Adhyaya 39

Verse 1

। नारद उवाच । सहस्रसप्तत्युच्छ्राये पातालानि परस्परम् । अतलं वितलं चैव नितलं च रसातलम्

Nārada bersabda: Pātāla berada bertingkat-tingkat satu di bawah yang lain, masing-masing pada kedalaman seribu tujuh puluh yojana. Yaitu Atala, Vitala, Nitala, dan Rasātala.

Verse 2

तलातलं च सुतलं पातालं चापि सप्तमम् । कृष्णशुक्लारुणाः पीताः शर्कराशैलकांचनाः

Dan lagi ada Talātala, Sutala, serta Pātāla sebagai yang ketujuh. Mereka digambarkan berwarna gelap, putih, kemerah-merahan, dan kuning—berkilau laksana kerikil, gunung, dan emas.

Verse 3

भूमयो यत्र कौरव्य वरप्रासादशोभिताः । तेषु दानवदैतेयनागाश्चैव सहस्रसः

Wahai keturunan Kuru, di sana ada negeri-negeri yang dihiasi istana-istana mulia nan elok; di wilayah itu berdiam ribuan demi ribuan Dānava, Daitya, dan Nāga.

Verse 4

स्वर्लोकादपि रम्याणि दृष्टानि बहुशो मया । आह्लादकारिणो नानामण्यो यत्र पन्नगः

Aku telah berkali-kali menyaksikan tempat-tempat yang lebih menawan daripada Svarga; di sana para ular (pannaga) berhias aneka permata yang menimbulkan sukacita dan takjub.

Verse 5

दैत्यदानवकन्याभिर्महारूपाभिरन्विते । पाताले कस्य न प्रीतिर्विमुक्तस्यापि जायते

Di Pātāla, yang dipenuhi para gadis Daitya dan Dānava yang elok rupawan, hati siapakah yang tidak bersukacita, bahkan orang yang telah lepas dari keterikatan dunia?

Verse 6

यत्र नोष्णं न वा शीतं न वर्षं दुःखमेव च । भक्ष्यभोज्यमहाभोगकालो यत्रापि जायते

Di sana tiada panas, tiada dingin, tiada hujan, dan tiada penderitaan; dan di sana pun muncul masa kenikmatan agung—makanan untuk disantap dan jamuan untuk dinikmati.

Verse 7

पाताले सप्तमे चास्ति लिंगं श्रीहाटकेश्वरम् । ब्रह्मणा स्थापितं पार्थ सहस्रयोजनोच्छ्रितम्

Dan di Pātāla yang ketujuh ada liṅga bernama Śrīhāṭakeśvara. Wahai Pārtha, ia ditegakkan oleh Brahmā dan menjulang setinggi seribu yojana.

Verse 8

हाटकस्य तु लिंगस्य प्रासादो योजनायुतः । सर्वरत्नमयो दिव्यो नानाश्चयविभूषितः

Bagi liṅga Hāṭaka itu ada istana-kuil yang membentang sejauh satu yojana; ia bersifat ilahi, tersusun dari segala macam permata, dan dihiasi timbunan harta yang beraneka.

Verse 9

तच्चार्यंति तल्लिंगं नानानागेन्द्रसत्तमाः । तदधस्ताज्जलं भूरि तस्याधो नरकाः स्मृताः

Liṅga itu dipuja dan dilayani oleh para raja Nāga yang utama. Di bawahnya terbentang air yang amat luas; dan di bawah air itu, dikatakan terdapat neraka-neraka.

Verse 10

पापिनो येषु पात्यंते ताञ्छृणुष्व महामते । कोटयः पंचपंचाशद्राजानश्चैकविंशति

Wahai yang berhati agung, dengarkan dariku tentang neraka-neraka tempat para pendosa dijatuhkan; jumlahnya lima puluh lima krore, dan ada dua puluh satu ‘raja’ (pembagian utama) di antaranya.

Verse 11

रौरवः शूकरो रोधस्तालो विशसनस्तथा । महाज्वालस्तप्तकुम्भो लवणोथ विमोहकः

Raurava, Śūkara, Rodha, Tāla, dan Viśasana; Mahājvāla, Taptakumbha, Lavaṇa, lalu Vimohaka—itulah nama-nama neraka yang disebutkan.

Verse 12

रुधिरांधो वैतरणी कृमिशः कृमिभोजनः । असिपत्रवनं कृष्णो लालाभक्ष्यश्च दारुमः

Rudhirāndha, Vaitaraṇī, Kṛmiśa, Kṛmibhojana; Asipatravana, Kṛṣṇa, Lālābhakṣya, dan Dāruma—ini pun termasuk di antara neraka-neraka.

Verse 13

तथा पूयवहः पापो वह्निज्वालोऽप्यधःशिराः । संदंशः कृष्णसूत्रश्च तमश्चावीचिरेवच

Demikian pula ada Pūyavaha, Pāpa, Vahnijvāla, dan Adhaḥśiras; juga Saṃdaṃśa, Kṛṣṇasūtra, Tamaḥ, serta Avīci.

Verse 14

श्वभोजनो विसूचिश्चाप्यवीचिश्च तथाऽपरः । कूटसाक्षी रौरवं च रोधं गोविप्ररोधकः

Ada pula Śvabhojana, Visūci, dan satu lagi Avīci. Saksi palsu jatuh ke Raurava; dan siapa menghalangi sapi serta para brāhmaṇa, ia masuk ke Rodha.

Verse 15

सुरापः सूकरं याति तालं मिथ्याम नुष्यहा । गुरुतल्पी तप्तकुम्भं तप्तलोहं च भक्तहा

Peminum arak menjadi babi; pembunuh manusia jatuh ke neraka Tāla. Pelanggar ranjang guru pergi ke Taptakumbha; dan pembunuh bhakta jatuh ke Taptaloha.

Verse 16

गुरूणामवमंता यचो महाज्वाले निपात्यते । लवणं शास्त्रहंता च निर्मर्यादो विमोहके

Barangsiapa menghina para guru dilemparkan ke Mahājvāla. Perusak śāstra pergi ke Lavaṇa; dan orang tanpa batas, tanpa tata-aturan jatuh ke Vimohaka.

Verse 17

कृमिभक्ष्ये देवद्वेष्टा कृमिशे तु दुरिष्टकृत् । पितृदेवात्पूर्वमश्रल्लांलाभक्ष्ये प्रयाति च

Pembenci para dewa pergi ke Kṛmibhakṣya; pelaku yajña yang jahat pergi ke Kṛmiśa. Dan siapa makan sebelum persembahan kepada Pitṛ dan para Deva ditunaikan, ia menuju Lāṃlābhakṣya.

Verse 18

मिथ्याजीवविरोधी विशसने कूटशस्त्रकृत् । अधोमुखे ह्यसद्ग्राही एकाशी पूयवाहके

Penentang penghidupan yang benar pergi ke Viśasana; demikian pula pembuat senjata tipu-daya. Pengikut kebatilan jatuh ke Adhomukha; dan yang makan seorang diri pergi ke Pūyavāhaka.

Verse 19

मार्ज्जारकुक्कुटश्वानपक्षिपोष्टा प्रयाति च । बधिरांधगृहक्षेत्रतृणधान्यादिज्वालकः

Orang yang memelihara serta menggemukkan kucing, ayam jantan, anjing, dan burung pun menuju nasib itu. Dan siapa membakar rumah atau ladang milik orang tuli dan buta—membakar rumput, gandum, dan sejenisnya—menuai akibat yang mengerikan.

Verse 20

नक्षत्ररंगजीवी च याति वैतरणीं नरः । धनयौवनमत्तो यो धनहा कृष्णमेति सः

Orang yang mencari nafkah dengan pertunjukan nujum dan tontonan bintang-bintang akan menuju Vaitaraṇī. Dan siapa mabuk oleh harta serta masa muda, lalu menghamburkan kekayaan, ia jatuh ke Kṛṣṇa, keadaan neraka yang gelap.

Verse 21

असिपत्रवनं याति वृक्षच्छेदी वृथैव यत् । कुहकाजीविनः सर्वे वह्निज्वाले पतंति ते

Siapa menebang pohon tanpa alasan akan menuju Asipatravana. Dan semua yang hidup dari tipu daya akan jatuh ke Vahnijvāla, nyala api yang membakar.

Verse 22

परस्त्रीं च परान्नं च गच्छन्संदंशमेति च । दिवास्वप्नपरा ये व्रतलोपपराश्च ये

Siapa mengejar istri orang lain dan makanan milik orang lain akan menuju Saṃdaṃśa. Mereka yang gemar tidur di siang hari, dan mereka yang tekun melanggar tapa-brata (kaul), juga menanggung kejatuhan demikian.

