Adhyaya 2

Verse 1

ऋषय ऊचुः । कथाया लक्षणं ब्रूहि गुणदोषान्सविस्तरान् । आर्षेयपौरुषेयाणां काव्यचिह्नपरीक्षणम् । कथं ज्ञेयं महाबुद्धे श्रोतुमिच्छामहे वयम्

Para resi berkata: “Jelaskanlah ciri-ciri sebuah kathā suci—kebajikan dan kekurangannya secara terperinci—serta tanda-tanda puitis untuk menilai karya yang bersumber dari para ṛṣi (ārṣeya) dan yang bersumber dari manusia (pauruṣeya). Wahai yang berakal agung, bagaimana hal itu diketahui dengan benar? Kami ingin mendengarnya.”

Verse 2

सूत उवाच । अथ संक्षेपतो वक्ष्ये पुराणानामनुक्रमम् । लक्षणं चैव संख्यां च उक्तभेदांस्तथैव च

Sūta berkata: “Kini akan kusampaikan secara ringkas urutan yang semestinya dari Purāṇa-Purāṇa—ciri-cirinya, jumlahnya, serta pembagian tradisionalnya.”

Verse 3

पुरा तपश्चचारोग्रममराणां पितामहः । आविर्भूतास्ततो वेदाः सषडंगपदक्रमाः

Pada zaman purba, Pitāmaha para dewa, Brahmā, menjalankan tapa yang amat dahsyat. Maka tampaklah Weda—lengkap dengan enam aṅga serta susunan kata dan tata baca yang berurutan.

Verse 4

ततः पुराणमखिलं सर्वशास्त्रमयं ध्रुवम् । नित्यशब्दमयं पुण्यं शत कोटिप्रविस्तरम्

Kemudian muncullah seluruh himpunan Purāṇa—teguh dan berwibawa, merangkum sari semua śāstra; suci, tersusun dari sabda abadi, dan amat luas—terbentang hingga seratus krore (puluhan miliar) bait.

Verse 5

निर्गतं ब्रह्मणो वक्त्राद्ब्राह्मं वैष्णवमेव च । शैवं भागवतं चैव भविष्यं नारदीयकम्

Dari mulut Brahmā terpancar Purāṇa—Brāhma, Vaiṣṇava, Śaiva, Bhāgavata, Bhaviṣya, dan Nāradīya.

Verse 6

मार्कण्डेयमथाग्नेयं ब्रह्मवैवर्तमेव च । लैङ्गं तथा च वाराहं स्कांदं वामनमेव च

Juga muncul Purāṇa Mārkaṇḍeya, Āgneya, Brahma-vaivarta, Laiṅga, Vārāha, Skānda, dan Vāmana.

Verse 7

कौर्म्यं मात्स्यं गारुडं च वायवीयमनन्तरम् । अष्टादशं समुद्दिष्टं सर्वपातकनाशनम्

Dan Kaurma, Mātsya, Gāruḍa, lalu Vāyavīya—demikianlah delapan belas Mahāpurāṇa dinyatakan, pemusnah segala dosa.

Verse 8

एकमेव पुरा ह्यासीद्ब्रह्माण्डं शतकोटिधा

Dahulu kala, Brahmāṇḍa (Purāṇa/‘telur kosmis’) itu sungguh satu adanya, namun luasnya seratus krore ukurannya.

Verse 9

ततोऽष्टादशधा कृत्वा वेदव्यासो युगेयुगे । प्रख्यापयति लोकेऽस्मिन्साक्षान्नारायणांशजः

Kemudian Vedavyāsa membaginya menjadi delapan belas bagian, dan pada tiap yuga memaklumkannya di dunia ini—ia yang merupakan bagian-avatāra langsung dari Nārāyaṇa.

Verse 10

अन्यान्युपपुराणानि मुनिना कथितानि तु । तानि वः कथयिष्यामि संक्षेपादवधार्यताम्

Wahai para hadirin, sang resi juga telah mengajarkan Upapurāṇa yang lain. Akan kuceritakan kepadamu secara ringkas—hendaklah dicatat dengan saksama.

Verse 11

आद्यं सनत्कुमारोक्तं नारसिंहमतः परम् । तृतीयं स्कान्दमुद्दिष्टं कुमारेणानुभाषितम्

Yang pertama ialah Upapurāṇa yang diucapkan oleh Sanatkumāra; sesudah itu datang ajaran Nārasiṃha. Yang ketiga dinyatakan sebagai Skānda, diceritakan kembali oleh Kumāra.

Verse 12

चतुर्थं शिवधर्माख्यं साक्षान्नन्दीशभाषितम् । दुर्वाससोक्तमाश्चर्य्यं नारदोक्तमतः परम्

Yang keempat disebut Śivadharma, diucapkan langsung oleh Nandīśa. Berikutnya ialah Āścarya yang dituturkan Durvāsas; sesudah itu yang disabdakan oleh Nārada.

Verse 13

कापिलं मानवं चैव तथैवोशनसेरितम् । ब्रह्माण्डं वारुणं चान्यत्कालिकाह्वयमेव च

Ada pula Kāpila, Mānava, dan yang diajarkan oleh Uśanas; juga Brahmāṇḍa, Vāruṇa, serta satu lagi yang bernama Kālikā.

