The Greatness of Puruṣottama (Aṣṭākṣarī Maṇḍala-Pūjā and Nyāsa)

Verse 1

वसुरुवाच । देवान् ऋषीन्पितॄंश्चान्यान्संतर्प्याचम्य वाग्यतः । हस्तमात्रं चतुष्कोणं चतुर्द्वारं सुशोभनम् ॥ १ ॥

ヴァスは言った。諸天、リシ、祖霊（ピトリ）その他をしかるべく満足させ、ついでアーチャマナ（浄口）を行い言葉を慎んだのち、手のひら一つほどの美しい方形（壇・図）を整え、四方に端正な四つの門を設けよ。

Verse 2

पुरं विलिख्य विधिजेतीरे तस्य महोदधेः । मध्ये तत्र लिखेत्पद्मष्टपत्रं सकर्णिकम् ॥ २ ॥

その大海の岸辺に、規定どおり聖なる囲い（プラ）を描き、次いでその中央に、花芯（カルニカー）を備えた八弁の蓮華を描け。

Verse 3

एवं मंडलमालिख्य पूजयेत्तत्र मोहिनि । अष्टाक्षरविधानेन नारायणमजं विभुम् ॥ ३ ॥

このように儀礼の曼荼羅を描いたなら、ああモーヒニーよ、八音節の真言（アシュタークシャラ）の作法により、無生にして遍満なる主ナーラーヤナをそこで礼拝せよ。

Verse 4

अथ ते संप्रवक्ष्यामि कायशोधनमुत्तमम् । क्षकारं हृदये चिंत्यं रक्तं रेफसमन्वितम् ॥ ४ ॥

今より、最上の身の浄化法を汝に説こう。心臓の中に音節「kṣa（クシャ）」を観想し、赤色に輝き、さらに「ra（ラ）」の音（レファ）を伴うものとして念ぜよ。

Verse 5

ज्वलंतं त्रिशिखं चैव दहंतं पापसंचयम् । चंद्रमंडलमध्यस्थमेकारं मूर्ध्नि चिंतयेत् ॥ ५ ॥

月輪の中央に住する音節「E（エーカーラ）」を観想せよ。三つの炎をもって赫々と燃え、積もり積もった罪の聚を焼き尽くすものとして、そしてその観想を頭頂（頂門）に据えよ。

Verse 6

शुक्लवर्णं प्रवर्षंतममृतं प्लावयन्महीम् । एवं निर्द्धूतपापस्तु दिव्यदेहस्ततो भवेत् ॥ ६ ॥

白く輝く甘露が雨となって降りそそぎ、大地を満たす。かくして罪はことごとく洗い流され、やがて神妙なる दिव्यの身を得る。

Verse 7

अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेद्देहात्मनेर्बुधः । वामपादं समारभ्य क्रमशश्चैव विन्यसेत् ॥ ७ ॥

次に、賢者なる行者は八音節の真言（アシュタークシャラ）を自らの身にニャーサとして安置すべし。左足より始め、順序に従い一つ一つ置いてゆく。

Verse 8

पंचांगं वैष्णवं चैव चतुर्व्यूहं तथैव च । करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमंत्रेण साधकः ॥ ८ ॥

行者はヴァイシュナヴァの五支（pañcāṅga）を修し、また四ヴ्यूーハを観想すべし。さらに根本真言（mūla-mantra）によって手の浄化（kara-śuddhi）を行う。

Verse 9

एकैकं चैव वर्णं तु अंगुलीषु पृथक् पृथक् । ॐकारं पृथिवी शुक्लं वामपादे तु विन्यसेत् ॥ ९ ॥

各音節をそれぞれ別々に指に安置する。次に、白として観ずる地の要素とともに、聖なるOṃを左足に安置すべし。

Verse 10

नकारस्तु भावः श्यामो दक्षिणे तु व्यवस्थितः । मोकारं कालमेवाहुर्वामकट्यां निधापयेत् ॥ १० ॥

音節「na」は内なる情態（bhāva）の暗色の原理と説かれ、右側に安置すべし。音節「ma」は時（kāla）そのものと宣され、左の腰（股）に納め置く。

Verse 11

नाकारं पूर्वबीजं तु दक्षिणस्यां व्यवस्थितम् । राकारस्तेज इत्याहुर्नाभिदेशे व्यवस्थितः ॥ ११ ॥

音節「ナ」は先なる種子音として右側に安置すべきである。音節「ラ」は光輝（テージャス）の性と説かれ、臍の領域に安置すべきである。

Verse 12

वायव्योऽयं यकारस्तु वामस्कंधे समाश्रितः । णाकारः सर्वदा ज्ञेयो दक्षिणांसे व्यवस्थितः ॥ १२ ॥