Verse 23

शरीरमदमत्ताश्च यांति चैते श्वभोजनम् । शिवं हरिं न मन्यंते यांत्यवीचिनमेव च

Mereka yang mabuk oleh kesombongan atas tubuh akan menuju keadaan ‘Śvabhojana’ (anjing-memakan). Dan mereka yang tidak mengakui Śiva dan Hari, sungguh jatuh ke Avīci, jurang neraka tanpa dasar.

Verse 24

इत्येवमादिभिः पापैरशास्त्रौघस्य सेवनैः । पतंत्येव महाघोरनरकेषु सहस्रशः

Dengan dosa-dosa demikian dan yang sejenis—dengan bersandar pada banjir laku yang tidak bersumber pada śāstra—manusia pasti jatuh, beribu-ribu, ke neraka yang amat mengerikan.

Verse 25

तस्माद्य इच्छेदेतेभ्यो विमोक्षं बुद्धिमान्नरः । श्रुतिमार्गेण तेनार्च्यौ देवौ हरिहरावुभौ

Karena itu, orang bijaksana yang mendambakan mokṣa dari (nasib neraka) ini hendaknya memuja kedua Dewa—Hari dan Hara—menurut jalan Śruti yang diajarkan.

Verse 26

नरकाणामधोभागे स्थितः कालाग्निसंज्ञकः । तदधो हट्टकश्चैव अनंतस्तदधः स्मृतः

Di bagian bawah, di bawah neraka-neraka, terletak suatu alam bernama Kālāgni. Di bawahnya ada Haṭṭaka, dan lebih bawah lagi dikenang Ananta.

Verse 27

यस्यैतत्सकलं विश्वं मूर्धाग्रे सर्षपायते । इत्यनंतप्रभावात्स ह्यनंत इति कीर्त्यते

Bagi Dia, seluruh jagat raya ini tampak bagaikan sebutir biji sesawi di ujung kepala-Nya; karena daya yang tak berbatas itulah Ia dipuji sebagai ‘Ananta’.

Verse 28

दिशां गजास्तत्र पद्मकुमुदांजनवामनाः । तदधोंऽडकटाहश्च एकवीरास्ति तत्र च

Di sana ada gajah-gajah penjuru: Padma, Kumuda, Añjana, dan Vāmana. Di bawahnya terdapat alam bernama Oṃḍakaṭāha, dan di sana pula ada (yang bernama) Ekavīra.

Verse 29

चतुर्लक्षसहस्राणि नवतिश्च शतानि च । एतनैव प्रमाणेन उदकं च ततः स्मृतम्

Empat ratus ribu, dan sembilan puluh ratus pula—dengan ukuran yang sama inilah luas (kadar) air di sana juga dinyatakan.

Verse 30

तदधो नरकाः कोट्यो द्विकोट्योऽग्निस्ततो महान् । चत्वारिंशत्सहस्रैश्च तदधस्तम उच्यते

Di bawah itu ada berjuta-juta (krores) neraka; di bawahnya lagi ada api besar berukuran dua krore. Dan lebih bawah lagi, empat puluh ribu tingkat, itulah yang disebut ‘Tamas’ (kegelapan).

Verse 31

चत्वारिंश्च्चकोट्यस्तु चतस्रश्च ततः पराः । एकोननवतिर्लक्षाः सहस्राशीतिरेव च

Empat puluh krore sungguh, dan empat lagi melampauinya; kemudian delapan puluh sembilan lakh, serta delapan puluh ribu pula.

Verse 32

तदधोंऽडकटाहोथ कोटिमात्रस्तथापरः । देवी युक्ता कपालीशा दंडहस्तेन चापि सा

Di bawah itu kemudian ada Oṃḍakaṭāha, berukuran satu krore; dan ada satu lapisan lagi melampauinya. Di sana hadir seorang Dewi—Kapālīśā—yang juga memegang tongkat (daṇḍa) di tangannya.

Verse 33

देवीनां कोटिकोटीभिः संवृता तत्र पालिनी । संकर्षणस्य निःश्वासप्रेरितो दाहकोऽनलः

Di sana Sang Dewi pelindung berdiri, dikelilingi oleh krore demi krore para dewi. Dan api yang membakar—didorong oleh hembusan napas Saṅkarṣaṇa—bergerak maju sebagai nyala yang melalap segalanya.

Verse 34

कालाग्निं प्रेरयत्येव कल्पांते दह्यते जगत् । एवंविधमधःसूत्रं निर्मितं चात्र भारत

Sungguh, ia menggerakkan Kālāgni, Api Waktu; pada akhir kalpa dunia pun terbakar. Demikianlah, wahai Bhārata, struktur penopang di bawah (adhaḥ-sūtra) seperti ini telah dibentuk di sini.

Verse 35

मध्यसूत्रे कटाहे च पालकांस्ताञ्छृणुष्व मे । वसुधामा स्थितः पूर्वे शंखपालश्च दक्षिणे

Dengarkan dariku tentang para penjaga pada tali pusat dan kawah kosmis: Vasudhāmā ditempatkan di Timur, dan Śaṅkhapāla di Selatan.

Verse 36

तक्षकेशः स्थितः पश्चादुत्तरे केतुमानिति । हरसिद्धिः सुपर्णाक्षी भास्करा योगनंदिनी

Takṣakeśa berjaga di Barat, dan Ketumān di Utara. Demikian pula hadir Harasiddhi, Suparṇākṣī, Bhāskarā, dan Yoganandinī.

Verse 37

कोटिकोटी युता देवी देवीनां पालयत्यदः । एवमेतन्महाश्चर्यं ब्रह्मांडं स्थापितं च यैः

Sang Dewi, disertai berjuta-juta Dewi, melindungi alam di bawah ini. Demikianlah, oleh kuasa-kuasa ilahi itu, telur semesta yang menakjubkan ini ditegakkan.

Verse 38

नमामि तानहं नित्यं ब्रह्मविष्णुमहेश्वरान् । विष्णुलोको रुद्रलोको बहिश्चास्मात्प्रकीर्त्यते

Aku senantiasa bersujud kepada mereka—Brahmā, Viṣṇu, dan Maheśvara. Di luar (lingkup kosmis) ini, disebutkan alam bernama Viṣṇuloka dan Rudraloka.

Verse 39

तं च वर्णयितुं ब्रह्मा शक्तो नैवास्मदादयः । विमुक्ता यत्र संयांति नित्यं हरिहरव्रताः

Bahkan Brahmā pun tidak mampu melukiskan alam itu, apalagi makhluk seperti kami. Di sana, para mukta senantiasa mencapai (keadaan tertinggi), mereka yang teguh berkaul kepada Hari dan Hara.

Verse 40

ब्रह्मांडं संवृतं ह्येतत्कटाहेन समंततः । कपित्थस्य यथा बीजं कटाहेन सुसंवृतम्

Telur kosmis (brahmāṇḍa) ini sungguh terkurung dari segala sisi oleh selubung laksana kawah; sebagaimana biji kapittha (wood-apple) terbungkus rapat oleh kulitnya yang keras.

Verse 41

दशोत्तरेण पयसा वृतं तच्चापि तेजसा । तेजश्च वायुना वायुर्नभ साहंतया च तत्

Selubung itu diselaputi oleh air sepuluh kali melampauinya, dan air itu kembali diselubungi oleh tejas (api). Api terbungkus oleh angin, dan angin oleh ruang (ākāśa)—masing-masing sepuluh kali melebihi yang sebelumnya.

Verse 42

अहंकारश्च महता तं चापि प्रकृतिः परा । दशोत्तराणि सर्वाणि षडाहुः सप्तमं च तत्

Ahaṃkāra (ego) diselubungi oleh Mahat (Prinsip Agung), dan Mahat kembali diselubungi oleh Prakṛti yang tertinggi. Semuanya berukuran sepuluh kali; dikatakan ada enam selubung, dan Prakṛti itu yang ketujuh.

Verse 43

प्राकृतं चरणं पार्थ तदनंतं प्रकीर्तितम् । अंडानां तु सहस्राणां सहस्राण्ययुतानि च

Wahai Pārtha, ‘bagian alamiah’ (prākṛta-caraṇa) itu dimasyhurkan tak bertepi; di dalamnya terdapat ribuan demi ribuan, bahkan puluhan ribu, telur-telur kosmis (alam semesta).

Verse 44

ईदृशानां तथा चात्र कोटिकोटिशतानि च । सर्वाण्येवंविधान्येव यादृशं कीर्तितंत्विदम्

Dan di sini, dari tatanan dunia semacam itu ada ratusan krore demi krore. Semuanya serupa inilah adanya—sebagaimana yang telah diuraikan tentang yang satu ini.

