẽ dina cārī..
tāsu bacana suni te saba ḍarī̃.janakasutā ke carananhĩ parī̃..
トリジャターという名の一人のラークシャシーがいた、分別に優れ、ラーマの足に帰依していた。他の皆を呼んで、彼女は夢を語った。「シーターに仕えよ、自分の幸福を求めよ。夢の中で猿がランカーを焼き、悪魔の軍勢は皆殺しにされた。裸のラーヴァナがロバに乗っていた、頭は剃られ、二十の腕は折られ、そうして南へ向かった、まるでランカーがすでにヴィビーシャナのものになったかのように。それから、『ラグの英雄に勝利あれ！』と響き渡り、都を回り、主はシーターを呼び寄せた。この夢を私は大声で告げる、四日以内に真実となるだろう。」彼女の言葉を聞いて、皆は恐れ、ジャナカの娘の足元にひれ伏した。
ドーハー 11
जहँ तहँ गईं सकल तब सीता कर मन सोच।मास दिवस बीतें मोहि मारिहि निसिचर पोच।।11।।
jahã tahã gaī̃ sakala taba sītā kara mana soca.māsa divasa bītẽ mohi mārihi nisicara poca..11..
その後、皆あちこちへ去って行き、シータの心は不安で満たされた：「一月が過ぎれば、この邪悪な悪魔が私を殺すだろう。」
チャウパーイー 12.1-6
त्रिजटा सन बोली कर जोरी।मातु बिपति संगिनि तैं मोरी।।
तजौं देह करु बेगि उपाई।दुसहु बिरहु अब नहिं सहि जाई।।
आनि काठ रचु चिता बनाई।मातु अनल पुनि देहि लगाई।।
सत्य करहि मम प्रीति सयानी।सुनै को श्रवन सूल सम बानी।।
सुनत बचन पद गहि समुझाएसि।प्रभु प्रताप बल सुजसु सुनाएसि।।
निसि न अनल मिल सुनु सुकुमारी।अस कहि सो निज भवन सिधारी।।
कह सीता बिधि भा प्रतिकूला।मिलहि न पावक मिटिहि न सूला।।
देखिअत प्रगट गगन अंगारा।अवनि न आवत एकउ तारा।।
पावकमय ससि स्रवत न आगी।मानहुँ मोहि जानि हतभागी।।
सुनहि बिनय मम बिटप असोका।सत्य नाम करु हरु मम सोका।।
नूतन किसलय अनल समाना।देहि अगिनि जनि करहि निदाना।।
देखि परम बिरहाकुल सीता।सो छन कपिहि कलप सम बीता।।
trijaṭā sana bolī kara jorī.mātu bipati saṅgini taĩ morī..
tajaũ deha karu begi upāī.dusahu birahu aba nahĩ sahi jāī..
āni kāṭha racu citā banāī.mātu anala puni dehi lagāī..
satya karahi mama prīti sayānī.sunai ko śravan sūla sama bānī..
sunata bacana pada gahi samujhāesi.prabhu pratāpa bala sujasu sunāesi..
nisi na anala mila sunu sukumārī.asa kahi so nija bhavana sidhārī..
kaha sītā bidhi bhā pratikūlā.milahi na pāvaka miṭihi na sūlā..
dekhiata pragaṭa gagana aṅgārā.avani na āvata ekau tārā..
pāvakamaya sasi sravata na āgī.mānahũ mohi jāni hatabhāgī..
sunahi binaya mama biṭapa asokā.satya nāma karu haru mama sokā..
nūtana kisalaya anala samānā.dehi agini jani karahi nidānā..
dekhi parama birahākula sītā.so chana kapihi kalapa sama bītā..