音節「ヤ」はヴァーユ（風）に属し、左肩に安置する。音節「ṇa（ナ）」は常に右肩に住すると知るべきである。

Verse 13

यकारोऽयं शिरस्थश्च यत्र लोका व्यवस्थिताः । ॐकारं हृदये न्यस्य विकारं वा शिरस्यथ ॥ १३ ॥

この字母「ヤ」は頭頂に安置すべきである。そこに諸世界が正しく配されて保たれるからである。まず「オーム」を心臓に納め、次いで字母「ヴィ」を頭に置くべきである。

Verse 14

ष्णकारं वै शिखायां तु वेकारं कवचे न्यसेत् । नकारं नेत्रयोस्तु स्यान्मकारं चास्त्रमीरितम् ॥ १४ ॥

音節「ṣṇa」はシカー（頂の髻）に、音節「ve」はカヴァチャ（護身の鎧マントラ）に安置せよ。音節「na」は両眼に置かれ、音節「ma」はアストラ（飛射の武器マントラ）と宣言される。

Verse 15

ललाटे वासुदेवस्तु शुक्लवर्णः समास्थितः । रक्तः संकर्षणश्चैव मुखे वह्न्यकसन्निभः ॥ १५ ॥

額には白き光相にてヴァースデーヴァが住し、また赤色のサンカルシャナも顔に現れ、火と太陽のごとく輝く。

Verse 16

प्रद्युम्नो हृदये पीतोऽनिरुद्धो मेहने स्थितः । सर्वांगे सर्वशक्तिश्च चतुर्व्यूहार्चितो हरिः ॥ १६ ॥

黄金の輝きをもつプラデュムナは心臓に観想せよ。アニルッダは生殖の器官に安住する。ハリはチャトゥルヴ्यूーハとして礼拝され、その全能のシャクティは全身に遍満する。

Verse 17

ममाग्रेऽवस्थितो विष्णुः पृष्ठतश्चापि केशवः । गोविंदो दक्षिणे पार्श्वे वामे तु मधुसूदनः ॥ १७ ॥

我が前にはヴィシュヌが立ち、背後にはケーシャヴァがある。右にはゴーヴィンダ、左にはマドゥスーダナ。

Verse 18

उपरिष्टात्तु वैंकुठो वाराहः पृथिवीतले । अवांतरदिशो यास्तु तासु सर्वासु माधवः ॥ १८ ॥

上方にはヴァイクンタがあり、地の面には（主としての）ヴァラーハがある。さらに中間のあらゆる方角、そのすべてにマーダヴァが遍在する。

Verse 19

गच्छतस्तिष्ठतो वापि जाग्रतः स्वपतोऽपि वा । नरसिंहकृता गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ॥ १९ ॥

歩むときも立つときも、目覚めているときも、たとえ眠っているときも――ナラシンハの成す護りがある。なぜなら私はまことにヴァースデーヴァ（ヴィシュヌ）に遍く満たされているからである。

Verse 20

एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् । यथा देहे तथा देवे सर्वतत्वानि योजयेत् ॥ २० ॥

このようにヴィシュヌに満たされた者となってから、次に儀礼の行を開始すべきである。自らの身体において観ずるのと同様に、礼拝する神格においても、あらゆるタットヴァ（原理）をしかるべく結び合わせよ。

Verse 21

फकारांतं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् । तत्रार्कचंद्रवह्नीयनां मंडलानि विचिंतयेत् ॥ २१ ॥

「パ（pha）」で終わる音節は吉祥にして、あらゆる障碍を除くものと宣示される。その音節の上に、太陽・月・火の円輪（マンダラ）を観想すべきである。

Verse 22

पद्ममध्ये न्यसेद्विष्णुं भुवनस्यांतरस्य तु । ततो विचिंत्य हृदये प्रणवं ज्योतिरुत्तमम् ॥ २२ ॥

宇宙の内なる空間にある蓮華の中央に、ヴィシュヌを安置すべきである。次いで心中に観想し、至上の光たるプラナヴァ（オーム）を瞑想せよ。

Verse 23

कर्णिकायां समासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् । अष्टाक्षरं ततो मंत्रं न्यसेच्चैव यथाक्रमम् ॥ २३ ॥

蓮華の花房（カルニカー）には、光そのものなる永遠者が坐している。その後、八音節の真言（アシュタークシャラ）を、順序に従ってニヤーサ（安置）すべきである。

Verse 24

तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् । द्वादशाक्षरमंत्रेण यजेद्देवं सनातनम् ॥ २४ ॥