Verse 45

यस्यैवं वैभवं पार्थ तं नमामी सदाशिवम् । अहो मंदः स पापात्मा को वा तस्मादचेतनः

Wahai Pārtha, kepada Sadāśiva yang demikian agung kemuliaan-Nya, aku bersujud hormat. Sungguh celaka—tumpul dan berdosa orang yang tak terjaga kepada-Nya; siapa yang lebih tak berkesadaran daripada itu?

Verse 46

य एवंविधसंमोहतारकं न शिवं भजेत् । अथ ते कीर्थयिष्यामि कालमानं निबोध तत्

Siapakah yang tidak berbhakti kepada Śiva, sang penyelamat dari delusi semacam ini? Kini akan kukabarkan kepadamu ukuran waktu—pahamilah itu dengan saksama.

Verse 47

काष्ठा निमेषा दश पंच चाहुस्त्रिंशच्च काष्ठा गणयेत्कला हि । त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहुर्त्तं तत्त्रिंशता रात्र्यहनी उभे च

Dikatakan: lima belas nimeṣa menjadi satu kāṣṭhā; dan tiga puluh kāṣṭhā dihitung sebagai satu kalā. Tiga puluh kalā menjadi satu muhūrta; dan dengan tiga puluh muhūrta tersusunlah siang dan malam keduanya.

Verse 48

दिवसे पंच कालाः स्युस्त्रिमुहूर्ताः श्रृणुष्व तान् । प्रातस्ततः संगवश्च मध्याह्नश्चापराह्णकः

Dalam satu hari ada lima kala, masing-masing tiga muhūrta—dengarkanlah: pagi (prātaḥ), kemudian saṃgava, kemudian tengah hari (madhyāhna), dan sore (aparāhṇa).

Verse 49

सायाह्नः पंचमश्चापि मुहूर्ता दश पंच च । अहोरात्राः पंचदश पक्ष इत्यभिधीयते

Kala kelima ialah sāyāhna (senja); dan (dalam sehari) ada lima belas muhūrta. Lima belas hari-malam disebut pakṣa (setengah bulan).

Verse 50

मासः पक्षद्वयेनोक्तो द्वौ मासौ चार्कजावृतुः । ऋतुत्रयं चाप्ययनं द्वेयने वर्षमुच्यते

Bulan dikatakan tersusun dari dua pakṣa (paruh bulan); dua bulan menjadi satu ṛtu (musim). Tiga musim menjadi satu ayana (setengah tahun), dan dua ayana disebut satu tahun.

Verse 51

चतुर्भेदं मासमाहुः पंचभेदं च वत्सरम् । संवत्सरस्तु प्रथमो द्वितीयः परिवत्सरः

Mereka menyebut bulan memiliki empat pembagian, dan tahun (vatsara) memiliki lima pembagian. Yang pertama disebut Saṃvatsara; yang kedua, Parivatsara.

Verse 52

इद्वत्सरस्तृतीयोऽसौ चतुर्थश्चानुवत्सरः । पंचमश्च युगोनाम गणनानिश्चयो हि सः

Yang ketiga ialah Idvatsara, dan yang keempat ialah Anuvatsara. Yang kelima disebut Yuga—itulah ketetapan yang mapan bagi perhitungan.

Verse 53

मासेन च मनुष्याणामहोरात्रं च पैतृकम् । कृष्णपक्षस्त्वहः प्रोक्तः शुक्लपक्षश्च शर्वरी

Bagi manusia, satu bulan menjadi satu siang-dan-malam bagi para Pitṛ (leluhur). Pakṣa gelap (kṛṣṇa-pakṣa) disebut siang mereka, dan pakṣa terang (śukla-pakṣa) adalah malam mereka.

Verse 54

मानुषेण च वर्षेण दैविको दिवसः स्मृतः । अहस्तत्रो दगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्

Satu tahun manusia dikenang sebagai satu hari bagi para dewa. Dalam hari ilahi itu, uttarāyaṇa adalah siang mereka, dan dakṣiṇāyana menjadi malam mereka.

Verse 55

वर्षेण चैव देवानां मतः सप्तर्षिवासरः । सप्तर्षीणां च वर्षेण ध्रौवश्च दिवसः स्मृतः

Menurut ukuran satu tahun, ‘sehari’ bagi para dewa dipahami sebagai hari para Saptarṣi (Tujuh Resi). Dan menurut ukuran satu tahun para Saptarṣi, ‘sehari’ bagi Dhruva dikenang demikian.

Verse 56

मनुष्याणां च वर्षाणि लक्षासप्तदशैव तु । अष्टाविंशतिसहस्राणि कृतं त्रेतायुगं ततः

Dalam hitungan tahun manusia, tujuh belas lakh dan dua puluh delapan ribu membentuk zaman Kṛta (Satya); sesudah itu datanglah Tretā-yuga.

Verse 57

लक्षद्वादशसाहस्रषण्नवत्यधिकाः पराः । अष्टौ लक्षाश्चतुःषष्टिसहस्राणि च द्वापरः

Tretā-yuga dikatakan berjumlah dua belas lakh, sembilan puluh enam ribu, dan tambahan seribu tahun; sedangkan Dvāpara-yuga berjumlah delapan lakh dan enam puluh empat ribu tahun (menurut ukuran manusia).

Verse 58

चतुर्लक्षं तु द्वात्रिंशत्सहस्राणि कलिः स्मृतः । चतुर्भिरेतैर्देवानां युगामित्यभिधीयते

Kali-yuga dikenang sebagai empat lakh dan tiga puluh dua ribu (tahun manusia). Dengan keempat zaman ini bersama-sama, demikianlah ‘yuga’ bagi para dewa disebutkan.

Verse 59

आयुर्मनोर्युगानां च साधिका ह्येकसप्ततिः । चतुर्दशमनूनां च कालेन ब्रह्मणो दिनम्

Usia rangkaian yuga milik Manu dikatakan tujuh puluh satu (dengan suatu tambahan bagian). Dan dengan rentang waktu empat belas Manu, ‘sehari Brahmā’ diukur.

Verse 60

युगानां च सहस्रेण स च कल्पः श्रृणुष्व तान् । भवोद्भवस्तपभव्य ऋतुर्वह्निर्वराहकः

Seribu rangkaian yuga membentuk satu kalpa—dengarkan nama-namanya: Bhavodbhava, Tapobhavya, Ṛtu, Vahni, dan Varāhaka.

Verse 61

सावित्र आसिकश्चापि गांधारः कुशिकस्तथा । ऋषभश्च तथा खड्गो गांधारीयश्च मध्यमः

Juga dinamai: Sāvitra, Āsika, Gāndhāra, Kuśika; demikian pula Ṛṣabha, Khaḍga, Gāndhārīya, dan Madhyama.

Verse 62

वैराजश्च निषादश्च मेघवाहनपंचमौ । चित्रको ज्ञान आकूतिर्मोनो दंशश्च बृंहकः

Vairāja dan Niṣāda juga (termasuk), dengan Meghavāhana sebagai yang kelima; lalu Citraka, Jñāna, Ākūti, Mono, Daṃśa, dan Bṛṃhaka.

Verse 63

श्वेतो लोहितरक्तौ च पीतवासाः शिवः प्रभुः । सर्वरूपश्च मासोऽयमेवं वर्षशतावधिः

Tuhan Śiva, Sang Penguasa, menampakkan diri sebagai putih, sebagai merah-ruddy, dan sebagai yang berselimut busana kuning. Bulan ini berwujud segala rupa; demikianlah ia terbentang hingga seratus tahun (menurut ukuran ilahi).

Verse 64

पूर्वार्धमपरार्धं च ब्रह्ममानमिदं स्मृतम् । विष्णोश्च शंकरस्यापि नाहं शक्तश्च वर्णने

Bagian awal dan bagian akhir—itulah yang dikenang sebagai brahma-māna, ukuran Brahmā. Bahkan tentang Viṣṇu dan Śaṅkara pun, aku tidak sanggup menguraikan sepenuhnya (ukuran/kemuliaan mereka).

Verse 65

क्वाहमल्पमतिः पार्थ क्वापरौ हरित्र्यंबकौ । देविकेनैव मानेन पातालेष्वपि गण्यते

Wahai Pārtha, aku yang berakal kecil ini di mana, dan di mana pula dua itu—Hari dan Tryambaka? Hanya menurut ukuran Sang Dewi sajalah hal itu dihitung, bahkan di alam Pātāla sekalipun.

Verse 66

इति ते सूचितं बुद्ध्या श्रृणु तत्प्राकृतं पुनः

Demikian telah ditunjukkan kepadamu dengan pengertian; kini dengarlah kembali yang bersifat prākṛta, yakni kisah yang umum.