トリジャタに向かって手を合わせて言った。「母よ、あなたは私の苦難の伴侶です。どうか早く手段を講じて、この身を捨てさせてください。この耐え難い別離はもう耐えられません。木を運んで火葬の柴を組み、母よ、火を点けてください。賢者よ、私の愛の真実を証明してください。」槍のように耳を刺す言葉を、誰が聞けようか。その言葉を聞いて、トリジャタは彼女の足を抱き寄せて慰め、主の威光、力、栄えある名声を語り聞かせた。「聞いてください、優しき方よ、夜には火は得られません。」そう言って、彼女は自分の家へと帰った。シーターは言った。「運命は私に逆らっている。火は見つからず、私の苦痛は消えない。空には火の粉がはっきりと見えるのに、一つの星も地上に落ちてこない。月は火でできているのに火を落とさない、まるで私が不幸であることを知っているかのようだ。アショーカ樹よ、私の嘆願を聞いてください。あなたの名を真実のものとし、私の悲しみを取り去ってください。あなたの新芽は火のようです。火をください、どうか私の苦しみをこれ以上続けさせないでください。別離の苦しみに深く悩むシーターを見て、その瞬間は猿にとって一劫のように過ぎていった。
ソーラター 12
कपि करि हृदयँ बिचार दीन्हि मुद्रिका डारी तब।जनु असोक अंगार दीन्हि हरषि उठि कर गहेउ।।12।।
kapi kari hṛdayã bicāra dīnhi mudrikā ḍārī taba.janu asoka aṅgāra dīnhi haraṣi uṭhi kara gaheu..12..
猿は胸中で思案を巡らせたのち、印章の指輪を落とした。シーターは、アショーカの林のただ中で生きた火種を授かったかのように、歓喜して立ち上がり、それを手に受け止めた。
チャウパーイー 13.1-6
तब देखी मुद्रिका मनोहर।राम नाम अंकित अति सुंदर।।
चकित चितव मुदरी पहिचानी।हरष बिषाद हृदयँ अकुलानी।।
जीति को सकइ अजय रघुराई।माया तें असि रचि नहिं जाई।।
सीता मन बिचार कर नाना।मधुर बचन बोलेउ हनुमाना।।
रामचंद्र गुन बरनैं लागा।सुनतहिं सीता कर दुख भागा।।
लागीं सुनैं श्रवन मन लाई।आदिहु तें सब कथा सुनाई।।
श्रवनामृत जेहिं कथा सुहाई।कहि सो प्रगट होति किन भाई।।
तब हनुमंत निकट चलि गयऊ।फिरि बैंठीं मन बिसमय भयऊ।।
राम दूत मैं मातु जानकी।सत्य सपथ करुनानिधान की।।
यह मुद्रिका मातु मैं आनी।दीन्हि राम तुम्ह कहँ सहिदानी।।
नर बानरहि संग कहु कैसें।कहि कथा भइ संगति जैसें।।
taba dekhī mudrikā manohara |rāma nāma aṅkita ati sundara ||
cakita citava mudarī pahicānī |haraṣa biṣāda hṛdayaṁ akulānī ||
jīti ko sakai ajaya raghurāī |māyā teṁ asi raci nahiṁ jāī ||
sītā mana bicāra kara nānā |madhura bacana boleu hanumānā ||
rāmacandra guna baranaiṁ lāgā |sunatahiṁ sītā kara dukha bhāgā ||
lāgīṁ sunaiṁ śravaṇa mana lāī |ādihu teṁ saba kathā sunāī ||
śravaṇāmṛta jehiṁ kathā suhāī |kahi so pragaṭa hoti kina bhāī ||
taba hanumaṁta nikaṭa cali gayau |phiri baiṁṭhīṁ mana bisamaya bhayau ||
rāma dūta maiṁ mātu jānaki |satya sapatha karuṇā-nidhāna kī ||
yaha mudrikā mātu maiṁ ānī |dīnhi rāma tumha kahaṁ sahidānī ||
nara bānarahi saṅga kahu kaisēṁ |kahi kathā bhai saṅgati jaisēṁ ||