この方法によって—詳細に分けて行っても、要約して行っても—礼拝は最上と説かれる。十二音節の真言（ドヴァーダシャークシャラ）により、永遠の主を供養し礼拝せよ。

Verse 25

ततोऽवधार्य हृदये कर्णिकायां बहिर्न्यसेत् । चतुर्भुजं महासत्वं सूर्यकोटिसमप्रभम् ॥ २५ ॥

次いで、心にしっかりと念を定め、心蓮の花房の外側に（主を）安置すべきである。四臂を具え、千万の太陽に等しい光輝を放つ、偉大にして高貴なる御方を観想せよ。

Verse 26

चिंतयित्वा महायोगं ततश्चावाहयेत्क्रमात् । मीनरूपावहश्चैव नरसिंहश्च वामनः ॥ २६ ॥

至上主をマハーヨーガとして観想したのち、次第に招請すべし――魚の御姿を取られる御方、またナラシンハ、ヴァーマナとして。

Verse 27

आयांतु देवा वरदा मम नारायणाग्रतः । सुमेरुः पादपीठं ते पद्मकल्पितमासनम् ॥ २७ ॥

願いを授ける神々よ、わが主ナーラーヤナの御前に来たれ。スメール山を御足台とし、蓮華を設けて御座（あーさな）とならしめよ。

Verse 28

सर्वतत्वहितार्थाय तिष्ठ त्वं मधुसूदन । पाद्यं ते पादयोर्देव पद्मनाभ सनातन ॥ २८ ॥

一切のタットヴァの利益と真の目的のため、ここにお立ちください、マドゥスーダナよ。神にして蓮臍（パドマナーバ）、永遠なる御方よ、御足を洗うこの水を御足下に捧げます。

Verse 29

विष्णो कमलपत्राक्ष गृहाण मधुसूदन । मधुपर्कं महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं मया ॥ २९ ॥

ヴィシュヌよ、蓮華の花弁のごとき眼をもつマドゥスーダナよ――大いなる主よ――ブラフマーら諸神の定めに従い私が整えたマドゥパルカ（蜜の供物）をお受け取りください。

Verse 30

निवेदितं च भक्त्यार्घं गृहाण पुरुषोत्तम । मंदाकिन्यास्ततो वारि सर्वपापहरं शिवम् ॥ ३० ॥

プルショーत्तマ（至上の御人格）よ、信愛（バクティ）をもって捧げたこのアルギャをお受け取りください。さらに、あらゆる罪を除く吉祥にして清浄、シヴァのごときマンダーキニーの水をお受けください。

Verse 31

गृहाणाचमनीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् । त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेव च ॥ ३१ ॥

我がバクティをもって捧げるアーチャマニーヤ（ācamanīya）の水をお受けください。あなたこそ水であり大地であり、あなたは光（火）であり、まことに風でもあります。

Verse 32

लोकसंधृतिमात्रेण वारिणा स्नापयाम्यहम् । देवतंतुसमायुक्ते यज्ञवर्णसमन्विते ॥ ३२ ॥

世界を保つに足るだけの水を用い、無駄なく、私は沐浴の儀を行います。（その水／その儀礼は）神々の「糸」と結ばれ、ヤジュニャ（yajña）の聖なる色彩を具えています。

Verse 33

स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी प्रतिगृह्यताम् । शरीरं च न जानामि चेष्टां च तव केशव ॥ ३३ ॥

黄金の輝きを放つ光明の主よ、どうかこの衣をお受けください。ケーシャヴァよ、私はあなたの神聖なる御身を知り得ず、また御業のはたらき（リーラー）を測り知ることもできません。

Verse 34

मया निवेदितं गंधं प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । ऋग्यजुःसाममंत्रेण त्रिवृतं पद्मयोनिना ॥ ३४ ॥

私が捧げた芳香の塗香をお受け取りになり、（この聖なる御身／御像に）お塗りください。これは蓮華より生まれし者（梵天ブラフマー）が、リグ・ヤジュル・サーマの真言によって三度加持したものです。

Verse 35

सावित्रीग्रंथिसंयुक्तमुपवीतं तवार्प्यते । दिव्यरत्नसमायुक्ता वह्निभानुसमप्रभाः ॥ ३५ ॥