Verse 67

इति वैधात्रव्यवस्थितिः । श्रीनारद उवाच । ऋषभोनाम यन्नाम्ना नानापाषंड कल्पनाः । कलौ पार्थ भविष्यंति लोकानां मोहनात्मिकाः

Demikianlah ketetapan yang ditegakkan oleh Sang Pencipta (Vaidhātṛ). Śrī Nārada bersabda: “Wahai Pārtha, pada Kali-yuga akan muncul—dengan nama ‘Ṛṣabha’—banyak ajaran sesat yang direka, bersifat menipu, yang membingungkan manusia.”

Verse 68

तस्य पुत्रस्तु भरतः शतश्रृंगस्तु तत्सुतः । तस्य पुत्राष्टकं जातं तथैकाच कुमारिका

Putranya ialah Bharata, dan putra Bharata ialah Śataśṛṅga. Kepadanya lahir delapan putra, dan demikian pula seorang putri, sang kumārikā.

Verse 69

इंद्रद्वीपः कसेरुश्च ताम्रद्वीपो गभस्तिमान् । नागः सौम्यश्च गांधर्वो वरुणश्च कुमारिका

Mereka ialah Indradvīpa, Kaseru, Tāmradvīpa, Gabhastimān, Nāga, Saumya, Gāndharva, dan Varuṇa—serta (saudari mereka) sang kumārikā.

Verse 70

वदनं चापि कन्यायाः पार्थ बर्करिकाकृति । श्रृणु तत्कारणं सर्वं महाश्चर्यसमन्वितम्

Wahai Pārtha, wajah sang gadis itu pun berbentuk seperti barkarī. Dengarkanlah seluruh sebabnya—penuh dengan keajaiban agung.

Verse 71

महीसागरपर्यंतं वृक्षराजिविराजिते । जालीगुल्मलताकीर्णे स्तंभतीर्थस्य संनिधौ

Membentang dari daratan hingga lautan, semarak oleh barisan pepohonan, lebat oleh tanaman jālī, semak, dan sulur—di dekat tirtha suci bernama Staṃbha-tīrtha.

Verse 72

अजासमजतो मध्यात्काचिदेका च बर्करी । भ्रांता सती समायाता प्रदेशे तत्र दुश्चरे

Dari tengah kawanan kambing muncullah seekor barkarī yang sendirian; tersesat dan mengembara, ia sampai ke wilayah yang sukar dilalui itu.

Verse 73

इतस्ततो भ्रमंति सा जालिमध्ये समंततः । निर्गंतुं नैव शक्नोति क्षुत्पिपासार्दिता शुभा

Ia mengembara ke sana-sini di segala arah di dalam jerat jālī itu; sang makhluk yang mujur itu tak mampu menemukan jalan keluar, tersiksa oleh lapar dan dahaga.

Verse 74

विलग्ना जालिमध्ये तु ततः पंचत्वमागता । कालेन कियता तस्य त्रुटित्वा शिरसो ह्यधः

Terjerat di dalam snare itu, ia pun mencapai panca-tattva (ajal). Setelah beberapa waktu, kepalanya terlepas dan jatuh ke bawah.

Verse 75

पपात शनिदर्शे च महीसागरसंगमे । सर्वतीर्थमये तत्र सर्वपापप्रमोचने

Ia jatuh di Śanidarśa, pada pertemuan Sungai Mahī dan samudra—di sana ada tīrtha yang merangkum segala tīrtha dan membebaskan dari semua dosa.

Verse 76

शिरस्तु तदवस्थं हि समग्रं तत्र संस्थितम् । जालिगुल्मावलग्नं च तस्या नैवापतज्जले

Namun kepalanya, dalam keadaan yang sama dan tetap utuh, tinggal di sana. Tersangkut pada jaring dan semak belukar, ia tidak jatuh ke dalam air.

Verse 77

शेषकायप्रपातेन महीसागरसंगमे । तत्तीर्थस्य प्रभावेन बर्करीसा कुरूद्वह

Ketika sisa tubuhnya jatuh di pertemuan Mahī dan samudra, oleh daya tīrtha itu, wahai yang terbaik di antara para Kuru, ia menjadi Barkarīsā.

Verse 78

शकश्रृंगस्य वै राज्ञः सिंहलेष्वभवत्सुता । मुखं बर्करिकातुल्यं व्यक्तं तस्या व्यजायत

Di Siṃhala, kepada Raja Śakaśṛṅga lahirlah seorang putri; dan wajahnya tampak jelas seperti barkarī, yakni seekor kambing betina.

Verse 79

दिव्यनारी शुभाकारा शेषकाये बभौ शुभा । पूर्वं तस्याप्यपुत्रस्य राज्ञः पुत्रशतोपमा

Sisa tubuhnya menjadi seorang wanita surgawi yang bercahaya dan berwujud mulia. Dahulu sang raja yang tanpa putra, baginya ia menjadi sebanding nilainya dengan seratus putra.

Verse 80

पुत्री जाता प्रमोदेन स्वजनानंदवर्धिनी । ततस्तस्या विलोक्याथ मुखं वर्करिकाकृति

Seorang putri lahir, membawa sukacita dan menambah kebahagiaan sanak-kaum. Namun ketika mereka memandangnya, tampak bahwa wajahnya berwujud seperti kambing betina.

Verse 81

विस्मयं समनुप्राप्ताः सर्वे ते राजपूरुषाः । विषादं परमापन्नो राजा सांतःपुरस्तदा

Semua abdi raja tertegun oleh keheranan. Sang raja pun, bersama seisi istana dalam, jatuh ke dalam duka yang amat dalam.

Verse 82

खिन्नाः प्रकृतयः सर्वास्तादृग्रूपविलोकनात् । तत्किमित्येतदाश्चर्यमूचुः पौराः सुविस्मिताः

Melihat rupa demikian, seluruh rakyat menjadi gundah. Dengan sangat tercengang, penduduk kota berkata, “Keajaiban apakah ini, dan mengapa terjadi?”

Verse 83

ततः सा यौवनं प्राप्ता साक्षाद्देवसुतोपमा । स्वमुखं दर्पणे वीक्ष्यस्मृतः पूर्वो भवस्तया

Kemudian ia mencapai masa muda, laksana putri dewa yang nyata. Saat memandang wajahnya di cermin, ia teringat akan keberadaan dirinya yang dahulu.

Verse 84

तत्तीर्थस्य प्रभावेण मातृपित्रोर्निवेदितम् । विषादो नैव कर्तव्यो मदर्थे तात निश्चितम्

Oleh daya tirtha suci itu, ia menyampaikan kepada ibu dan ayahnya: “Wahai Ayah, demi diriku janganlah berduka; ini telah pasti.”

Verse 85

मा शोकं कुरु मे मातः पूर्वजन्मार्जितं फलम् । ततः पूर्वं स्ववृत्तांतमुक्त्वा सा च कुमारिका

Ibu, jangan bersedih; ini adalah buah karma yang diperoleh pada kelahiran terdahulu. Lalu sang gadis suci itu menuturkan kisah dirinya yang lampau.

Verse 86

पूर्वजन्मोद्भवः कायस्यस्या यत्रापतत्तथा । गमनाय तमुद्देशं विज्ञप्तौ पितरौ तया

Ia memberitahukan kepada kedua orang tuanya tempat tepat di mana jasadnya yang terkait kelahiran lampau itu telah jatuh, serta memohon izin untuk pergi ke wilayah itu.

Verse 87

अहं तात गमिष्यामि महीसागरसंगमम् । भवामि तत्र संप्राप्ता यथा कुरु तथा नृप

“Ayah, aku akan pergi ke pertemuan daratan dan samudra. Setelah aku tiba di sana, wahai raja, lakukanlah sebagaimana engkau anggap patut.”

Verse 88

ततः पित्रा प्रतिज्ञातं शतश्रृंगेण तत्तथा । तस्याः संवाहनं चक्रे राजा पोतैः सरत्नकैः

Kemudian ayahnya berikrar akan melaksanakannya sebagaimana janji Śataśṛṅga. Sang raja pun menyiapkan pengangkutan baginya dengan perahu-perahu berhias permata.

Verse 89

स्तंभतीर्थं ततः साऽपि प्राप्य पोतार्यसंयुता । भूरिदानं ततश्चक्रे दानं सर्वस्वलक्षणम्

Sesudah itu ia pun tiba di Staṃbha-tīrtha bersama para pendayung perahu. Di sana ia melakukan sedekah besar—pemberian yang seakan mempersembahkan seluruh miliknya.

Verse 90

जालिगुल्मांतरेऽन्विष्य ततो दृष्टं निजं शिरः । अस्थिचर्मावशेषं च तदादाय प्रयत्नतः

Mencari di antara semak belukar, dia melihat kepalanya sendiri serta sisa tulang dan kulit; lalu mengambilnya dengan hati-hati dan penuh usaha.

