Sarga 45

Verse 1

विश्वामित्रवचश्श्रुत्वा राघव स्सहलक्ष्मणः ।विस्मयं परमं गत्वा विश्वामित्रमथाब्रवीत् ॥१॥

ヴィシュヴァーミトラの言葉を聞いて、ラーマはラクシュマナと共に大きな驚きに満ち、ヴィシュヴァーミトラに語りかけました。

Verse 2

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन् कथितं परमं त्वया ।गङ्गावतरणं पुण्यं सागरस्यापि पूरणम् ॥२॥

梵を知る聖者よ、あなたの語られたことはこの上なく驚くべきことです――聖なるガンガーの降下と、それによって大海までも満たされたこと。

Verse 3

तस्य सा शर्वरी सर्वा सह सौमित्रिणा तदा ।जगाम चिन्तयानस्य विश्वामित्रकथां शुभाम् ॥३॥

そのときラーマはサウミトリ（ラクシュマナ）とともに、ヴィシュヴァーミトラの吉祥なる物語を思いめぐらしつつ、一夜を余すところなく過ごした。

Verse 4

ततः प्रभाते विमले विश्वामित्रं महामुनिम् ।उवाच राघवो वाक्यं कृताह्निकमरिन्दमः ॥४॥

やがて、澄みわたる夜明けに、日々の作法を終えたのち、敵を打ち破るラाघヴァは大聖仙ヴィシュヴァーミトラに言葉をかけた。

Verse 5

गता भगवती रात्रिश्श्रोतव्यं परमं श्रुतम् ।क्षणभूतेव नौ रात्रि स्सम्वृत्तेयं महातपः ॥५॥इमां चिन्तयतस्सर्वां निखिलेन कथां तव ।

大いなる苦行者よ、吉祥なる夜は過ぎ、われらは聞くに最上の聖なる物語を拝聴した。そなたの全き物語を二人して思いめぐらすうちに、この夜はまるで一瞬のごとく過ぎ去った。

Verses 6-7

तराम सरितां श्रेष्ठां पुण्यां त्रिपथगां नदीम् ॥६॥नौरेषा हि सुखास्तीर्णा ऋषीणां पुण्यकर्मणाम् ।भगवन्तमिह प्राप्तं ज्ञात्वा त्वरितमागता ॥७॥

さあ、諸河の最勝にして清浄、三つの流れをもって流れるガンガーを渡りましょう。この舟は功徳ある行いの聖仙たちのために安らかに整えられ、尊き御方がここに到来されたと知って、急ぎ参りました。

Verse 8

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवस्य महात्मनः ।सन्तारं कारयामास सर्षिसङ्घ स्सराघवः ॥८॥

大いなる魂のラाघヴァの言葉を聞くや、ヴィシュヴァーミトラは、聖仙たちの一団とともに、またラーマ（とラクシュマナ）を伴い、渡河の手配を整えさせた。

Verse 9

उत्तरं तीरमासाद्य सम्पूज्यर्षिगणं तदा ।गङ्गाकूले निविष्टास्ते विशालां ददृशुः पुरीम् ॥९॥

北の岸に着くと、彼らはその場に集う聖仙たちをしかるべく礼拝し、ガンガーの岸辺に宿営して、ヴィシャーラーの都を目にした。

Verse 10

ततो मुनिवरस्तूर्णं जगाम सह राघवः ।विशालां नगरीं रम्यां दिव्यां स्वर्गोपमां तदा ॥१०॥

そのとき、修行者の中の最勝者ヴィシュヴァーミトラは、ラーマ（とラクシュマナ）を伴い、麗しく輝く都ヴィシャーラーへと速やかに進んだ。そこは天界スヴァルガにも比せられる都であった。

Verse 11

अथ रामो महाप्राज्ञो विश्वामित्रं महामुनिम् ।पप्रच्छ प्राञ्जलिर्भूत्वा विशालामुत्तमां पुरीम् ॥११॥

それから大いなる叡智を備えたラーマは、合掌して大聖ヴィシュヴァーミトラに、最上の都ヴィシャーラーについて尋ねた。

Verse 12

कतरो राजवंशोऽयं विशालायां महामुने ।श्रोतुमिच्छामि भद्रं ते परं कौतूहलं हि मे ॥. ॥१२॥