Verse 14

माहेश्वरं तथा सांबं सौरं सर्वार्थसंचयम् । पराशरोक्तं परमं मारीचं भार्गवाह्वयम्

Demikian pula ada Māheśvara, Sāmba, dan Saura—himpunan segala tujuan hidup. Ada pula yang luhur diucapkan oleh Parāśara; juga Mārīca; dan yang dikenal sebagai Bhārgava.

Verse 15

एतान्युपपुराणानि कथितानि द्विजोत्तमाः

Wahai yang terbaik di antara kaum dwija, Upapurāṇa ini telah dinyatakan (dijelaskan).

Verse 16

ऋषय ऊचुः । पुराणसंख्यामाचक्ष्व सूत विस्तरशः क्रमात् । दानधर्ममशेषज्ञ यथावदनुपूर्वशः

Para ṛṣi berkata: Wahai Sūta, jelaskanlah jumlah Purāṇa secara berurutan dan terperinci; wahai yang mengetahui sepenuhnya dharma dāna, sampaikan dengan tepat setahap demi setahap.

Verse 17

सूत उवाच । इदमेव पुराणेऽस्मिन्पुराणपुरुषस्तदा । यदुक्तवान्स विश्वात्मा मनवे तन्निबोधत

Sūta berkata: Dalam Purāṇa ini juga, dahulu Purāṇa-Puruṣa, Sang Viśvātman, telah bersabda kepada Manu; dengarlah dan pahamilah ajaran itu.

Verse 18

पुराणं सर्वशास्त्राणां ब्रह्माण्डं प्रथमं स्मृतम् । अनन्तरं च वक्त्रेभ्यो वेदास्तस्य विनिर्गताः

Di antara semua śāstra, Brahmāṇḍa Purāṇa dikenang sebagai yang pertama; sesudah itu, dari mulut-mulut-Nya, Veda-Veda memancar keluar.

Verse 19

पुराणमेकमेवासीत्तस्मिन्कल्पान्तरेतथा । त्रिवर्गसाधनं पुण्यं शतकोटिप्रविस्तरम्

Pada kalpa terdahulu itu, Purāṇa sungguh hanya satu; ia suci, sarana menunaikan trivarga, dan amat luas—terbentang hingga seratus krore.

Verse 20

विनिर्दग्धेषु लोकेषु कृष्णेनानन्तरूपिणा । साङ्गांश्च चतुरो वेदान्पुराणन्यायविस्तरम्

Ketika pada pralaya semua dunia telah hangus tanpa sisa, Kṛṣṇa yang berwujud tak terhingga menegakkan kembali keempat Veda beserta aṅga-anga pendukungnya, serta tradisi Purāṇa yang diperluas menurut tata nalar dan metode yang benar.

Verse 21

मीमांसां धर्मशास्त्रं च परिगृह्यात्मसात्कृतम् । मत्स्यरूपेण च पुनः कल्पादावुदकार्णवे

Ia merangkul Mīmāṃsā dan śāstra-śāstra Dharma, menjadikannya sepenuhnya milik batinnya; dan kembali, pada awal kalpa, di samudra kosmik, Ia menjelma sebagai Ikan suci, Matsya.

Verse 22

अशेषमेव कथितं ब्रह्मणे दिव्यचक्षुषे । ब्रह्मा जगाद च मुनींस्त्रिकालज्ञानदर्शनः

Semuanya, tanpa tersisa sedikit pun, diajarkan kepada Brahmā yang bermata penglihatan ilahi; lalu Brahmā, yang memiliki wawasan pengetahuan atas tiga masa, menuturkannya kepada para ṛṣi.

Verse 23

प्रवृत्तिः सर्वशास्त्राणां पुराणस्याभवत्ततः

Dari sanalah bermula penyebaran semua śāstra, dan juga kelangsungan tradisi Purāṇa.

Verse 24

ततः कालक्रमेणासौ व्यासरूपधरो हरिः । अष्टादशपुराणानि संक्षेप्स्यति युगेयुगे

Kemudian, seiring perjalanan waktu, Hari itu sendiri—mengambil wujud Vyāsa—akan meringkas delapan belas Purāṇa pada setiap yuga.

Verse 25

चतुर्लक्षप्रमाणानि द्वापरेद्वापरे सदा । तदाष्टादशधा कृष्णा भूर्लोकेऽस्मिन्प्रभाषते

Pada setiap zaman Dvāpara, ukurannya selalu empat laksa śloka; kemudian Śrī Kṛṣṇa mewartakannya di dunia manusia ini dalam delapan belas bagian.

Verse 26

अद्याऽपि देवलोके तु शतकोटिप्रविस्तरम् । तदर्थोऽत्र चतुर्लक्षः संक्षेपेण निवेशितः

Bahkan kini di devaloka, keluasan penuhnya mencapai seratus krore; namun di sini maknanya diringkas dan ditetapkan menjadi empat laksa.

Verse 27

पुराणानि दशाष्टौ च सांप्रतं तदिहोच्यते । नामतस्तानि वक्ष्यामि संख्यां च मुनिसत्तमाः

Kini di sini disebutkan delapan belas Purāṇa. Wahai para muni termulia, akan kusebutkan nama-namanya serta jumlah ślokanya.

Verse 28

ब्रह्मणाऽभिहितं पूर्वं यावन्मात्रं मरीचये । ब्राह्मं तद्दशसाहस्रं पुराणं तदिहोच्यते

Apa pun ukuran ajaran yang dahulu Brahmā sampaikan kepada Marīci, di sini disebut sebagai Brāhma Purāṇa, yang berisi sepuluh ribu śloka.