その時、彼女はその指輪を見た、まことに魅力的で、ラーマの御名が刻まれ、極めて美しかった驚きのまなざしで指輪を認め、その心は歓喜と悲しみの間に引き裂かれた征服されざるラグ族の主を誰が征服できようか。かようなものは幻によって造り得ないシーターが心に種々の思いを巡らせている間、ハヌマーンは甘美な言葉で語り始めたラーマチャンドラの徳を述べ始め、シーターがそれを聞くやいなや、彼女の悲しみは去った耳と心を傾けて聞き始め、彼は初めからすべての物語を語り聞かせた兄弟よ、あなたが語ったその物語は耳への甘露であり、この上なく甘美である。それを語った者がなぜ自ら現れないのかその時ハヌマーンは彼女の近くに歩み寄った。彼女は振り向いて座り、当惑に満ちた母ジャーナキーよ、私はラーマの使いです。慈悲の宝庫たる主の真実の誓いにかけて母よ、私はこの指輪を持って参りました。ラーマがあなたへの証として私にお与えになったのです教えてください、人が猿とどのように同盟を結んだのですか。ハヌマーンはその同盟がどのように生じたかを語った
ドーハー 13
कपि के बचन सप्रेम सुनि उपजा मन बिस्वास।जाना मन क्रम बचन यह कृपासिंधु कर दास।।13।।
kapi ke bacana sa-prema suni upajā mana bisvāsa |jānā mana krama bacana yaha kṛpāsiṁdhu kara dāsa ||13||
愛と信をこめて語る猿の言葉を聞くや、彼女の胸に信心が芽生えた。 その心、その振る舞い、その言葉づかいによって、彼が「慈悲の大海」なる主のしもべであると悟った。（13）
チャウパーイー 14.1-5
हरिजन जानि प्रीति अति गाढ़ी।सजल नयन पुलकावलि बाढ़ी।।
बूड़त बिरह जलधि हनुमाना।भयउ तात मों कहुँ जलजाना।।
अब कहु कुसल जाउँ बलिहारी।अनुज सहित सुख भवन खरारी।।
कोमलचित कृपाल रघुराई।कपि केहि हेतु धरी निठुराई।।
सहज बानि सेवक सुख दायक।कबहुँक सुरति करत रघुनायक।।
कबहुँ नयन मम सीतल ताता।होइहहि निरखि स्याम मृदु गाता।।
बचनु न आव नयन भरे बारी।अहह नाथ हौं निपट बिसारी।।
देखि परम बिरहाकुल सीता।बोला कपि मृदु बचन बिनीता।।
मातु कुसल प्रभु अनुज समेता।तव दुख दुखी सुकृपा निकेता।।
जनि जननी मानहु जियँ ऊना।तुम्ह ते प्रेमु राम कें दूना।।
harijana jāni prīti ati gāṛhī |sajala nayana pulakāvali bāṛhī ||
būṛata biraha jaladhi hanumānā |bhayau tāta moṁ kahuṁ jalajānā ||
aba kahu kusala jāuṁ balihārī |anuj sahita sukha bhavana kharārī ||
komalacita kṛpāla raghurāī |kapi kehi hetu dharī niṭhurāī ||
sahaja bāni sevaka sukhadāyaka |kabahuṁka surati karata raghunāyaka ||
kabahuṁ nayana mama sītala tātā |hoihahi nirakhi syāma mṛdu gātā ||
bacanu na āva nayana bhare bārī |ahaha nātha hauṁ nipaṭa bisārī ||
dekhi parama birahākula sītā |bolā kapi mṛdu bacana binītā ||
mātu kusala prabhu anuj sametā |tava dukha dukhī sukṛpā niketā ||
jani jananī mānahu jiyaṁ ūnā |tumha te premu rāma keṁ dūnā ||
ハリのしもべと知って、シーターは彼に深い愛情を抱き、目は涙に満ち、身の毛はよだちました。「ハヌマーンよ、私は別離の海に沈んでおりました。愛しい子よ、あなたは私にとって船となってくださいました。「さあ教えてください、私はあなたに身を捧げます。ハラの敵であるラーマ様は、弟とともにご住居で安らかでいらっしゃいますか。ラーグフ家の主は心優しく慈悲深いお方です。それなのに、猿よ、なぜあのような冷酷さを示されたのでしょうか。しもべに幸せをお与えになるのが、あのお方の本来の御言葉です。ラグナート様は、いつか私を思い出してくださるのでしょうか。愛しい子よ、私の目は、あの暗く柔らかな御姿を見ることで、いつか涼やかになるでしょうか。言葉は出てこず、目は涙に満ちていました。「ああ、我が主よ、あなたは私をすっかりお忘れになりました。シーターが別離の苦しみでひどく心乱れているのを見て、猿は優しくへりくだった言葉を語りかけた。「母上、主は弟とともに無事でございます。あの大いなる慈悲の御方も、あなたの悲しみに心を痛めておられます。母上、心の中でご不満に思わないでください。ラーマ様のあなたへの愛は、あなたの愛の二倍にも及びます。