Verse 91

दग्ध्वा संगमसांनिध्ये क्षिप्तान्यस्थीनि संगमे । ततस्तीर्थप्रभावेण मुखं जातं शशिप्रभम्

Setelah membakarnya di dekat pertemuan sungai dan melarung abunya ke Sangama, maka berkat kekuatan Tirtha itu, wajahnya menjadi bersinar bagaikan rembulan.

Verse 92

न तादृग्देवकन्यानां न तादृङनागयोषिताम् । न तादृङमर्त्यनारीणां तस्या यादृङमुखं मुखम्

Wajah seperti itu tidak ditemukan di antara bidadari surga, tidak pula pada wanita Naga, ataupun wanita fana; sungguh tiada tara wajahnya.

Verse 93

सुरासुरनराः सर्वे तस्या रूपेण मोहिताः । बहुधा प्रार्थयंत्येनां न सा वरमभीप्सति

Para Dewa, Asura, dan manusia semuanya terpesona oleh kecantikannya. Berkali-kali mereka memohon padanya, namun dia tidak menginginkan anugerah apa pun.

Verse 94

कष्टं तया मुदा तत्र प्रारब्धं दुश्चरं तपः । ततः संवत्सरे पूर्णे देवदेवो महेश्वरः

Di sana, dengan sukacita, dia melakukan pertapaan yang berat dan sulit. Kemudian, setelah genap satu tahun, Maheśvara—Dewa para dewa—muncul.

Verse 95

प्रत्यक्षतां गतस्तस्यै वरदोऽस्मीति चाब्रवीत् । ततस्तं पूजयित्वा च कुमारी वाक्यमब्रवीत्

Ia menampakkan diri di hadapannya dan berkata, “Akulah pemberi anugerah.” Lalu Kumārī, setelah memuja-Nya, mengucapkan kata-kata ini.

Verse 96

यदि तुष्टोऽसि देवेश यदि देयो वरो मम । सांनिध्यं क्रियतामत्र सर्वकालं हि शंकर

“Jika Engkau berkenan, wahai Penguasa para dewa, dan bila anugerah hendak diberikan kepadaku—maka, wahai Śaṅkara, tegakkanlah kehadiran-Mu di sini untuk selama-lamanya.”

Verse 97

एवमस्त्विति शर्वेण प्रोक्ते हृष्टा कुमारिका । यत्र दग्धं शिरस्तस्या बर्कर्याः कुरुसत्तम

Ketika Śarva berkata, “Demikianlah jadinya,” Kumārikā pun bersukacita. Wahai yang terbaik di antara para Kuru, hal itu terjadi di tempat kepala Barkarī itu dibakar.

Verse 98

बर्करेशः शिवस्तत्र तया संस्थापितस्तदा । मन्मुखान्महादाश्चर्यं श्रुत्वेदं च तलातलात्

Di sana, pada saat itu, ia menegakkan Śiva sebagai Barkareśa. Dan setelah mendengar keajaiban agung ini dari mulutku, kabarnya tersiar bahkan hingga Talātala, alam bawah.

Verse 99

स्वस्तिकोनाम नागेंद्रः कुमारीं द्रष्टुमागतः । शिरसा गच्छता तेन यत्रोत्क्षिप्ता च भूरभूत्

Seorang raja ular bernama Svastika datang untuk berjumpa dengan Kumārī. Ketika ia bergerak mengangkat kepalanya, bumi pun terangkat di tempat ia mengungkitnya.

Verse 100

ईशाने बर्करेशस्य कूपोऽभूत्स्वस्तिकाभिधः । पूरितो गंगया पार्थसर्वतीर्थफलप्रदः

Di arah timur laut (Īśāna) dari Barkareśa muncullah sebuah sumur bernama Svastikā. Dipenuhi air suci Gaṅgā, wahai Pārtha, ia menganugerahkan buah pahala semua tīrtha tempat mandi suci.

Verse 101

दृष्ट्वा च स्थापितं लिंगं शिवस्तुष्टो वरं ददौ । येषां मृतशरीराणामत्र दाहः प्रजायते

Melihat liṅga itu ditegakkan, Śiva pun berkenan dan menganugerahkan sebuah vara (anugerah): bagi mereka yang jenazahnya dikremasikan di sini, terbitlah hasil rohani yang istimewa.

Verse 102

क्षिप्यंतेब्धौ तथा स्थीनि तेषां स्यादक्षया गतिः । ते स्वर्गे सुचिरं कालं वसित्वात्र समागताः

Dan ketika tulang-belulang mereka dihanyutkan ke samudra, perjalanan rohaninya menjadi tak binasa. Setelah lama berdiam di svarga, mereka kembali dan datang lagi menuju keadaan-keadaan yang mujur.

Verse 103

राजानः सर्वसंपूर्णाः सप्रतापा भवंति ते । बर्करेशं च यो भक्त्या संपूजयति मानवः

Para raja itu menjadi sempurna dalam segala kemakmuran dan bercahaya oleh pratāpa (wibawa kuasa). Demikian pula, siapa pun yang memuja Barkareśa dengan bhakti akan meraih kepenuhan dan sinar kemuliaan.

Verse 104

स्नात्वार्णवमहीतोये तस्य स्यान्मनसेप्सितम् । कार्तिके च चतुर्द्देश्यां कृष्णायां श्रद्धयान्वितः

Sesudah mandi di air samudra dan air suci bumi, tercapailah tujuan yang diidamkan hatinya—terutama pada bulan Kārttika, pada hari caturdaśī di paruh gelap (kṛṣṇa-pakṣa), bila ia berbuat dengan penuh śraddhā.

Verse 105

कूपे स्नानं नरः कृत्वा संतर्प्य च पितॄन्निजान् । पूजयेद्बर्करेशं यः सर्पपापैः स मुच्यते

Setelah mandi di sumur dan mempersembahkan tarpaṇa untuk menenteramkan para leluhur sendiri, orang yang memuja Barkareśa dibebaskan dari dosa-dosa yang berkaitan dengan ular.

Verse 106

एवं लब्ध्वा वरान्सर्वान्सा पुनः सिंहलं ययौ । शतश्रृङ्गाय पित्रे च वृत्तांतं स्वं न्यवेदयत्

Demikianlah, setelah memperoleh semua anugerah, ia kembali lagi ke Siṃhala dan menyampaikan seluruh kisahnya kepada ayahnya, Śataśṛṅga.

Verse 107

तच्छ्रुत्वा विस्मितो राजा लोकाः सर्वे च फाल्गुन । प्रशशंसुर्महीतीर्थमाजग्मुश्च कृतादराः

Mendengar hal itu, sang raja pun tercengang, demikian pula seluruh rakyat, wahai Phālguna; mereka memuji Mahītīrtha dan dengan penuh hormat datang ke sana.

Verse 108

स्नात्वा दत्त्वा च दानानि विविधानि च ते ततः । सिंहलं च ययुर्भूयस्तीर्थमाहात्म्यहर्षिताः

Setelah mandi dan memberikan berbagai macam sedekah, mereka kemudian kembali lagi ke Siṃhala, bergembira oleh kemuliaan tīrtha itu.

Verse 109

अनिच्छंत्यां कुमार्यां च वरं द्रव्यं च पार्थिवः । तथान्यदपि प्रीत्यासौ यद्ददौ नृपतिः श्रृणु

Walau sang gadis tidak menghendakinya, raja menganugerahkan kepadanya sebuah boon dan harta; dan karena kasih sayang, ia pun memberi hal-hal lain—dengarlah apa yang dianugerahkan sang penguasa itu.

Verse 110

इदं भारतखंडं च नवधैव विभज्य सः । ददावष्टौ स्वपुत्राणां कुमार्यै नवमं तथा

Membagi Bhārata-khaṇḍa ini menjadi sembilan bagian, ia menganugerahkan delapan kepada putra-putranya sendiri, dan bagian kesembilan pun kepada sang gadis suci (kumārī).

Verse 111

तेषां विभेदान्वक्ष्यामि पर्वतैरुपशोभितान् । पुत्रनामानि वर्षाणि पर्वतांश्च श्रृणुष्व मे

Akan kujelaskan pembagian-pembagian itu, yang dihiasi oleh pegunungan; dengarkanlah dariku nama para putra, wilayah-wilayah (varṣa), dan gunung-gunungnya.

Verse 112

महेन्द्रो मलयः सह्यः शुक्तिमानृक्षपर्वतः । विंध्यश्च पारियात्रश्च सप्तात्र कुलपर्वताः

Mahendra, Malaya, Sahya, Śuktimān, Ṛkṣaparvata, Vindhya, dan Pāriyātra—itulah tujuh kulaparvata, gunung-gunung leluhur.