Verse 29

लिखित्वा तच्च यो दद्याज्जलधेनुसमन्वितम् । वैशाख्यां पौर्णमास्यां च ब्रह्मलोके महीयते

Siapa pun yang menyalinkannya lalu mendermakannya disertai persembahan jaladhenu, pada hari purnama bulan Vaiśākha, dimuliakan di Brahmaloka.

Verse 30

एतदेव यदा पद्ममभूद्धैरण्मयं जगत् । तद्वृत्तांताश्रयांतं तत्पाद्ममित्युच्यते बुधैः

Inilah kisah tentang saat terbitnya padma (teratai) dan jagat menjadi keemasan; karena bersandar pada riwayat itu, para bijak menamainya Purāṇa Pādmā (Padma).

Verse 31

पाद्मं तत्पञ्चपञ्चाशत्सहस्राणीह पठ्यते । तत्पुराणं च यो दद्यात्सुवर्णकमलान्वितम् । ज्येष्ठे मासि तिलैर्युक्तं सोऽश्वमेधफलं लभेत्

Di sini Purāṇa Pādmā dibacakan sebanyak lima puluh lima ribu śloka. Siapa yang menghadiahkan Purāṇa itu disertai teratai emas, serta persembahan wijen pada bulan Jyeṣṭha, memperoleh pahala setara yajña Aśvamedha.

Verse 32

वाराहकल्पवृत्तान्तमधिकृत्य परात्परः । यत्राह धर्मानखिलांस्तदुक्तं वैष्णवं विदुः

Wacana yang mengangkat riwayat Vārāha Kalpa, di mana Yang Mahatinggi di atas segala yang tinggi menyingkapkan seluruh dharma, itulah yang dikenal sebagai Vaiṣṇava (Purāṇa).

Verse 33

चरितैरञ्चितं विष्णोस्तल्लोके वैष्णवं विदुः । त्रयोविंशतिसाहस्रं पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

Purāṇa yang dihiasi oleh kisah-kisah suci perbuatan Viṣṇu, di dunia dikenal sebagai Vaiṣṇava; Purāṇa itu termasyhur berjumlah dua puluh tiga ribu śloka.

Verse 34

तदाषाढे च यो दद्याद्घृतधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यां विशुद्धायां सं पदं याति वैष्णवम्

Dan siapa pun pada bulan Āṣāḍha, pada hari purnama yang suci, memberikan persembahan itu disertai ghṛta-dhenu (sapi persembahan berisi ghee), ia mencapai kediaman tertinggi Vaiṣṇava.

Verse 35

श्रुतकल्पप्रसङ्गेन धर्मान्वायुरथाब्रवीत् । यत्र तद्वायवीयं स्याद्रुद्रमाहात्म्यसंयुतम्

Dalam kaitan Śruta-kalpa, Vāyu kemudian mengajarkan prinsip-prinsip dharma. Teks yang memuatnya, bersatu dengan kemuliaan Rudra, dikenal sebagai Purāṇa Vāyavīya.

Verse 36

चतुर्विंशतिसाहस्रं नाना वृत्तान्तसंयुतम् । धर्मार्थकाममोक्षैश्च साधुवृत्तसमन्वितम्

Dikatakan bahwa isinya berjumlah dua puluh empat ribu śloka, sarat dengan beragam kisah; serta diperlengkapi ajaran dharma, artha, kāma, dan mokṣa, juga tuntunan laku para sādhū.

Verse 37

श्रावण्यां श्रावणे मासि गुडधेनुसमन्वितम् । यो दद्याद्दधिसंयुक्तं ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । शिवलोके स पूतात्मा कल्पमेकं वसेन्नरः

Pada hari Śrāvaṇī (purnama) di bulan Śrāvaṇa, siapa yang mempersembahkan dana disertai ‘sapi-jaggery’ serta curd (dadhi) kepada brāhmaṇa berumah tangga, ia yang jiwanya disucikan akan berdiam di alam Śiva selama satu kalpa penuh.

Verse 38

पुनः संजायते मर्त्यो ब्राह्मणो वेदवित्तमः । वेदविद्यार्थतत्त्वज्ञो व्याख्यातत्त्वार्थवित्तमः

Kemudian ia terlahir kembali sebagai brāhmaṇa, yang utama di antara para pengenal Veda—memahami hakikat dan maksud ajaran Veda, serta unggul dalam menyingkap dan menjelaskan makna sejatinya.

Verse 39

यत्राधिकृत्य गायत्रीं वर्ण्यते धर्मविस्तरः । वृत्रासुरवधोपेतं तद्भागवतमुच्यते

Teks yang—dengan Gāyatrī sebagai landasan—menguraikan keluasan dharma, serta memuat kisah terbunuhnya Vṛtrāsura, disebut Bhāgavata (Purāṇa).

Verse 40

सारस्वतस्य कल्पस्य मध्ये ये स्युर्नरामराः । तद्वृत्तान्तोद्भवं पुण्यं पुण्योद्वाहसमन्वितम्

Di tengah Kalpa Sārasvata, makhluk—manusia dan para dewa—yang ada di sana: dari kisah-kisah mereka lahir narasi suci yang menganugerahkan pahala, disertai upacara auspisius dan laku tapa-ritual yang kudus.