ドーハー 14
रघुपति कर संदेसु अब सुनु जननी धरि धीर।अस कहि कपि गद गद भयउ भरे बिलोचन नीर।।14।।
raghupati kara saṁdesu aba sunu jananī dhari dhīra |asa kahi kapi gada-gada bhayau bhare bilocana nīra ||14||
「さあ、ラグ族の主の御言葉を聞きなさい、母上――勇気を堅く保って。」 そう言うと猿の声は詰まり、両眼には涙が満ちた。（14）
チャウパーイー 15.1-5
कहेउ राम बियोग तव सीता।मो कहुँ सकल भए बिपरीता।।
नव तरु किसलय मनहुँ कृसानू।कालनिसा सम निसि ससि भानू।।
कुबलय बिपिन कुंत बन सरिसा।बारिद तपत तेल जनु बरिसा।।
जे हित रहे करत तेइ पीरा।उरग स्वास सम त्रिबिध समीरा।।
कहेहू तें कछु दुख घटि होई।काहि कहौं यह जान न कोई।।
तत्व प्रेम कर मम अरु तोरा।जानत प्रिया एकु मनु मोरा।।
सो मनु सदा रहत तोहि पाहीं।जानु प्रीति रसु एतेनहि माहीं।।
प्रभु संदेसु सुनत बैदेही।मगन प्रेम तन सुधि नहिं तेही।।
कह कपि हृदयँ धीर धरु माता।सुमिरु राम सेवक सुखदाता।।
उर आनहु रघुपति प्रभुताई।सुनि मम बचन तजहु कदराई।।
kaheu rāma biyoga tava sītā |mo kahuṁ sakala bhae biparītā ||
nava taru kisalaya manahuṁ kṛsānū |kālanisā sama nisi sasi bhānū ||
kubalaya bipina kuṁta bana sarisā |bārida tapata tela janu barisā ||
je hita rahe karata tei pīrā |uraga svāsa sama tribidha samīrā ||
kahehū teṁ kachu dukha ghaṭi hoī |kāhi kahauṁ yaha jāna na koī ||
tatva prema kara mama aru torā |jānata priyā eku manu morā ||
so manu sadā rahata tohi pāhīṁ |jānu prīti rasu etenahi māhīṁ ||
prabhu saṁdesu sunata baidehī |magana prema tana sudhi nahiṁ tehī ||
kaha kapi hṛdayaṁ dhīra dharu mātā |sumiru rāma sevaka sukhadātā ||
ura ānahu raghupati prabhutāī |suni mama bacana tajahu kadarāī ||
「ラーマはこう言われた、『あなたとの離別で、シーターよ、すべてのものが私には反対になった。新しい木の若葉は火のように見え、夜の月と太陽は真っ暗な闇のようだ。睡蓮の林は槍の森のようだ、雲は焼ける油を降らせるようだ。かつて親しかったものが今は苦痛を与える、息は蛇のようだ、風は三重の苦しみだ。語れば悲しみは減るかもしれない、しかし誰に語ろうか、誰も真に知ることはできない。愛の真実、私とあなたのものは、愛しい人よ、私のただ一つの心が知っている。その心は常にあなたと共にある、愛の本質はこれに含まれていると知れ。』主の伝言を聞いて、ヴァイデーヒーは愛に没頭し、身体を忘れた。それから猿は言った、『母よ、心に堅さを保て、僕に喜びを与えるラーマを憶えよ。ラグパティの主の力を胸に迎え入れよ、私の言葉を聞いて、臆病さを捨てよ。』
ドーハー 15
निसिचर निकर पतंग सम रघुपति बान कृसानु।जननी हृदयँ धीर धरु जरे निसाचर जानु।।15।।
nisicara nikara pataṁga sama raghupati bāna kṛsānu |jananī hṛdayã dhīra dharu jare nisācara jānu ||15||
夜歩く羅刹の群れは、炎のようなラーグヴァの主の矢の前で蛾のようである。母よ、心に勇気を持て、夜歩く羅刹は焼き滅ぼされると知れ。