「大聖よ、このヴィシャーラーを治める王家の系譜はいかなるものですか。ぜひお聞かせください。あなたに吉祥あれ——わたしの知りたい思いは誠に強いのです。」

Verse 13

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामस्य मुनिपुङ्गवः ।आख्यातुं तत्समारेभे विशालस्य पुरातनम् ॥१३॥

ラーマの言葉を聞くや、仙人の中の最勝者は、ヴィシャーラーの古き由来を語り始めた。

Verse 14

श्रूयतां राम शक्रस्य कथां कथयतश्शुभाम् ।अस्मिन् देशे तु यद्वृत्तं तदपि शृणु राघव ॥१४॥

「ラーマよ、わたしがシャクラ（インドラ）の吉祥なる物語を語るのを聞きなさい。さらにラグハヴァよ、この地で起こった出来事も聞くがよい。」

Verse 15

पूर्वं कृतयुगे राम दितेः पुत्रा महाबलाः ।अदितेश्च महाभाग वीर्यवन्तस्सुधार्मिकाः ॥१५॥

「いにしえ、幸いなるラーマよ、クリタ・ユガにおいて、ディティの子らは大いなる力を備え、アディティの子らは福徳に満ち、勇猛で、力強く、ダルマに堅く立っていた。」

Verse 16

ततस्तेषां नरश्रेष्ठ बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।अमरा अजराश्चैव कथं स्याम निरामयाः ॥१६॥

「すると、人の中の最勝者よ、かの偉大なる者たちに一つの思いが起こった。『いかにして我らは不死となり、老いなく、病なき者となろうか』。」

Verse 17

तेषां चिन्तयतां राम बुद्धिरासीन्महात्मनाम् ।क्षीरोदमथनं कृत्वा रसं प्राप्स्याम तत्र वै ॥१७॥

「思案するうちに、ラーマよ、かの偉大なる者たちに考えが生じた。『乳海を攪拌すれば、まことにその精髄—アムリタ、甘露—を得られよう』。」

Verse 18

ततो निश्चित्य मथनं योक्त्रं कृत्वा च वासुकिम् ।मन्थानं मन्दरं कृत्वा ममन्थुरमितौजसः ॥१८॥

かくして攪拌を決し、無量の威力をもつ者たちは、ヴァースキを綱とし、マンダラ山を攪拌の杵として、攪拌を始めた。

Verse 19

अथ वर्षसहस्रेण योक्त्रसर्पशिरांसि च ।वमन्त्यति विषं तत्र ददंशुर्दशनैश्शिलाः ॥१९॥

そして千年ののち、綱となった大蛇の頭々は、そこで激烈な毒を吐き出し、牙で山の岩を噛み砕いた。

Verse 20

उत्पपाताग्निसङ्काशं हालाहलमहाविषम् ।तेन दग्धं जगत्सर्वं सदेवासुरमानुषम् ॥२०॥

そのとき、火のごとく燃えさかる大毒ハーラーハラが噴き出し、それによって世界のすべて――神々、アスラ、人間――が焼き焦がされた。

Verse 21

अथ देवा महादेवं शङ्करं शरणार्थिनः ।जग्मुः पशुपतिं रुद्रं त्राहि त्राहीति तुष्टुवुः ॥२१॥

そこで神々は救いを求めて大自在天マハーデーヴァ――シャンカラ、ルドラ、衆生の主パシュパティ――のもとへ赴き、「お救いください、お救いください」と叫びつつ讃嘆した。

Verse 22

एवमुक्तस्ततो देवैर्देवदेवेश्वरः प्रभुः ।प्रादुरासीत्ततोऽत्रैव शङ्खचक्रधरो हरिः ॥२२॥

かくして神々に告げられるや、神々の主にして至上の प्रभुは、その場に現れた。法螺貝と円盤を携えるハリである。

Verses 23-24

उवाचैनं स्मितं कृत्वा रुद्रं शूलभृतं हरिः ।दैवतैर्मथ्यमाने तु यत्पूर्वं समुपस्थितम् ॥२३॥त्वदीयंहि सुरश्रेष्ठ सुराणामग्रजोऽसि यत् ।अग्रपूजामिमां मत्वा गृहाणेदं विषं प्रभो ॥२४॥