Verse 41

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमसिंहसमन्वितम् । पौर्णमास्यां प्रौष्ठपद्यां स याति परमां गतिम्

Barangsiapa menyalin naskah itu lalu mendermakannya bersama singgasana singa dari emas, pada hari purnama bulan Prauṣṭhapada, ia mencapai parama-gati, tujuan tertinggi rohani.

Verse 42

अष्टादशसहस्राणि पुराणं तत्प्रकीर्तितम्

Purāṇa itu diproklamasikan berjumlah delapan belas ribu śloka (bait).

Verse 43

यत्राह नारदो धर्मान्बृहत्कल्पाश्रयांस्त्विह । पञ्चविंशत्सहस्राणि नारदीयं तदुच्यते

Purāṇa yang di dalamnya Nārada di sini menguraikan dharma yang bersandar pada Bṛhat-kalpa—itulah yang disebut Nāradiya, berjumlah dua puluh lima ribu śloka.

Verse 44

तदिषे पञ्चदश्यां तु यो दद्याद्धेनुसंयुतम् । उत्तमां सिद्धिमाप्नोति इह लोके परत्र च । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा

Namun pada tithi kelima belas bulan Iṣe (Āśvina), siapa yang berdana disertai seekor sapi, memperoleh siddhi yang utama—di dunia ini dan di alam sana. Ia meraih segala yang diinginkan; tiada perlu keraguan.

Verse 45

यत्राधिकृत्य शकुनीन्धर्माधर्मविचारणम् । पुराणं नवसाहस्रं मार्कण्डेयं तदुच्यते

Purāṇa yang menjadikan burung-burung sebagai dasar untuk menelaah dharma dan adharma, itulah yang disebut Mārkaṇḍeya Purāṇa, berjumlah sembilan ribu śloka.

Verse 46

परिलिख्य च यो दद्यात्सौवर्णकरिसंयुतम् । कार्तिक्यां पौण्डरीकस्य यज्ञस्य फलभाग्भवेत्

Dan siapa pun yang menyalinnya dengan benar lalu mendermakannya bersama seekor gajah emas pada bulan Kārtika, ia menjadi turut serta dalam pahala yajña Pauṇḍarīka.

Verse 47

यत्तदीशानकल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । वशिष्ठायाऽग्निना प्रोक्तमाग्नेयं तत्प्रचक्षते

Purāṇa yang menjadikan kisah Īśāna-kalpa sebagai pokok bahasan, yang diajarkan oleh Dewa Agni kepada Vasiṣṭha, itulah yang dikenal sebagai Āgneya Purāṇa.

Verse 48

लिखित्वा तच्च यो दद्याद्धेमपद्मसमन्वितम् । मार्गशीर्षे विधानेन तिलधेनुयुतं तथा । तच्च षोडशसाहस्रं सर्वक्रतुफलप्रदम्

Siapa pun yang menyuruh teks itu dituliskan lalu mendermakannya bersama teratai emas, dan pada bulan Mārgaśīrṣa—menurut tata cara—juga dengan persembahan tiladhenu (sapi-sesaji dari wijen), kitab itu dikatakan berjumlah enam belas ribu śloka dan menganugerahkan buah semua yajña.

Verse 49

यत्राधिकृत्य माहात्म्यमादित्यस्य चतुर्मुखः । अघोरकल्पवृत्तान्तप्रसंगेन जगत्पतिः । मनवे कथयामास भूतग्रामस्य लक्षणम्

Itulah (Purāṇa) yang di dalamnya Brahmā berwajah empat, Penguasa jagat, dengan mengangkat kemuliaan Āditya dan dalam rangka kisah Aghora-kalpa, menjelaskan kepada Manu ciri-ciri bhūta-grāma, yakni himpunan segala makhluk—

Verse 50

चतुर्दशसहस्राणि तथा पञ्चशतानि च । भविष्यचरितप्रायं भविष्यं तदिहोच्यते

Empat belas ribu, dan tambahan lima ratus (śloka): di sini itulah yang disebut Bhaviṣya, yang terutama berisi kisah tentang hal-hal yang akan datang.

Verse 51

तत्पौषमासि यो दद्यात्पौर्णमास्यां विमत्सरः । गुडकुम्भसमायुक्तमग्निष्टोमफलं लभेत्

Barang siapa tanpa iri hati, pada hari purnama bulan Pauṣa mempersembahkan kendi berisi gula aren (jaggery), ia memperoleh pahala setara dengan yajña Agniṣṭoma.

Verse 52

रथंतरस्य कल्पस्य वृत्तान्तमधिकृत्य च । सावर्णिना नारदाय कृष्णमाहात्म्यसंयुतम् । प्रोक्तं ब्रह्मवराहस्य चरितं वर्ण्यतेऽत्र च

Dengan mengangkat kisah Kalpa Rathaṃtara, Sāvarṇi mengajarkan kepada Nārada—disertai kemuliaan Kṛṣṇa; dan di sini pula diceritakan laku-ilahi Brahma-Varāha.

Verse 53

तदष्टादशसाहस्रं ब्रह्मवैवर्तमुच्यते । पुराणं ब्रह्मवैवर्तं यो दद्याद्ब्राह्मणोत्तमे । माघमासे पौर्णमास्यां ब्रह्मलोके महीयते

Teks yang berjumlah delapan belas ribu (śloka) itu disebut Brahma-vaivarta. Barang siapa pada hari purnama bulan Māgha menghadiahkan Purāṇa Brahma-vaivarta kepada brāhmaṇa utama, ia dimuliakan di alam Brahmā.