チャウパーイー 16.1-5
जौं रघुबीर होति सुधि पाई।करते नहिं बिलंबु रघुराई।।
रामबान रबि उएँ जानकी।तम बरूथ कहँ जातुधान की।।
अबहिं मातु मैं जाउँ लवाई।प्रभु आयसु नहिं राम दोहाई।।
कछुक दिवस जननी धरु धीरा।कपिन्ह सहित अइहहिं रघुबीरा।।
निसिचर मारि तोहि लै जैहहिं।तिहुँ पुर नारदादि जसु गैहहिं।।
हैं सुत कपि सब तुम्हहि समाना।जातुधान अति भट बलवाना।।
मोरें हृदय परम संदेहा।सुनि कपि प्रगट कीन्ह निज देहा।।
कनक भूधराकार सरीरा।समर भयंकर अतिबल बीरा।।
सीता मन भरोस तब भयऊ।पुनि लघु रूप पवनसुत लयऊ।।
jauṁ raghubīra hoti sudhi pāī |karate nahiṁ bilaṁbu raghurāī ||
rāmabāna rabi uẽ jānakī |tama barūtha kahã jātudhāna kī ||
abahiṁ mātu maiṁ jāũ lavāī |prabhu āyasu nahiṁ rāma dohāī ||
kachuka divasa jananī dharu dhīrā |kapinha sahita aihahiṁ raghubīrā ||
nisicara māri tohi lai jaihahiṁ |tihũ pura nāradādi jasu gaihahiṁ ||
haiṁ suta kapi saba tumhahi samānā |jātudhāna ati bhaṭa balavānā ||
moreṁ hṛdaya parama saṁdehā |suni kapi pragaṭa kīnha nija dehā ||
kanaka bhūdharākāra sarīrā |samara bhayaṁkara atibala bīrā ||
sītā mana bharosa taba bhayaū |puni laghu rūpa pavanasuta layaū ||
もしラグビールがあなたの知らせを受けていたら、ラグの主は遅延しなかったでしょう。ラーマの矢の太陽が昇った時、ジャーナキーよ、悪魔の軍勢の闇に何の望みがありましょうか。母上、私は今すぐあなたを連れ去ることができますが、主の命令がありません、ラーマに誓って。母上、数日間耐えてください、ラグビールは猿たちと共に来られます。彼は悪魔を殺してあなたを連れ去り、ナーラダらが三界で彼の栄光を歌うでしょう。シーターは言った：「子よ、すべての猿はあなたと同じですか。悪魔の戦士たちは非常に強力で力強い。」私の心には大きな疑いがあります。これを聞いて、猿は自らの真の姿を現した。その姿は黄金の山のようで、戦いにおいて恐ろしく、途方もない力を持つ勇者であった。その時、シーターの心に確信が生まれ、風の息子は再び小さな姿を取った。
ドーハー 16
सुनु माता साखामृग नहिं बल बुद्धि बिसाल।प्रभु प्रताप तें गरुड़हि खाइ परम लघु ब्याल।।16।।
sunu mātā sākhāmṛga nahiṁ bala buddhi bisāla |prabhu pratāpa teṁ garuṛahi khāi parama laghu byāla ||16||
聞け、母よ、我ら猿には大いなる力も大いなる知恵もない。されど主の御威光により、極めて小さき蛇すらガルダを食らいうる。
チャウパーイー 17.1-5
मन संतोष सुनत कपि बानी।भगति प्रताप तेज बल सानी।।
आसिष दीन्हि रामप्रिय जाना।होहु तात बल सील निधाना।।
अजर अमर गुननिधि सुत होहू।करहुँ बहुत रघुनायक छोहू।।
करहुँ कृपा प्रभु अस सुनि काना।निर्भर प्रेम मगन हनुमाना।।
बार बार नाएसि पद सीसा।बोला बचन जोरि कर कीसा।।
अब कृतकृत्य भयउँ मैं माता।आसिष तव अमोघ बिख्याता।।
सुनहु मातु मोहि अतिसय भूखा।लागि देखि सुंदर फल रूखा।।
सुनु सुत करहिं बिपिन रखवारी।परम सुभट रजनीचर भारी।।
तिन्ह कर भय माता मोहि नाहीं।जौं तुम्ह सुख मानहु मन माहीं।।