ハリは微笑み、三叉戟を持つルドラに言った。「神々の最勝よ、汝は天の衆の長子であるゆえ、この攪拌にて最初に現れしものは汝のもの。これを先礼と思い、主よ、この毒を受け取れ。」

Verse 25

इत्युक्त्वा च सुरश्रेष्ठस्तत्रैवान्तरधीयत ।देवतानां भयं दृष्टवाश्रुत्वा वाक्यं तु शार्ङ्गिणः ।हालाहलविषं घोरं स जग्राहामृतोपमम् ॥२५॥

そう言い終えると、神々の中の最勝者はその場で姿を消した。するとシヴァは、神々の恐れを見、シャールンギンの言葉を聞いて、恐るべきハーラーハラの毒を、まるで甘露のごとく受け取った。

Verse 26

देवान्विसृज्य देवेशो जगाम भगवान् हरः ।ततो देवासुरास्सर्वे ममन्थू रघुनन्दन ॥२६॥

神々を後にして、神々の主たるバガヴァーン・ハラは去った。すると、ラグ族の喜びよ、神々とアスラのすべては再び攪拌を続けた。

Verse 27

प्रविवेशाथ पातालं मन्थानः पर्वतोऽनघ ।ततो देवास्सगन्धर्वास्तुष्टुवुर्मधुसूदनम् ॥२७॥

そののち、罪なき者よ、攪拌の山はパーターラへと沈み入った。そこで神々はガンダルヴァたちと共に、マドゥスーダナを讃嘆した。

Verse 28

त्वं गतिः सर्वभूतानां विशेषेण दिवौकसाम् ।पालयास्मान्महाबाहो गिरिमुद्धर्तुमर्हसि ॥२८॥

あなたは一切の生きとし生けるものの帰依処、ことに天界の住人たちの拠り所です。大いなる腕の勇者よ、われらをお護りください。マンダラ山を持ち上げ支えるにふさわしいのは、ただあなたのみ。

Verse 29

इति श्रुत्वा हृषीकेशः कामठं रूपमास्थितः ।पर्वतं पृष्ठतः कृत्वा शिश्ये तत्रोदधौ हरिः ॥२९॥

その言葉を聞くや、ハリ—フリシーケーシャ（諸根の主）—は亀の姿をとり、山を背に載せて、大海のただ中に横たわった。

Verse 30

पर्वताग्रे तु लोकात्मा हस्तेनाक्रम्य केशवः ।देवानां मध्यतः स्थित्वा ममन्थ पुरुषोत्तमः ॥३०॥

ついでケーシャヴァ—至上の御方、世界の真我—は神々のただ中に立ち、手で山頂を押さえて、なお攪拌を続けた。

Verse 31

अथ वर्षसहस्रेण सदण्डस्सकमण्डलुः ।पूर्वं धन्वन्तरिर्नाम अप्सराश्च सुवर्चसः ॥३१॥

そして千年ののち、まずダンヴァンタリが杖とカマンダル（水瓶）を携えて現れ、さらに光輝あふれるアプサラスたちも現れ出た。

Verse 32

अप्सु निर्मथनादेव रसास्तस्माद्वरस्त्रियः ।उत्पेतुर्मनुजश्रेष्ठ तस्मादप्सरसोऽभवन् ॥३२॥

人の中の最勝者よ、水をかき混ぜて撹拌したその時、精髄が生じた。その精髄から優れた女たちが現れたゆえ、彼女らはアプサラス（天女）と呼ばれた。

Verse 33

षष्टिः कोट्योऽभवंस्तासाम् अप्सराणां सुवर्चसाम् ।असङ्ख्येयास्तु काकुत्स्थ यास्तासां परिचारिकाः ॥३३॥

カークツスタよ、光り輝くアプサラスは六十クロール現れた。さらに、その侍女たちはまことに数え切れぬほどであった。

Verse 34

न तास्स्म परिगृह्णन्ति सर्वे ते देवदानवाः ।अप्रतिग्रहणात्ताश्च सर्वास्साधारणास्स्मृताः ॥३४॥