Verse 54

यत्राग्निलिङ्गमध्यस्थः प्राह देवो महेश्वरः । धर्मार्थकाममोक्षार्थानाग्नेयमधिकृत्य च

Di sana, bersemayam di dalam Agni-liṅga, Bhagavān Maheśvara bersabda—menjadikan Āgneya (Purāṇa/ajaran) sebagai pokok, yang menuntun kepada dharma, artha, kāma, dan mokṣa.

Verse 55

कल्पं तल्लैङ्गमित्युक्तं पुराणं ब्रह्मणा स्वयम्

Kalpa itu sendiri oleh Brahmā dinamai ‘Laiṅga’, yakni Purāṇa Liṅga.

Verse 56

तदेकादशसाहस्रं फाल्गुन्यां यः प्रयच्छति । तिलधेनुसमायुक्तं स याति शिवसात्म्यताम्

Siapa pun pada bulan Phālguna mempersembahkan teks itu yang berjumlah sebelas ribu śloka, disertai dāna ‘sapi-wijen’ (tila-dhenu), ia mencapai kesatuan dengan Śiva, menyatu dalam keadaan Śiva.

Verse 57

महावराहस्य पुनर्माहात्म्यमधिकृत्य च । विष्णुनाऽभिहितं क्षोण्यै तद्वाराहमिहोच्यते

Dan lagi, dengan mengangkat kemuliaan Mahāvarāha: ajaran yang Viṣṇu sampaikan kepada Dewi Bumi di sini disebut Vārāha (Purāṇa/ajaran).

Verse 58

मानवस्य प्रसंगेन धन्यस्य मुनिसत्तमाः । चतुर्विंशत्सहस्राणि तत्पुराणमिहोच्यते

Wahai para resi termulia, dalam kaitan kisah suci Mānavā (berhubungan dengan Manu), Purāṇa ini di sini disebut berjumlah dua puluh empat ribu śloka.

Verse 59

काञ्चनं गरुडं कृत्वा तिलधेनुसमन्वितम् । पौर्णमास्यामथो दद्याद्ब्राह्मणाय कुटुम्बिने । वाराहस्यप्रसादेन पदमाप्नोति वैष्णवम्

Dengan membuat Garuḍa dari emas dan menyertainya dengan dāna ‘tila-dhenu’ (sapi-wijen), hendaknya pada hari purnimā diberikan kepada brāhmaṇa berumah tangga; oleh anugerah Varāha, ia meraih kedudukan/alam Vaiṣṇava.

Verse 61

स्कांदं नाम पुराणं तदेकाशीति निगद्यते । सहस्राणि शतं चैकमिति मर्त्येषु पठ्यते

Purāṇa yang bernama Skānda dinyatakan berjumlah delapan puluh satu ribu; namun di kalangan manusia ia dilantunkan sebagai ‘seratus satu ribu’ bait (śloka).

Verse 62

परिलेख्य च यो दद्याद्धेमशूलसमन्वितम् । शैवं स पदमाप्नोति मकरोपगमे रवेः

Barangsiapa setelah menandai dan menyiapkan gambar/inskripsi dengan semestinya, lalu mendermakannya beserta trisula emas—ketika Matahari memasuki Makara (Capricorn)—ia mencapai kediaman tertinggi Śaiva.

Verse 63

त्रिविक्रमस्य माहात्म्यमधिकृत्य चतुर्मुखः । त्रिवर्गमभ्यधात्तत्तु वामनं परिकीर्तितम्

Mengenai kemuliaan Trivikrama, Sang Bermuka Empat (Brahmā) menguraikan tiga tujuan hidup—dharma, artha, kāma; dan uraian itu termasyhur sebagai ajaran Vāmana.

Verse 64

पुराणं दशसाहस्रं कौर्मकल्पानुगं शिवम्

Purāṇa ini berjumlah sepuluh ribu śloka; suci lagi membawa keberkahan Śiva, serta selaras dengan Kaurma-kalpa (siklus kosmis Kūrma).

Verse 65

यः शरद्विषुवे दद्याद्धेमवस्त्रसमन्वितम् । क्षौमावृतं युतं धेन्वा स पदं याति वैष्णवम्

Barangsiapa pada saat ekuinoks musim gugur mempersembahkan dana disertai kain keemasan, serta seekor sapi yang diselimuti kain linen, ia mencapai kediaman tertinggi Vaiṣṇava.

Verse 66

यच्च धर्मार्थकामानां मोक्षस्य च रसातले । माहात्म्यं कथयामास कूर्मरूपी जनार्दनः

Kemuliaan dharma, artha, kāma, dan juga mokṣa—yang diajarkan di Rasātala—dituturkan oleh Janārdana dalam wujud Kūrma, Sang Kura-kura ilahi.

Verse 67

इन्द्रद्युम्नप्रसंगेन ऋषीणां शक्रसन्निधौ । सप्तदशसहस्राणि लक्ष्मीकल्पानुषङ्गिकम्

Berkaitan dengan kisah Indradyumna—di hadapan Śakra dan di tengah para ṛṣi—dituturkanlah uraian yang terhubung dengan Lakṣmī-kalpa, sepanjang tujuh belas ribu bait.