mana saṁtoṣa sunata kapi bānī |bhagati pratāpa teja bala sānī ||
āsiṣa dīnhi rāmapriya jānā |hohu tāta bala sīla nidhānā ||
ajara amara gunanidhi suta hohū |karahũ bahuta raghunāyaka chohū ||
karahũ kṛpā prabhu asa suni kānā |nirbhara prema magana hanumānā ||
bāra bāra nāesi pada sīsā |bolā bacana jori kara kīsā ||
aba kṛtakṛtya bhayaũ maiṁ mātā |āsiṣa tava amogha bikhyātā ||
sunahu mātu mohi atisaya bhūkhā |lāgi dekhi suṁdara phala rūkhā ||
sunu suta karahiṁ bipina rakhavārī |parama subhaṭa rajanīcara bhārī ||
tinha kara bhaya mātā mohi nāhīṁ |jauṁ tumha sukha mānahu mana māhīṁ ||
信心と威光と輝きと力に満ちた猿の言葉を聞き、シータの心は満足で満たされた。彼がラーマに愛されている者と知り、彼女は彼に祝福を与えた。「我が子よ、力と徳の宝庫となれ。」「我が子よ、老いることも死ぬこともなく、善き資質の宝となれ。そしてラグの主が汝に深い愛を示されますように。」「主が汝に恩寵を賜らんように。」これらの言葉を耳で聞き、ハヌマーンは溢れる愛の洪水に浸った。幾度も幾度も彼女の足元に頭を垂れ、猿は手を合わせて語った。母上、今や私は使命を果たしました。母上の祝福は決して空しくないと知られています。母上、お聞きください。私は非常に空腹で、美しい果実を実らせた木々が見えます。我が子よ、お聞きなさい。夜の悪魔たち、非常に強力な戦士たちが大勢、この森を守っています。母上、私は彼らを恐れません。母上の心から喜んでお許しくださるならば。神信心と威光と輝きと力に満ちた猿の言葉を聞き、シータの心は満足で満たされた。彼がラーマに愛されている者と知り、彼女は祝福を与えた。「我が子よ、力と徳の宝庫となれ。」「我が子よ、老いず死なず、善き資質の宝となれ。ラグの主が汝に深い愛を示さんことを。」「主が汝に恩寵を賜らんように。」この言葉を耳にして、ハヌマーンは溢れる愛に浸った。
ドーハー 17
देखि बुद्धि बल निपुन कपि कहेउ जानकीं जाहु।रघुपति चरन हृदयँ धरि तात मधुर फल खाहु।।17।।
dekhi buddhi bala nipuna kapi kaheu jānakīṁ jāhu |raghupati carana hṛdayã dhari tāta madhura phala khāhu ||17||
知恵と力に熟練した猿を見て、ジャーナキーは言った。「行け。ラーグヴァの主の足を心に抱き、息子よ、甘い果実を食べよ。」
チャウパーイー 18.1-4
चलेउ नाइ सिरु पैठेउ बागा।फल खाएसि तरु तोरैं लागा।।
रहे तहाँ बहु भट रखवारे।कछु मारेसि कछु जाइ पुकारे।।
नाथ एक आवा कपि भारी।तेहिं असोक बाटिका उजारी।।
खाएसि फल अरु बिटप उपारे।रच्छक मर्दि मर्दि महि डारे।।
सुनि रावन पठए भट नाना।तिन्हहि देखि गर्जेउ हनुमाना।।
सब रजनीचर कपि संघारे।गए पुकारत कछु अधमारे।।
पुनि पठयउ तेहिं अच्छकुमारा।चला संग लै सुभट अपारा।।
आवत देखि बिटप गहि तर्जा।ताहि निपाति महाधुनि गर्जा।।
caleu nāi siru paiṭheu bāgā |phala khāesi taru toraiṁ lāgā ||
rahe tahā̃ bahu bhaṭa rakhavāre |kachu māresi kachu jāi pukāre ||
nātha eka āvā kapi bhārī |tehiṁ asoka bāṭikā ujārī ||
khāesi phala aru biṭapa upāre |racchaka mardi mardi mahi ḍāre ||
suni rāvana paṭhae bhaṭa nānā |tinhahi dekhi garjeu hanumānā ||
saba rajanīcara kapi saṁghāre |gae pukārata kachu adhamāre ||