Verse 113

महेन्द्रपरतश्चैव इन्द्रद्वीपो निगद्यते । पारियात्रस्य चैवार्वाक्खण्डं कौमारिकं स्मृतम्

Di sebelah barat Gunung Mahendra terdapat yang disebut Indradvīpa. Dan wilayah yang terletak di utara jajaran Pāriyātra dikenang sebagai Kaumārikā Khaṇḍa.

Verse 114

सहस्रमेकमेकं च सर्वखण्डान्यमूनि च । नदीनां संभवं चापि संक्षेपाच्छृणु फाल्गुन

Dengarlah secara ringkas, wahai Phālguna: seluruh khaṇḍa ini berjumlah seribu satu, dan demikian pula asal-mula kemunculan sungai-sungai.

Verse 115

वेदस्मृतिमुखा नद्यः पारियात्रोद्भवा मताः । नर्मदासरसाद्याश्च नद्यो विंध्याद्विनिर्गताः

Sungai-sungai bernama Vedasmṛti dan Mukhā dipandang bersumber dari pegunungan Pāriyātra. Adapun sungai-sungai seperti Narmadā dan Sarasā dikatakan mengalir keluar dari Vindhya.

Verse 116

शतद्रूचन्द्रभागाद्या ऋक्षपर्वतसंभवाः । ऋषिकुल्याकुमार्याद्याः शुक्तिमत्पादसंभवाः

Sungai-sungai seperti Śatadrū dan Candrabhāgā berasal dari gunung Ṛkṣa. Dan sungai-sungai seperti Ṛṣikulyā serta Kumārī muncul dari kaki-kaki perbukitan Śuktimat.

Verse 117

तापी पयोष्णी निर्विध्या कावेरी च महीनदी । कृष्णा वेणी भीमरथी सह्यपादोद्भवाः स्मृताः

Tāpī, Payoṣṇī, Nirvindhyā, Kāverī, dan sungai Mahī—demikian pula Kṛṣṇā, Veṇī, serta Bhīmarathī—diingat sebagai yang muncul dari kaki pegunungan Sahya.

Verse 118

कृतमालाताम्रपर्णीप्रमुखा मलयोद्भवाः । त्रिसामऋष्यकुल्याद्या महेन्द्रप्रभवाः स्मृताः

Sungai-sungai yang dipimpin oleh Kṛtamālā dan Tāmraparṇī bersumber dari pegunungan Malaya. Dan sungai-sungai seperti Trisāmā serta Ṛṣyakulyā dikenang sebagai yang berasal dari Mahendra.

Verse 119

एवं विभज्य पुत्रेभ्यः कुमार्यै च महीपतिः । शतशृंगो गिरं गत्वा उदीच्यां तप्तवांस्तपः

Demikianlah, setelah membagikan bagian-bagian kerajaan kepada putra-putranya dan juga kepada Kumārī, sang penguasa bumi, Raja Śataśṛṅga, pergi ke sebuah gunung di arah utara dan menjalankan tapa-brata.

Verse 120

तत्र तप्त्वा तपो घोरं ब्रह्मलोकं जगाम सः । शतश्रृंगो नृपश्रेष्ठः शतश्रृंगे नगोत्तमे

Di sana ia menjalankan tapa yang dahsyat, lalu mencapai Brahmaloka. Raja utama Śataśṛṅga meraih itu di Gunung Śataśṛṅga, gunung yang paling mulia.

Verse 121

यत्र जातोऽसि कौतेय पांडोस्त्वं सोदरैः सह । कुमारी च महाभागा स्तंभतीर्थस्थिता सती

Wahai putra Kuntī, di tempat engkau lahir sebagai putra Pāṇḍu bersama saudara-saudaramu, di sana pula Dewi Kumārī yang amat mulia dan suci bersemayam di Stambhatīrtha.

Verse 122

खंडोद्भवेन द्रव्येण तेपे दानानि यच्छती । ततः केनापि कालेन भ्रातृभ्योऽष्टभ्य एव च

Dengan harta yang lahir dari bagiannya sendiri, ia menempuh laku kebajikan dengan menganugerahkan dana. Kemudian, pada suatu waktu, ia pun memberi kepada delapan saudaranya.

Verse 123

महावीर्यबलोत्साहा जाता नव नवात्मजाः । ते समेत्य समागम्य कुमारीं प्रोचिरे ततः

Perkasa dalam keberanian, kekuatan, dan semangat, putra-putra baru lahir berulang kali. Mereka berkumpul dan berhimpun, lalu berkata kepada Dewi Kumārī.

Verse 124

कुलदेवी त्वमस्माकं प्रसादं कुरु नः शुभे । अष्टौ खण्डानि चास्माकं विभज्य स्वयमेव च । देही द्वासप्ततीनां नो विभेदः स्याद्यथा न नः

“Engkaulah Dewi pelindung garis keturunan kami; wahai Yang Mulia, limpahkanlah anugerah-Mu. Bagilah sendiri wilayah kami menjadi delapan bagian, dan karuniakanlah agar di antara tujuh puluh dua kami tiada perpecahan.”

Verse 125

इत्युक्ता सर्वधर्मज्ञा विज्ञाने ब्रह्मणा समा । द्वासप्ततिविभेदैः सा नव खंडान्यचीकरत्

Demikian setelah disapa, ia—yang mengetahui segala dharma dan dalam kebijaksanaan setara dengan Brahmā—menyusun tujuh puluh dua penggolongan dan membentuk sembilan pembagian wilayah.

Verse 126

तेषां नामानि ग्रामांश्च पत्तनानि च फाल्गुन । वेलाकूलानि संख्यां च वक्ष्यामि तव तत्त्वतः

Wahai Phālguna, akan kukatakan kepadamu dengan sebenar-benarnya nama-nama pembagian itu, desa-desa dan kota-kotanya, pesisir lautnya, serta jumlahnya—tepat dan terperinci.

Verse 127

कोटिश्चतस्रो ग्रामाणां नीवृदासीच्च मंडले । सार्धकोटिद्वयग्रामैर्देशो बालाक जच्यते

Di dalam maṇḍala itu, wilayah Nīvṛt memiliki empat koṭi desa; dan negeri Bālāka dikatakan memuat dua setengah koṭi desa.

Verse 128

सपादकोटिर्ग्रामाणां पुरसाहणके विदुः । लक्षाश्चत्वार एवापि ग्रामाणामंधके स्मृताः

Di Purasāhaṇaka, mereka mengetahui ada satu seperempat koṭi desa; sedangkan di Aṃdhaka, empat lakṣa desa dikenang dalam tradisi.

Verse 129

एको लक्षश्च नेपाले ग्रामाणां परिकीर्तितः । षट्त्रींशल्लक्षमानं तु कान्यकुब्जे प्रकीर्तितम्

Di Nepāla, satu lakṣa desa dimasyhurkan; sedangkan di Kānyakubja, ukurannya dinyatakan tiga puluh enam lakṣa desa.

Verse 130

द्वासप्ततिस्तथा लक्षा ग्रामा गाजणके स्मृताः । अष्टादश तथा लक्षा ग्रामाणां गौडदेशके

Di Gājaṇaka, tujuh puluh dua lakṣa desa dikenang dalam smṛti; dan di negeri Gauḍa pun disebut delapan belas lakṣa desa.

Verse 131

कामरूपे च ग्रामाणां नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । डाहले वेदसंज्ञे तु ग्रामाणां नवलक्षकम्

Di Kāmarūpa, sembilan lakṣa desa dimasyhurkan; dan di Ḍāhala—yang juga dikenal dengan nama ‘Veda’—pun dikatakan ada sembilan lakṣa desa.

Verse 132

नवैव लक्षा ग्रामाणां कांतिपुरे प्रकीर्तिताः । नवलक्षास्तथा चैव माचिपुरे प्रकीर्तिताः

Di Kāṃtipura, tepat sembilan lakṣa desa dimaklumkan; dan di Mācipura pun demikian, sembilan lakṣa dinyatakan.

Verse 133

ओड्डियाणे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः । जालंधरे तथा देशे नवलक्षाः प्रकीर्तिताः

Di negeri Oḍḍiyāṇa, sembilan lakṣa permukiman termasyhur; dan di negeri Jālaṃdhara pun sembilan lakṣa dimuliakan dalam sebutan.

Verse 134

लोहपूरे तथा देशे लक्षाः प्रोक्ता नवैव च । ग्रामाणां सप्तलक्षं च पांबीपुरे प्रकीर्तितम्

Di wilayah Lohapūra, sembilan lakṣa disebutkan; dan di Pāṃbīpura, tujuh lakṣa desa dimasyhurkan.

Verse 135

ग्रामाणां सप्तलक्षं च रटराजे प्रकीर्तितम् । हरीआले च ग्रामाणां लक्षपंचकसंमितम्

Di Raṭarāja termasyhur tujuh laksa desa; dan di Harīāla jumlah desa disebut lima laksa.