Verse 68

यो दद्यादयने कौर्मं हेमकूर्मसमन्वितम् । गोसहस्रप्रदानस्य स फलं प्राप्नुयान्नरः

Barangsiapa pada saat ayana mempersembahkan dāna Kaurma disertai kura-kura emas, ia memperoleh pahala setara dengan sedekah seribu ekor sapi.

Verse 69

श्रुतीनां यत्र कल्पादौ प्रवृत्त्यर्थं जनार्दनः । मत्स्यरूपी च मनवे नरसिंहोपवर्णनम्

Di sana, pada awal suatu kalpa, demi menggerakkan kembali Śruti (Weda), Janārdana menjelma sebagai Matsya dan menuturkan kepada Manu kisah Narasiṃha.

Verse 70

अधिकृत्याब्रवीत्सप्तकल्पवृत्तं मुनिव्रताः । तन्मात्स्यमिति जानीध्वं सहस्राणि चतुदर्श

Wahai para muni yang teguh dalam tapa, beliau menguraikan peristiwa tujuh kalpa; ketahuilah itu sebagai Mātsya (riwayat/Purāṇa), yang berjumlah empat belas ribu bait.

Verse 71

विषुवे हैममत्स्येन धेन्वा क्षौमयुगान्वितम् । यो दद्यात्पृथिवी तेन दत्ता भवति चाखिला

Pada saat wisuva (titik ekuinoks) yang suci, siapa yang berdana seekor ikan emas, serta seekor sapi yang dihiasi sepasang kain linen, maka seakan-akan seluruh bumi telah ia persembahkan sebagai dana.

Verse 72

यदा वा गरुडे कल्पे विश्वाण्डाद्गरुडोऽभवत् । अधिकृत्याब्रवीत्कृष्णो गारुडं तदिहोच्यते

Pada zaman yang disebut Garuḍa-kalpa, ketika Garuḍa lahir dari telur kosmis, Śrī Kṛṣṇa menuturkan kisah tentang dirinya; penuturan itu di sini disebut ajaran ‘Gāruḍa’.

Verse 73

तदष्टादश चैकं च सहस्राणीह पठ्यते । स्वर्णहंससमायुक्तं यो दद्यादयने परे । स सिद्धिं लभते मुख्यां शिवलोके च संस्थितिम्

Di sini ia dibacakan sebagai delapan belas ribu satu (bait). Barangsiapa pada peralihan ayana yang mujur (solstis) mempersembahkan dana disertai angsa emas, ia meraih siddhi tertinggi dan kediaman tetap di Śivaloka.

Verse 74

ब्रह्मा ब्रह्माण्डमाहात्म्यमधिकृत्याब्रवीत्पुनः । तच्च द्वादशसाहस्रं ब्रह्माण्डं द्विशताधिकम्

Kemudian Brahmā kembali bersabda mengenai kemuliaan Brahmāṇḍa; dan Brahmāṇḍa (Purāṇa) itu berjumlah dua belas ribu (bait), ditambah dua ratus lagi.

Verse 76

यो दद्यात्तु व्यतीपात ऊर्णायुगसमन्वितम् । राजसूयसहस्रस्य फलमाप्नोति मानवः

Namun siapa yang pada saat Vyatīpāta berdana disertai sepasang pakaian wol, ia memperoleh pahala yang setara dengan seribu yajña Rājasūya.

Verse 77

हेमधेन्वायुतं तच्च ब्रह्मलोकफलप्रदम् । चतुर्लक्षमिदं प्रोक्तं व्यासेनाद्भुतकर्मणा

Persembahan itu, setara dengan sepuluh ribu sapi emas, menganugerahkan pahala mencapai Brahmaloka. Himpunan empat laksa (bait) ini dinyatakan oleh Vyāsa, yang berperbuatan menakjubkan.

Verse 78

इदं लोकहितार्थाय संक्षिप्तं द्वापरे द्विजाः

Wahai para dvija, demi kesejahteraan dunia, ajaran ini telah diringkas pada zaman Dvāpara.

Verse 79

भविष्याणां च कल्पानां श्रूयते यत्र विस्तरः । तद्ब्रह्माण्डं पुराणं तु ब्रह्मणा समुदाहृतम्

Yang di dalamnya terdengar uraian terperinci tentang kalpa-kalpa mendatang—itulah Brahmāṇḍa Purāṇa, yang diproklamasikan oleh Brahmā sendiri.

Verse 80

पाद्मे पुराणे यत्प्रोक्तं नारसिंहोपवर्णनम् । तच्चाष्टादशसाहस्रं नारसिंहमिहोच्यते

Uraian suci tentang Narasiṃha yang diajarkan dalam Padma Purāṇa—yang berjumlah delapan belas ribu (bait)—di sini disebut sebagai Nārasiṃha (Purāṇa/bagian).

Verse 81

नन्दिने यत्र माहात्म्यं कार्तिकेयेन वर्णितम् । लोके नन्दिपुराणं वै ख्यातमेतद्द्विजोत्तमाः

Wahai para dvija terbaik, karya yang di dalamnya Kārtikeya menuturkan kemuliaan (māhātmya) kepada Nandin, termasyhur di dunia sebagai Nandi Purāṇa.

Verse 82

यत्र साम्बं पुरस्कृत्य भविष्यति कथानकम् । प्रोच्यते तत्पुनर्लोके सांबमेव मुनिव्रताः

Wahai para resi yang teguh tapa, kisah yang akan dituturkan dengan Sāmba ditempatkan di muka itu, di dunia kembali dikenal semata-mata sebagai ajaran ‘Sāmba’.