デーヴァにもダーナヴァにも、彼女らを妻として受け入れる者はいなかった。受け入れられなかったゆえに、彼女らは皆「万人に共するもの」と見なされた。

Verse 35

वरुणस्य ततः कन्या वारुणी रघुनन्दन ।उत्पपात महाभागा मार्गमाणा परिग्रहम् ॥३५॥

ついで、ラグ族の喜びよ、ヴァルナの娘ヴァルニーが、幸いにして輝かしく、夫として受け入れてくれる者を求めて躍り出た。

Verse 36

दितेः पुत्रा न तां राम जगृहुर्वरुणात्मजाम् ।अदितेस्तु सुता वीर जगृहुस्तामनिन्दिताम् ॥३६॥

ラーマよ、ディティの子らはヴァルナの娘を受け入れなかった。だがアディティの子らは、勇者よ、その非の打ちどころなき彼女を受け入れた。

Verse 37

असुरास्तेन दैतेयास्सुरास्तेनादितेस्सुताः ।हृष्टाः प्रमुदिताश्चासन् वारुणीग्रहणात्सुराः ॥३७॥

このゆえに、ディティの子らはアスラと呼ばれ、アディティの子らはスラと呼ばれた。諸天はヴァールニーを受け取り、歓喜に満ちた。

Verse 38

उच्चैश्श्रवा हयश्रेष्ठो मणिरत्नं च कौस्तुभम् ।उदतिष्ठन्नरश्रेष्ठ तथैवामृतमुत्तमम् ॥३८॥

人の中の最勝者よ、馬の王たるウッチャイシュラヴァスもまた現れ、宝珠カウストゥバも現れた。さらに同じく、最上のアムリタ—不死の甘露—が湧き出た。

Verse 39

अथ तस्य कृते राम महानासीत्कुलक्षयः ।अदितेस्तु ततः पुत्रा दितेः पुत्रानसूदयन् ॥३९॥

そののち、ラーマよ、その（アムリタ）のために大いなる一族の滅びが起こった。やがてアディティの子らはディティの子らを討ち滅ぼした。

Verse 40

एकतोऽभ्यागमन् सर्वे ह्यसुरा राक्षसैस्सह ।युद्धमासीन्महाघोरं वीर त्रैलोक्यमोहनम् ॥४०॥

勇士よ、一方にはアスラがラाक्षサたちとともに悉く集結し、三界を惑わせるほどの、まことに恐るべき大戦が起こった。

Verse 41

यदा क्षयं गतं सर्वं तदा विष्णुर्महाबलः ।अमृतं सोऽहरत्त्तूर्णं मायामास्थाय मोहिनीम् ॥४१॥

すべてが滅びに沈んだその時、大神力のヴィシュヌは、マーヤーの幻惑の力を取り、モーヒニーの姿となって、たちまち不死の甘露アムリタを奪い去った。

Verse 42

ये गताऽभिमुखं विष्णुमक्षयं पुरुषोत्तमम् ।सम्पिष्टास्ते तदा युद्धे विष्णुना प्रभविष्णुना ॥४२॥

ヴィシュヌ――不滅のプルショーッタマ、至上の御方――に向かって進み出た者たちは、その時、全能のヴィシュヌによって戦いの中で粉砕された。

Verse 43

अदितेरात्मजा वीरा दितेः पुत्रान्निजघ्निरे ।तस्मिन् घोरे महायुद्धे दैतेयादित्ययोर्भृशम् ॥४३॥

ダイティヤとアーディティヤが激しく争ったその恐るべき大戦において、アディティの勇士たる子らは、ディティの子らを数多く討ち倒した。

Verse 44

निहत्य दितिपुत्रांश्च राज्यं प्राप्य पुरन्दरः ।शशास मुदितो लोकान् सर्षिसङ्घान् सचारणान् ॥४४॥

ディティの子らを討ち、王権を取り戻したのち、プランダラ（インドラ）は歓喜して、リシたちの集いとチャーラナの衆とともに諸世界を治めた。