Verse 136

सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं द्रडस्य विषये तथा । सार्धलक्षत्रयं प्रोक्तं तथावंभणवाहके

Di wilayah Draḍa disebut tiga setengah laksa; demikian pula di Avaṃbhaṇavāhaka disebut tiga setengah laksa.

Verse 137

एकविंशतिसाहस्रं ग्रामणां नीलपूरके । तथामलविषये पार्थ ग्राममाणामेकलक्षकम्

Di Nīlapūraka disebut ada dua puluh satu ribu desa. Dan, wahai Pārtha, di wilayah Mala jumlah desa dikatakan satu laksa.

Verse 138

नरेंदुनामदेशे तु लक्षमेकं सपादकम् । अतिलांगलदेशे च लक्षः प्रोक्तः सपादकः

Di negeri bernama Narendu disebut satu laksa seperempat; dan di negeri Atilāṃgala pun satu laksa seperempat dinyatakan.

Verse 139

लक्षाष्टादशसाहस्रं नवती द्वे च मालवे । सयंभरे तथा देशे लक्षः प्रोक्तः सपादकः

Di Mālava disebut satu laksa delapan belas ribu sembilan puluh dua. Dan di negeri Sayaṃbhara pun dinyatakan satu laksa seperempat.

Verse 140

मेवाडे च तथा प्रोक्तो लक्षश्चैकःसपादकः । अशीतिश्च सहस्राणि वागुरिः परिकीर्तितः

Di Mevāḍa pun demikian disebutkan: seratus ribu dan seperempat; dan Vāguri termasyhur memiliki delapan puluh ribu (desa/permukiman).

Verse 141

ग्रामसप्ततिसाहस्रो गुर्जरात्रः प्रकीर्तितः । तथा सप्ततिसाहस्रः पांडर्विषय एव च

Gurjarātra termasyhur memiliki tujuh puluh ribu desa; demikian pula wilayah Pāṃḍar disebut memiliki tujuh puluh ribu.

Verse 142

जहाहुतिसहस्राणि द्वाचत्वारिंशदेव च । अष्टषाष्टसहस्राणि प्रोक्तं काश्मीरमंडलम्

Jahāhuti disebut memiliki empat puluh dua ribu (desa/permukiman); dan mandala Kāśmīra dinyatakan berjumlah enam puluh delapan ribu.

Verse 143

षष्टित्रिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां कौंकणे विदुः । चतुर्दशशतं द्वे च विंशतीलघुकौंकणम्

Mereka mengetahui bahwa di Koṅkaṇa ada tiga puluh enam ribu desa; dan di wilayah bernama ‘Laghukoṅkaṇa’ ada seribu empat ratus dua puluh.

Verse 144

सिंधुः सहस्रदशके ग्रामाणां परिकीर्तितः

Sindhu diproklamasikan memiliki sepuluh ribu desa.

Verse 145

चतुर्दशशते द्वे च विंशतिः कच्छमंडलम् । पंचपंचाशत्सहस्रं ग्रामाः सौराष्ट्रमुच्यते

Kacchamaṇḍala disebut memiliki seribu empat ratus dua puluh desa; dan Saurāṣṭra dikenal sebagai negeri lima puluh lima ribu desa.

Verse 146

एकविंशतिसहस्रो लाडदेशः प्रकीर्तितः । अतिसिंधुश्च ग्रामाणां दशसहस्र उच्यते । तथा चाश्वमुखं पार्थ दशसाहस्रमुच्यते

Lāḍadeśa dimasyhurkan memiliki dua puluh satu ribu desa. Ati-Sindhu dikatakan mempunyai sepuluh ribu desa. Demikian pula, wahai Pārtha, Aśvamukha pun disebut sepuluh ribu.

Verse 147

सहस्रदशकं चापि एकपादः प्रकीर्तितः

Dan Ekapāda juga dimasyhurkan sebagai (wilayah) yang berjumlah sepuluh ribu desa.

Verse 148

तथैव दशसाहस्रो देशः सूर्यमुखः स्मृतः । एकबाहुस्तथा देशो दशसाहस्रमुच्यते

Demikian pula, negeri bernama Sūryamukha dikenang sebagai (memiliki) sepuluh ribu desa. Begitu juga negeri Ekabāhu disebut sepuluh ribu.

Verse 149

सहस्रदशकं चैव संजायुरिति देशकः । शिवनामा तथा देशः सहस्रदशकः स्मृतः । सहस्राणि दश ख्यातं तथा कालहयंजयः

Wilayah bernama Saṃjāyu juga dihitung sebagai sepuluh ribu desa. Negeri bernama Śivanāmā pun dikenang sebagai sepuluh ribu. Dan Kālahayaṃjaya juga termasyhur sebagai sepuluh ribu (desa).

Verse 150

लिंगोद्भवस्तथा देशः सहस्राणि दशैव च । भद्रश्च देवभद्रश्च प्रत्येकं दशकौ स्मृतौ

Demikian pula, negeri bernama Liṅgodbhava sungguh berisi sepuluh ribu desa. Dan Bhadra serta Devabhadra—masing-masing dikenang sebagai sepuluh ribu (desa).

Verse 151

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि स्मृतौ चटविराटकौ । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि यमकोटिः प्रकीर्तिता

Caṭa dan Virāṭaka dikenang sebagai (negeri) tiga puluh enam ribu (desa). Yamakoṭi pun dimasyhurkan sebagai tiga puluh enam ribu (desa).

Verse 152

अष्टादश तथा कोट्यो रामको देश उच्यते । तोमरश्चापि कर्णाटो युगलश्च त्रयस्त्विमे

Dan Rāmaka disebut sebagai negeri berisi delapan belas koṭi (desa). Tomara, Karṇāṭa, dan Yugala—ketiga-tiganya pun disebutkan di sini.

Verse 153

सपादलक्षग्रामाणां प्रत्येकं परिकीर्तितः । पंचलक्षाश्च ग्रामाणां स्त्रीराज्यं परिकीर्तितम्

Masing-masing wilayah itu dinyatakan memiliki satu seperempat laksa desa. Dan negeri yang dikenal sebagai Strīrājya dimasyhurkan memiliki lima laksa desa.

Verse 154

पुलस्त्यविषयश्चापि दशलक्षक उच्यते । प्रत्येकं लक्षदशकौ देशौ कांबोजकोशलौ

Wilayah Pulastya pun dikatakan berjumlah sepuluh laksa (desa). Dan negeri Kāṃboja serta Kośala—masing-masing dinyatakan memiliki sepuluh laksa (desa).

Verse 155

ग्रामाणां च चतुर्लक्षो बाल्हिकः परिकीर्त्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि लंकादेशः प्रकीर्तितः

Dalam hitungan desa, Bālhika dimasyhurkan memiliki empat laksa desa. Negeri Laṅkā dinyatakan memiliki tiga puluh enam ribu desa.

Verse 156

चतुःषष्टिसहस्राणि कुरुदेशः प्रकीर्तितः । सार्धलक्षस्तथा प्रोक्तः किरातविजयो जयः

Negeri Kuru dinyatakan memiliki enam puluh empat ribu desa. Dan Kirātavijaya—yang juga disebut Jaya—demikian pula dikatakan memiliki satu setengah laksa desa.

Verse 157

पंच प्राहुस्तथा लक्षान्विदर्भायां च ग्रामकान् । चतुर्दशसहस्राणि वर्धमानं प्रकीर्तितम्

Demikian pula, dikatakan bahwa Vidarbhā memiliki lima laksa desa. Vardhamāna dinyatakan memiliki empat belas ribu desa.

Verse 158

सहस्रदशकं चापि सिंहलद्वीपमुच्यते । षट्त्रिंशच्च सहस्राणि ग्रामाणां पांडुदेशकः

Siṃhala-dvīpa pun dikatakan memiliki sepuluh ribu desa. Dan Pāṇḍu-deśa dinyatakan memiliki tiga puluh enam ribu desa.

Verse 159

लक्षैकं च तथा प्रोक्तं ग्रामाणां तु भयाणकम् । षट्षष्टिं च सहस्राणि देशो मागध उच्यते

Bhayānaka pun dikatakan memiliki satu laksa desa. Negeri Māgadha disebut memiliki enam puluh enam ribu desa.

Verse 160

षष्टिसहस्राणि तथा ग्रामाणां पांगुदेशकः । त्रिंशत्साहस्र उक्तश्च ग्रामाणां च वरेंदुकः

Demikian pula, Pāṃgu-deśa disebut memiliki enam puluh ribu desa; dan Vareṃduka disebut memiliki tiga puluh ribu desa.