Verse 83

एवमादित्यसंज्ञं तु तत्रैव परिपठ्यते । अष्टादशभ्यस्तु पृथक्पुराणं यच्च दृश्यते । विजानीध्वं द्विजश्रेष्ठास्तदेतेभ्यो विनिर्गतम्

Demikianlah yang bernama ‘Āditya’ dilantunkan di sana juga. Dan apa pun Purāṇa yang tampak terpisah dari delapan belas itu—ketahuilah, wahai yang utama di antara para dvija—bahwa ia pun bersumber dari kedelapan belas itu saja.

Verse 84

पञ्चाङ्गानि पुराणस्य चाख्यानमितरत्स्मृतम् । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुवंशचरितं पुराणं पञ्चलक्षणम्

Purāṇa memiliki lima anggota; selain itu, apa pun yang berupa kisah diingat sebagai pelengkap. Penciptaan, penciptaan kembali, silsilah, Manvantara, serta riwayat dinasti dalam dinasti—itulah lima tanda Purāṇa.

Verse 85

ब्रह्मविष्ण्वर्करुद्राणां माहात्म्यं भुवनस्य च । संहारश्च प्रदृश्येत पुराणं पञ्चलक्षणम्

Di dalamnya tampak pula kemuliaan Brahmā, Viṣṇu, Arka (Surya), dan Rudra, beserta hakikat alam-alam serta peleburan (pralaya)-nya; demikianlah Purāṇa dikenal dengan lima tanda.

Verse 86

धर्मश्चार्थश्च कामश्च मोक्षश्च परिकीर्त्यते । सर्वेष्वपि पुराणेषु तद्विरूढे च यत्फलम्

Dharma, artha, kāma, dan mokṣa dimaklumkan dalam semua Purāṇa; demikian pula buah yang tumbuh ketika ajaran itu dipelihara dengan benar dan dijalani dalam hidup.

Verse 87

सात्विकेषु च कल्पेषु माहात्म्यमधिकं हरेः । राजसेषु च माहात्म्यमधिकं ब्रह्मणो विदुः

Dalam kalpa yang bersifat sāttvika, kemuliaan yang lebih agung adalah milik Hari; dalam kalpa yang bersifat rājasa, kemuliaan yang lebih agung diketahui sebagai milik Brahmā.

Verse 88

तद्वदग्रे च माहात्म्यं तामसेषु शिवस्य हि । संकीर्णे च सरस्वत्याः पितॄणां च निगद्यते

Demikian pula, dalam kalpa yang bersifat tāmasa, kemuliaan yang terdepan sungguh milik Śiva; dan dalam jenis campuran (saṃkīrṇa), kebesaran Sarasvatī serta para Pitṛ juga disebutkan.

Verse 89

चतुर्भिर्भगवान्विष्णुर्द्वाभ्यां ब्रह्मा तथा रविः । अष्टादशपुराणेषु शेषेषु भगवाञ्छिवः

Di antara delapan belas Purāṇa, Viṣṇu (terutama) dipuji dalam empat; Brahmā dan demikian pula Ravi (Surya) dalam dua (masing-masing); dan dalam sisanya, Bhagavān Śiva.

Verse 90

वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणं वै द्विजोत्तमाः । वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः

Wahai yang terbaik di antara para dvija, aku memandang Purāṇa teguh dan berwibawa seperti Veda. Semua Veda berlandaskan pada Purāṇa—tiada keraguan tentang hal ini.

Verse 91

बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा

Veda merasa takut: ‘Orang yang sedikit pengetahuannya ini akan mengguncangku.’ Namun oleh Itihāsa dan Purāṇa, ia telah lama diteguhkan dan dibuat tak tergoyahkan.

Verse 92

यन्न दृष्टं हि वेदेषु न दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यत्र दृष्टं च तत्पुराणेषु गीयते

Wahai kaum dwija! Apa yang tidak dijumpai dalam Weda dan tidak pula dalam Smṛti, namun yang terbukti hadir pada keduanya—itulah yang dinyanyikan dan diajarkan dalam Purāṇa.

Verse 93

यो वेद चतुरो वेदान्सांगोपनिषदो द्विजः । पुराणं नैव जानाति न च स स्याद्विचक्षणः

Seorang dwija yang mengetahui keempat Weda beserta aṅga-anga dan Upaniṣad, namun tidak mengenal Purāṇa—ia tidak dapat disebut sungguh bijaksana dan arif.

Verse 94

अष्टादशपुराणानि कृत्वा सत्यवतीसुतः । भारताख्यानमकरोद्वेदार्थैरुपबृंहितम्

Setelah menyusun delapan belas Purāṇa, putra Satyavatī (Vyāsa) kemudian menggubah kisah bernama Bhārata, yang diperkaya dengan sari makna Weda.

Verse 95

लक्षेणैकेन तत्प्रोक्तं द्वापरान्ते महात्मना । वाल्मीकिना च यत्प्रोक्तं रामोपाख्यानमुत्तमम्

Kisah agung itu diucapkan oleh sang mahātmā pada akhir zaman Dvāpara dalam ukuran seratus ribu śloka; dan Vālmīki pun menuturkan kisah luhur tentang Rāma.