puni paṭhayau tehiṁ acchakumārā |calā saṁga lai subhaṭa apārā ||
āvata dekhi biṭapa gahi tarjā |tāhi nipāti mahādhuni garjā ||
彼は頭を下げて進み、庭園に入った。果実を食べ、木を折り始めた。多くの戦士と守衛がそこにいた。ある者は打ち倒され、ある者は行って叫んだ。「主よ、強力な猿が来て、アショカ庭園を荒らした。果実を食べ、木を引き抜き、守衛を次々と打ち砕いて地に投げた。」これを聞いて、ラーヴァナは多くの戦士を送った。彼らを見て、ハヌマーンは咆哮した。彼は全ての夜歩き者を殺した。ある者は半死半生で叫びながら逃げた。それから彼は息子アクシャを送った。彼は数え切れない勇敢な兵士と共に出発した。彼が来るのを見て、猿は木を掴んで轟いた。彼を倒して、大音響を上げた。
ドーハー 18
कछु मारेसि कछु मर्देसि कछु मिलएसि धरि धूरि।कछु पुनि जाइ पुकारे प्रभु मर्कट बल भूरि।।18।।
kachu māresi kachu mardesi kachu milaesi dhari dhūri |kachu puni jāi pukāre prabhu markaṭa bala bhūri ||18||
ある者は打ち倒され、ある者は打ち砕かれ、ある者は投げ倒されて塵に踏みつけられた。そしてある者は行って主に叫んだ。猿の力は圧倒的であった。
チャウパーイー 19.1-5
सुनि सुत बध लंकेस रिसाना।पठएसि मेघनाद बलवाना।।
मारसि जनि सुत बांधेसु ताही।देखिअ कपिहि कहाँ कर आही।।
चला इंद्रजित अतुलित जोधा।बंधु निधन सुनि उपजा क्रोधा।।
कपि देखा दारुन भट आवा।कटकटाइ गर्जा अरु धावा।।
अति बिसाल तरु एक उपारा।बिरथ कीन्ह लंकेस कुमारा।।
रहे महाभट ताके संगा।गहि गहि कपि मर्दइ निज अंगा।।
तिन्हहि निपाति ताहि सन बाजा।भिरे जुगल मानहुँ गजराजा।।
मुठिका मारि चढ़ा तरु जाई।ताहि एक छन मुरुछा आई।।
उठि बहोरि कीन्हिसि बहु माया।जीति न जाइ प्रभंजन जाया।।
suni suta badha laṁkesa risānā |paṭhaesi meghanāda balavānā ||
mārasi jani suta bāṁdhesu tāhī |dekhia kapihi kahā̃ kara āhī ||
calā iṁdrajita atulita jodhā |baṁdhu nidhana suni upajā krodhā ||
kapi dekhā dāruna bhaṭa āvā |kaṭakaṭāi garjā aru dhāvā ||
ati bisāla taru eka upārā |biratha kīnha laṁkesa kumārā ||
rahe mahābhaṭa tāke saṁgā |gahi gahi kapi mardai nija aṁgā ||
tinhahi nipāti tāhi sana bājā |bhire jugala mānahũ gajarājā ||
muṭhikā māri caṛhā taru jāī |tāhi eka chana muruchā āī ||
uṭhi bahori kīnhisi bahu māyā |jīti na jāi prabhaṁjana jāyā ||
息子の死を聞き、ランカの主は激怒し、強力なメーグナーダを遣わした。「我が子よ、彼を殺してはならない、縛り上げよ。この猿を見て、彼がどこから来たか確かめよう。」比類なき戦士インドラジットは、兄弟の死を聞いて怒りに燃え、出陣した。猿は恐るべき戦士が近づくのを見た；歯ぎしりし、咆哮し、彼に向かって突進した。彼は巨大な一本の木を引き抜き、ランカの主の息子から戦車を奪い去った。メーグナーダには偉大な戦士たちが伴っていた；猿は彼らを次々と捕らえ、自らの体に叩きつけて砕いた。彼らを倒した後、メーグナーダ自身と戦い、二頭の象王のように激突した。拳で打ち、猿は木に登った。その間、メーグナーダは一瞬気絶した。再び立ち上がり、メーグナーダは多くの幻術を用いたが、風神の子は征服できなかった。
ドーハー 19
ब्रह्म अस्त्र तेहिं साँधा कपि मन कीन्ह बिचार।जौं न ब्रह्मसर मानउँ महिमा मिटइ अपार।।19।।
brahma astra tehiṁ sā̃dhā kapi mana kīnha bicāra |jauṁ na brahmasara mānaũ mahimā miṭai apāra ||19||