Verse 161

पंचविंशतिसाहस्रं मूलस्थानं प्रकीर्तितम् । चत्वारिंशत्सहस्राणि ग्रामाणां यावनः स्मृतः

Mūlasthāna dinyatakan memiliki dua puluh lima ribu (desa); dan Yāvana dikenang memiliki empat puluh ribu desa.

Verse 162

चत्वार्येव सहस्राणि पक्षबाहुरुदीर्यते । द्वासप्ततिरमी देशाः ग्रामसंख्याः प्रकीर्तिताः

Pakṣabāhu dinyatakan memiliki empat ribu (desa). Demikianlah tujuh puluh dua negeri—beserta hitungan desanya—telah dimaklumkan.

Verse 163

एवं भरतखंडेऽस्मिन्षण्णवत्येव कोटयः । द्वासप्ततिस्तथा लक्षाः पत्तनानां प्रकीर्तिताः

Demikianlah, di Bhārata-khaṇḍa ini disebut ada sembilan puluh enam krore (pembagian/permukiman suci); dan demikian pula tujuh puluh dua lakh kota (paṭṭana)—begitulah dimaklumkan dalam tradisi.

Verse 164

षट्त्रिंशच्च सहस्राणि वेलाकूलानि भारत । एवं विभज्य खंडानि भ्रातृव्याणां ददौ नव

Dan, wahai Bhārata, ada tiga puluh enam ribu bentangan pesisir. Setelah membagi wilayah-wilayah demikian, ia menganugerahkan sembilan bagian kepada kerabat saudara-saudaranya.

Verse 165

आत्मीयमपि सा देवी अनिच्छुष्वपि तेषु च । यतो मान्येति भगिनी प्रति क्रुध्यंति भ्रातरः

Dewi itu, bahkan terhadap miliknya sendiri, tidak berkehendak menyimpannya terkait mereka. Sebab para saudara menjadi murka kepada saudari mereka, dengan pikiran: “Dialah yang patut dihormati terlebih dahulu.”

Verse 166

भ्रातॄन्प्रति भगिनी च विचार्यैव ददौ शुभा । तत्कृत्वा सानुमान्यैतान्स्तंभतीर्थमुपागता

Merenungkan para saudaranya dan dharmanya sebagai saudari, wanita yang suci itu sungguh menganugerahkan bagian-bagian itu. Setelah melakukannya dan menghormati mereka sebagaimana mestinya, ia pun pergi ke Stambha-tīrtha.

Verse 167

तदा तेषु च देशेषु चतुर्वर्गस्य साधनम् । सर्वेषां प्रवरं प्रोक्तं कुमारीश्वरमेव च

Kemudian, di antara wilayah-wilayah itu, sarana untuk mencapai caturvarga—empat tujuan hidup—dinyatakan; namun yang paling utama dari semuanya diproklamasikan hanyalah Kumārīśvara semata.

Verse 168

तत्रापि गुप्तक्षेत्रं च वेदैतत्सा कुमारिका । गुप्तक्षेत्रे कुमारेशं पूजयंति महाव्रता

Di sana juga ada sebuah ‘kṣetra tersembunyi’; hal ini diketahui oleh Kumārikā itu. Di kṣetra yang tersembunyi itu, para pelaku mahāvrata memuja Kumāreśa.

Verse 169

तस्थौ स्नायंती षट्सु चैवापि संगमे । ततः कालप्रकर्षाच् प्रासादे स्कंदनिर्मिते

Ia tinggal di sana, mandi di tempat-tempat pertemuan sungai—terutama pada enam sangama. Lalu, seiring berlalunya waktu, (ia berdiam) di istana-kuil yang dibangun oleh Skanda.

Verse 170

जीर्णे नव्यं स्वर्णमयं प्रासादं साप्यकारयत् । ततस्तुष्टो महादेवस्तस्या भक्त्यातितोषितः

Ketika tempat suci yang lama telah rapuh, ia membangun prāsāda baru yang keemasan. Maka Mahādeva, amat berkenan oleh bhakti-nya, menjadi puas dan ridha.

Verse 171

कुमारलिंगादुत्थाय प्रत्यक्षस्तामवोचत । भद्रे तवाहं भक्त्या च विज्ञानेन च तोषितः

Bangkit dari Kumāra-liṅga dan menampakkan diri di hadapannya, (Śiva) bersabda: “Wahai yang mulia, Aku berkenan oleh bhakti-mu dan oleh pengetahuanmu.”

Verse 172

जीर्णः पुनरुद्धृतोऽयं प्रासादस्तेन तोषितः । तव नाम्ना च विख्यातो भविष्यामि कुमारिके

“Prāsāda yang telah lapuk ini telah ditegakkan kembali; oleh itu Aku puas. Dan wahai Kumārikā, Aku akan termasyhur dengan namamu sendiri.”

Verse 173

कर्ता चापि तथोद्धर्ता द्वौ वै समफलौ स्मृतौ । कुमारेशः कुमारीश इति वक्ष्यंति मां ततः

Sang Pencipta dan Sang Penyelamat—keduanya dikenang memberi buah yang setara. Maka orang-orang kelak akan menyebut-Ku sebagai “Kumāreśa” dan juga “Kumārīśa”.

Verse 174

बर्करेशे च ये दत्त वरा दत्ताः सदैव ते । तवापि प्राप्तः कालश्च समीपे वरवर्णिनि

Dan anugerah yang dahulu dikaruniakan di Barkareśa, senantiasa benar-benar dianugerahkan. Bagimu juga, wahai yang elok rupawan, saat takdir itu telah tiba, kini sudah dekat.

Verse 175

अभर्तृकाया नार्याश्च न स्वर्गो मोक्ष एव च । यथैव वृद्धकन्यायाः सरस्वत्यास्तटे शुभे

Bagi perempuan tanpa suami, tidak disebutkan surga, bahkan mokṣa pun tidak—sebagaimana halnya gadis tua di tepi Sungai Sarasvatī yang suci dan mujur itu.

Verse 176

तस्मात्त्वमत्र तीर्थे च महाकालमिति स्मृतम् । सिद्धिं गतं वृणु भद्रे पतित्वे वरवर्णिनि

Karena itu, di tīrtha ini yang dikenal sebagai Mahākāla, pilihlah—wahai yang mulia, yang elok rupanya—Mahākāla yang telah mencapai siddhi sebagai suamimu.

Verse 177

ततः सा रुद्रवाक्येन वरयामास तं पतिम् । रुद्रलोकं ययौ चापि महाकालसन्विता

Kemudian, menurut sabda Rudra, ia memilihnya sebagai suami; dan bersama Mahākāla ia pun pergi menuju alam Rudra (Rudraloka).

Verse 178

तत्र तां पार्वती प्राह समालिंग्य प्रहर्षिता । यस्मात्त्वया चित्रवच्च लिखिता पृथिवी शुभे

Di sana, Pārvatī dengan sukacita memeluknya dan berkata: “Wahai yang suci dan mujur, karena engkau telah menggambarkan bumi laksana sebuah lukisan.”

Verse 179

चित्रलेखेतिनाम्ना त्वं तस्माद्भव सखी मम । ततः सखी समभवच्चित्रलेखेति सा शुभा

“Karena itu, dengan nama Citralekhā, jadilah sahabatku.” Sejak saat itu, ia yang mulia benar-benar menjadi sahabat bernama Citralekhā.

Verse 180

ययानिरुद्धः कथित उषायाः पतिरुत्तमः । योगिनीनां वरिष्ठा या महाकालस्य वल्लभा

Dialah yang menunjukkan Aniruddha—suami utama Uṣā; dialah yang paling unggul di antara para Yoginī; dialah yang terkasih bagi Mahākāla.

Verse 181

अप्सुसा वार्षिकं बिंदुं पूर्णे वर्षशते पपौ । तपश्चरंती तस्मात्सा प्रोच्यते चाप्सरा दिवि

Dalam tapa, ia meminum hanya setetes setahun selama genap seratus tahun. Karena itu di surga ia disebut sebagai seorang Apsarā.

Verse 182

एवंविधा कुमारी सा लिंगमेतद्धि फाल्गुन । स्थापयामास शिवदं बर्करेश्वरसंज्ञितम्

Demikianlah gadis itu; dan sungguh, wahai Phālguna, ia menegakkan liṅga ini—penganugerah rahmat Śiva—yang termasyhur dengan nama Barkareśvara.

Verse 183

तस्मादत्र नृणां दाहश्चास्थिक्षेपश्च भारत । प्रयागादधिकौ प्रोक्तौ महेशस्य वचो यथा

Karena itu, wahai Bhārata, di tempat ini pembakaran jenazah dan pelarungan tulang-belulang—sesuai sabda Maheśa—dinyatakan memberi pahala lebih besar daripada Prayāga.