Verse 96

ब्रह्मणा विहितं यच्च शतकोटिप्रविस्तरम् । आह तन्नारदायैव तेन वाल्मीकये पुनः

Dan yang telah ditata oleh Brahmā dalam keluasan seratus krore, itu beliau sampaikan kepada Nārada; lalu Nārada pun menyampaikannya kembali kepada Vālmīki.

Verse 97

वाल्मीकिना च लोके तु धर्मकामार्थसाधकम्

Dan oleh Bhagawan Vālmīki, demi kesejahteraan dunia, hal itu dinyatakan sebagai yang menuntaskan dharma, kāma, dan artha.

Verse 98

एवं सपादाः पञ्चैते लक्षाः पुण्याः प्रकीर्तिताः । पुरातनस्य कल्पस्य पुराणे तु विदुर्बुधाः

Demikianlah lima laksa seperempat ini dimasyhurkan sebagai suci; dan para bijak mengetahuinya dalam Purāṇa sebagai milik kalpa yang purba.

Verse 99

इतिहासपुराणानि भिद्यन्ते काल गौरवात् । स्कान्दं तथा च ब्रह्माण्डं पुराणं लैङ्गमेव च

Karena beratnya waktu, Itihāsa dan Purāṇa menjadi terpecah-pecah; demikian pula Skānda, Purāṇa Brahmāṇḍa, dan juga Laiṅga (Liṅga Purāṇa) dijumpai dalam pembagian yang berlainan.

Verse 100

वाराहकल्पे विप्रेन्द्रास्तेषां भेदः प्रवर्तते । अष्टादशप्रकारेण ब्रह्माण्डं भिन्नमेव हि

Wahai yang terbaik di antara brāhmaṇa, dalam Vārāha-kalpa pembagian-pembagian itu mulai berlaku; sungguh, Brahmāṇḍa Purāṇa didapati terpecah dalam delapan belas cara.

Verse 101

अष्टादशपुराणानि तेन जातानि भूतले । लैङ्गमेकादशविधं प्रभिन्नं द्वापरे शुभम्

Melalui beliau, delapan belas Purāṇa hadir di bumi; dan Laiṅga yang mulia (Liṅga Purāṇa) pada zaman Dvāpara terpecah luas menjadi sebelas bentuk.

Verse 102

स्कान्दं तु सप्तधा भिन्नं वेद व्यासेनधीमता । एकाशीतिसहस्राणि शतं चैकं तु संख्यया

Namun menurut Vyāsa yang bijaksana, Skanda Purāṇa terbagi menjadi tujuh bagian; dan menurut hitungan jumlahnya delapan puluh satu ribu seratus śloka.

Verse 103

तस्याऽद्यो यो विभागस्तु स्कन्दमाहात्म्यसंयुतः । माहेश्वरः समाख्यातो द्वितीयो वैष्णवः स्मृतः

Dari himpunan itu, bagian pertama—yang disertai kemuliaan Skanda—dikenal sebagai bagian Māheśvara (Śaiva); bagian kedua dikenang sebagai bagian Vaiṣṇava.

Verse 104

तृतीयो ब्रह्मणः प्रोक्तः सृष्टिसंक्षेपसूचकः । काशीमाहात्म्यसंयुक्तश्चतुर्थः परिपठ्यते

Bagian ketiga disebut milik Brahmā, yang menandai ringkasan penciptaan; bagian keempat, yang disertai kemuliaan Kāśī, juga dibacakan demikian.

Verse 105

रेवायाः पञ्चमो भागः सोज्जयिन्याः प्रकीर्तितः । षष्ठः कल्पो नागरश्च तीर्थमाहात्म्यसूचकः

Bagian kelima dimasyhurkan sebagai bagian Revā (Narmadā) dan Ujjayinī; bagian keenam ialah Nāgara Kalpa, yang menunjukkan kemuliaan tīrtha-tīrtha.

Verse 106

सप्तमो यो विभागोऽयं स्मृतः प्राभासिको द्विजाः । सर्वे द्वादशसाहस्रा विभागाः संप्रकीर्तिताः

Wahai para dvija, pembagian ketujuh ini dikenang sebagai Prābhāsika; demikianlah semua bagian—berjumlah dua belas ribu śloka—telah disebutkan dengan semestinya.

Verse 107

अस्मिन्प्राभासिकः सर्वो वर्ण्यते क्षेत्रविस्तरः । तीर्थानां चैव माहात्म्यं माहात्म्यं शंकरस्य च

Dalam bagian Prābhāsika ini dijelaskan seluruh keluasan kṣetra suci, beserta kemuliaan tīrtha-tīrtha dan juga kemuliaan Śaṅkara (Śiva).

Verse 108

अन्येषां चैव देवानां माहात्म्यं च प्रकीर्त्यते । इति भेदः पुराणानां संक्षेपात्कथितो द्विजाः

Kemuliaan para dewa lainnya pun diproklamasikan di sini. Demikianlah, wahai kaum dvija, perbedaan di antara Purāṇa-Purāṇa telah disampaikan secara ringkas.

Verse 109

इममष्टादशानां तु पुराणानामनुक्रमम् । यः पठेद्धव्यकव्येषु स याति भवनं हरेः

Barang siapa melafalkan urutan delapan belas Purāṇa ini pada saat persembahan havya bagi para dewa dan kavya bagi leluhur, ia mencapai kediaman Hari (Viṣṇu).