サーヴィトリー（ガーヤトリー）儀礼の結び目を備えた聖紐ウパヴィータを、あなたにお捧げします。天なる宝玉で飾られ、火と太陽に等しい光を放ちます。

Verse 36

गात्राणि शोभयिष्यंति अलंकारास्तु माधव । सूर्याचंद्रसोमर्ज्योतिर्विद्युदग्न्योस्तथैव च ॥ ३६ ॥

おおマーダヴァよ、装身具は御身の肢体を荘厳し、同じく太陽・月・ソーマ・稲妻・火の光輝もまた燦然と輝き出る。

Verse 37

त्वमेव ज्योतिषां देव दीपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । वनस्पतिरसो दिव्यो गंधाढ्यः सुरभिश्च ते ॥ ३७ ॥

万光の中の光なる神よ、この灯明をお受け取りください。これは草木の神聖なる精髄（油）を燃やし、香り豊かで甘く芳しい、あなたへの供養です。

Verse 38

मया निवेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । अन्नं चतुर्विधं स्वादु रसैः षड्भिः समान्विताम् ॥ ३८ ॥

私が信愛をもって捧げるこの薫香を、どうかお受け取りください。さらに、六味を具えた甘美なる四種の食供も、どうかお受け取りください。

Verse 39

मया निवेदितं भक्त्या नैवेद्यं तव केशव । पूर्वे दले वासुदेवं याम्ये संकीर्षणं न्यसेत् ॥ ३९ ॥

おおケーシャヴァよ、私は信愛をもってあなたにナイヴェーディヤ（食供）を捧げました。東の区分にはヴァースデーヴァを、南の区分にはサンカルシャナを安置すべきです。

Verse 40

प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्यादनिरुद्धं तथोत्तरे । वाराहं च तथाग्रेये नरसिंहं च नैर्ऋते ॥ ४० ॥

西の方にはプラデュムナを、北の方にはアニルッダを安置する。さらに、北東にはヴァラーハを、南西にはナラシンハを安置すべきである。

Verse 41

वायव्यां माधवं चैव तथैशाने त्रिविक्रमम् । तथाष्टाक्षरदेवस्य गरुडं परितो न्यसेत् ॥ ४१ ॥

北西には（招請して）マーダヴァを安置し、北東にはトリヴィクラマを安置する。さらに、アシュタークシャリー真言の主の周囲には、守護としてガルダを四方に配すべし。

Verse 42

वामपार्श्वे तथा चक्रं शंखं दक्षिणतो न्यसेत् । तथा महागदां चैव न्यसेद्देवस्य दक्षिणे ॥ ४२ ॥

左側にチャクラ（円盤）を置き、右側にシャंख（法螺貝）を置くべし。また大ガダー（大棍棒）も、神の右側に安置すべし。

Verse 43

ततः शार्ङ्गधनुर्विद्वान्न्यसेद्देवस्य वामतः । दक्षिणे चेषुधी दिव्ये खङ्गं वामे च विन्यसत् ॥ ४३ ॥

次に、通暁せる礼拝者は、主の弓シャールンガ（Śārṅga）を神の左に安置し、右には神妙なる矢筒を置くべし。さらに剣も左に配すべし。

Verse 44

श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् । वनमालां च पुरतस्ततः श्रीवत्सकौस्तुभौ ॥ ४४ ॥

右にシュリー（ラクシュミー）を安置し、北にプシュティを配す。前には森の花鬘ヴァナマーラーを整え、その後にシュリーヴァッツァの印とカウストゥバ宝珠を顕すべし。

Verse 45

विन्यसेद्धृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्ष्वपि । ततोऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु विन्यसेत् ॥ ४५ ॥

東をはじめ四方において、心（フリダヤ）等の諸アンガのニヤーサを施すべし。次いで、方隅すなわち中間方位にも、 देवदेव（神々の神）の武器真言アストラを安置すべし。

Verse 46

इंद्रमग्निं यमं चैव निर्ऋतिं वरुणं तथा । वायुं धनदमीशानमनंतं ब्रह्मणा सह ॥ ४६ ॥

インドラ、アグニ、ヤマ、ニルリティ、ヴァルナ、ヴァーユ、クベーラ（財宝の主）、イーシャーナ、そしてアナンタ—さらにブラフマーも共に—を招請し称える。

Verse 47

पूजयेत्तान्स्वकैर्मंत्रैरधश्चोर्ध्वं तथैव च । एवं संपूज्य देवेशं मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४७ ॥

自らの定められた真言によって、下方にも上方にも同様に彼らを供養すべきである。かくして正しく供養し終えたなら、儀礼のマンダラに住する神々の主ジャナールダナを礼拝する。