メーガナーダはブラフマの武器を弓に番え、猿は心の中で考えた。もし私がブラフマの矢を重んじなければ、その無限の威光は失せてしまうだろう。
チャウパーイー 20.1-4
ब्रह्मबान कपि कहुँ तेहि मारा।परतिहुँ बार कटकु संघारा।।
तेहि देखा कपि मुरुछित भयऊ।नागपास बाँधेसि लै गयऊ।।
जासु नाम जपि सुनहु भवानी।भव बंधन काटहिं नर ग्यानी।।
तासु दूत कि बंध तरु आवा।प्रभु कारज लगि कपिहिं बँधावा।।
कपि बंधन सुनि निसिचर धाए।कौतुक लागि सभाँ सब आए।।
दसमुख सभा दीखि कपि जाई।कहि न जाइ कछु अति प्रभुताई।।
कर जोरें सुर दिसिप बिनीता।भृकुटि बिलोकत सकल सभीता।।
देखि प्रताप न कपि मन संका।जिमि अहिगन महुँ गरुड़ असंका।।
brahmabāna kapi kahũ tehi mārā |paratihũ bāra kaṭaku saṁghārā ||
tehi dekhā kapi muruchita bhayaū |nāgapāsa bā̃dhesi lai gayaū ||
jāsu nāma japi sunahu bhavānī |bhava baṁdhana kāṭahiṁ nara gyānī ||
tāsu dūta ki baṁdha taru āvā |prabhu kāraja lagi kapihiṁ bãdhāvā ||
kapi baṁdhana suni nisicara dhāe |kautuka lāgi sabhā̃ saba āe ||
dasamukha sabhā dīkhi kapi jāī |kahi na jāi kachu ati prabhutāī ||
kara joreṁ sura disipa binītā |bhṛkuṭi bilokata sakala sabhītā ||
dekhi pratāpa na kapi mana saṁkā |jimi ahigana mahũ garuṛa asaṁkā ||
ブラフマの矢が猿を打ち倒した、しかし倒れながらも彼は敵軍を壊滅させた。猿が気絶したのを見て、メーグナーダは蛇の縄で彼を縛り連れ去った。聞け、バヴァーニよ、智者は彼の名を唱えて世の束縛を断ち切る。彼の使者が縛られることがあろうか、主の務めのために自ら縛られたのだ。猿が縛られたと聞いて悪鬼たちが走り出で、見物のために皆が広間に集まった。猿は十首のラーヴァナの宮廷に行って見た、その壮麗さは語り尽くせない。神々と方位の守護者は恭しく手を合わせて立ち、その怒り眉を見て皆恐れた。しかしその威光を見ても猿の心に恐れはなく、ガルダが蛇の群れの中で恐れぬ如し。
ドーハー 20
कपिहि बिलोकि दसानन बिहसा कहि दुर्बाद।सुत बध सुरति कीन्हि पुनि उपजा हृदयँ बिषाद।।20।।
kapihi biloki dasānana bihasā kahi durbāda |suta-badha surati kīnhi puni upajā hṛdayã biṣāda ||20||
猿を見て、十面のラーヴァナは嘲り笑い、無礼な罵り言葉を浴びせた。 しかし、わが子を討たれたことを思い出すと、悲しみが再び胸に湧き上がった。
Frequently Asked Questions
परम्परा में सुंदरकाण्ड-पाठ को ‘संकट-निवारण, धैर्य-प्राप्ति और भय-क्षय’ का साधन माना गया है—विशेषतः सीता-हनुमान संवाद (मुद्रिका-दर्शन, राम-संदेश) मन में विश्वास जगाकर ‘विरह/विषाद’ को काटता है और साधक को सेवा-उद्यम (हनुमान-चरित) की प्रेरणा देता है।
प्रचलित समपुट: ‘राम राम जय राजा राम’ (नाम-स्मरण) अथवा ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’—विशेषकर मुद्रिका/संदेश और धैर्य-उपदेश वाले पदों के बीच जप-रूप में। (स्थानीय परम्परा के अनुसार भिन्नता संभव)।
Ask anything about Prakarana 2 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