Verse 48

लभेदभिमतान्कामान्नरो नास्त्यत्र संशयः । अनेनैव विधानेन मंडलस्थं जनार्दनम् ॥ ४८ ॥

この法によって、人は望む功徳を得る—ここに疑いはない。まさにこの作法により、聖なるマンダラに安住するジャナールダナ（ヴィシュヌ）を供養すべきである。

Verse 49

पूजितं यस्तु पश्येत्स प्रविशेद्विष्णुमव्ययम् । सकृदप्यर्चितो येन विधिनानेन केशवः ॥ ४९ ॥

供養されつつある主を拝する者は、不滅のヴィシュヌへと入る。なぜなら、この定められた作法により、ケーシャヴァをたとえ一度でも礼拝すれば、それだけで果報が授けられるからである。

Verse 50

जन्ममृत्युजरास्तीर्त्वा विष्णोः पदमवाप्नुयात् । यः स्मरेत्सततं भक्त्या नारायणमतंद्रितः ॥ ५० ॥

怠ることなく信愛（バクティ）をもって常にナーラーヤナを念ずる者は、生・死・老を超え、ヴィシュヌの住処（御足の境地）に到達する。

Verse 51

अन्वहं तस्य वासाय श्वेतद्वीपः प्रकीर्तितः । ॐकारादिसमायुक्तं नमस्कारं तदीयकम् ॥ ५१ ॥

御方の日々の住処としてはシュヴェータドヴィーパが名高い。御方に属する礼拝の挨拶とは、「オーム」をはじめとする聖なる句を前置して行う、恭敬の頂礼である。

Verse 52

सनाम सर्वतत्त्वानां मंत्र इत्यभिधीयते । अनेनैव विधानेन गंधपुष्पं निवेदयेत् ॥ ५२ ॥

あらゆるタットヴァの名を含むその唱句は「マントラ」と呼ばれる。同じ作法によって、香と花とを供えよ。

Verse 53

एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोद्दिष्टं क्रमेण तु । मुद्रास्ततो निबध्नीयाद्यथोक्तिक्रमवेदितम् ॥ ५३ ॥

指示された順序のとおりに、各項目を一つ一つ別々に行え。その後、説かれた次第を正確に知って、ムドラー（印）を結べ。

Verse 54

जपं चैव प्रकुवर्ति मूलमंत्रेण तत्ववित् । अष्टाविंशतिमष्टौ वा शतमष्टोत्तरं तथा ॥ ५४ ॥

真理を知る者は、ムーラ・マントラによってジャパ（念誦）を行うべきである。二十八回、あるいは八回、または百八回である。

Verse 55

काम्येषु च यथोक्तं स्याद्यथाशक्ति समाहितः । पद्मं शंखं च श्रीवत्सं गदां गरुडमेव च ॥ ५५ ॥

また、特別な願いの成就を求めて行う作法においては、説かれたとおりに、心を統一し、力に応じて行え――（観想し、あるいは印として）蓮華、法螺、シュリーヴァツァの印、ガダー（棍棒）、そしてガルダ（ガルーダ）をも。

Verse 56

चक्रं खङ्गं च शार्ङ्गं च अष्टौ मुद्राः प्रकीर्तिताः । गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराणपुरुषोत्तम ॥ ५६ ॥

円盤（チャクラ）、剣、そしてシャールンガの弓——これらは八つの聖なる印相（ムドラー）のうちに数えられると説かれる。行け、行け、至上の住処へ、ああ原初の至上人格プルショーत्तマよ。

Verse 57

यन्न ब्रह्मादयो देवा विंदंति परमं पदम् । अर्चनं ये न जानंति हरेर्मंत्रैर्यथोदितम् ॥ ५७ ॥

説かれたとおりに、ハリをそのマントラとともに礼拝（アルチャナ）する法を知らぬ者は、至上の境地に到らない。ブラフマーに始まる神々でさえ、それを得ない。

Verse 58

ते त्वत्र मूलमंत्रेण पूजयंत्यच्युतं शुभे ॥ ५८ ॥

しかしここでは、吉祥なる御方よ、彼らは根本真言（ムーラ・マントラ）によってアチュタ（ヴィシュヌ）を礼拝する。

Verse 59

इति श्रीबृहन्नारदीयपुराणे उत्तरभागे वसुमोहिनीसंवादे पुरुषोत्तममाहात्म्ये सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥

かくして、尊き『ブリハンナーラディーヤ・プラーナ』後篇（ウッタラ・バーガ）における、ヴァスとモーヒニーの対話中の「プルショーत्तマの偉大さ」第57章は終わる。