Adhyaya 189

Verse 1

- ट्रुपदकुलमें उत्पन्न होनेके कारण धुृष्टद्युम्नका क्षत्रिय होना तो प्रसिद्ध ही है। परंतु याज और उपयाज नामक दो तपस्वी ब्राह्मणोंकी तपस्यासे उनकी उत्पत्ति हुई थी तथा परमेश्वरके मुखसे प्रकट हुए ब्राह्मणस्वरूप अग्निसे उनका प्रादुर्भाव हुआ था। इससे उनमें ब्राह्मणत्व भी था। सप्ताशीर्त्याधिकशततमोब< ध्याय: युद्धस्थलकी भीषण अवस्थाका वर्णन और नकुलके द्वारा दुर्योधनकी पराजय संजय उवाच ते तथैव महाराज दंशिता रणमूर्थनि । संध्यागतं सहस्रांशुमादित्यमुपतस्थिरे

Sañjaya berkata: Wahai Raja, para kesatria itu—seperti sebelumnya—tetap berzirah di garis terdepan medan laga, lalu pada waktu sandhyā pagi mereka melakukan penghormatan kepada Āditya, Sang Surya beribu sinar. Meski pembantaian sudah di ambang, mereka tidak meninggalkan tata-ritus sandhyā; demikianlah dharma dan disiplin tetap dijaga di tengah perang.

Verse 2

उदिते तु सहस्रांशी तप्तकाञ्चनसप्रभे | प्रकाशितेषु लोकेषु पुनर्युद्धमवर्तत,तपाये हुए सुवर्णके समान कान्तिमान्‌ सूर्यदेवका उदय होनेपर जब सम्पूर्ण लोकोंमें प्रकाश छा गया, तब पुनः युद्ध होने लगा

Ketika Surya beribu sinar terbit, berkilau laksana emas yang dipanaskan, dan cahaya menyebar ke segenap dunia, pertempuran pun bergulir kembali. Begitulah keteraturan perang yang muram: fajar yang tak memihak menghidupkan kembali kehidupan, namun bagi manusia justru menjadi tanda untuk kembali pada kekerasan, bukan pada pengekangan diri.

Verse 3

दन्द्धानि तत्र यान्यासन्‌ संसक्तानि पुरोदयात्‌ | तान्येवाभ्युदिते सूर्ये समसज्जन्त भारत,भरतनन्दन! सूर्योदयसे पहले जिन लोगोंमें द्वन्द-युद्ध चल रहा था, सूर्योदयके बाद भी पुनः वे ही लोग परस्पर जूझने लगे

Wahai Bhārata, kebanggaan wangsa Bharata! Pasangan-pasangan yang telah terkunci dalam duel sebelum matahari terbit, ketika Surya terbit mereka itulah yang kembali saling mendekat dan melanjutkan pergulatan.

Verse 4

रथै्हया हयैरनागा: पादातैश्वापि कुज्जरा: । हयै्हया: समाजग्मु: पादाताश्न पदातिभि:,रथोंसे घोड़े, घोड़ोंसे हाथी, पैदलोंसे हाथीसवार, घोड़ोंसे घोड़े तथा पैदलोंसे पैदल भिड़ गये

Dalam hiruk-pikuk pertempuran itu, kereta-kereta perang menghantam kuda; kuda menerjang gajah; gajah berhadapan dengan prajurit pejalan kaki; kuda bertubrukan dengan kuda; dan infanteri bergumul dengan infanteri. Demikianlah bala tentara saling menutup jarak, tiap unsur menghantam unsur lawannya, hingga kebengisan perang menghapus segala batas.

Verse 5

रथा रथैरिभैर्नागास्तथैव भरतर्षभ । संसक्ताश्च वियुक्ताश्न योधा: संन्यपतन्‌ रणे,भरतश्रेष्ठ! रथोंसे रथ और हाथियोंसे हाथी गुँथ जाते थे। इस प्रकार कभी सटकर और कभी विलग होकर वे योद्धा रणभूमिमें गिरने लगे

Wahai yang termulia di antara Bharata, kereta-kereta perang bertubrukan dengan kereta, dan gajah dengan gajah. Maka para kesatria—kadang terkunci rapat dalam laga, kadang terlepas dan tercerai—terus berguguran di medan perang.

Verse 6

ते रात्रौ कृतकर्माण: श्रान्ता: सूर्यस्य तेजसा । क्षुत्पिपासापरीताज विसंज्ञा बहवो5भवन्‌

Setelah bertempur sepanjang malam dan menuntaskan tugas yang mengerikan itu, para prajurit pun kelelahan. Lalu, tersengat panas garang sang surya, lapar dan dahaga merayapi sekujur tubuh mereka; banyak serdadu kehilangan kesadaran.

Verse 7

शड्खभेरीमृदड्नां कुञ्जराणां च गर्जताम्‌ । विस्फारितविकृष्टानां कार्मुकाणां च कूजताम्‌

Terdengarlah deru sangkakala, dentuman bheri dan mṛdaṅga, serta auman gajah-gajah; juga pekik senar busur yang direntangkan lebar dan ditarik ke belakang.

Verse 8

द्रवतां च पदातीनां शस्त्राणां पततामपि,दौड़ते हुए पैदलों, गिरते हुए शस्त्रों, हिनहिनाते हुए घोड़ों, लौटते हुए रथों तथा चीखते- चिल्लाते और गरजते हुए शूरवीरोंका मिला हुआ महाभयंकर शब्द वहाँ गूँज रहा था

Di sana menggema satu raungan yang amat mengerikan—terdiri dari derap prajurit pejalan yang berlari, senjata-senjata yang berjatuhan, ringkik kuda, kereta-kereta yang berbalik arah, serta jerit, pekik, dan gelegar perang para kesatria.

Verse 9

हयानां ह्वेषतां चापि रथानां च निवर्तताम्‌ | क्रोशतां गर्जतां चैव तदा55सीत्‌ तुमुलं महत्‌

Saat itu timbullah hiruk-pikuk yang besar dan menggelegar—ringkik kuda, kereta yang berbalik arah, serta para kesatria yang berteriak dan mengaum—hingga medan perang seakan dipenuhi satu raungan ngeri.

Verse 10

विवृद्धस्तुमुल: शब्दो द्यामगच्छन्महांस्तदा । नानायुधनिकृत्तानां चेष्टतामातुर: स्वन:

Pada saat itu raungan besar yang kian menggelegak itu naik hingga ke langit. Namun di bumi terdengar jerit pilu para prajurit—tertebas oleh beraneka senjata—yang menggeliat dalam pergulatan terakhirnya.

Verse 11

भूमावश्रूयत महांस्तदा55सीत्‌ कृपणं महत्‌ | पततां पात्यमानानां पत्त्यश्वरथदन्तिनाम्‌

Sañjaya berkata: Saat itu, di atas bumi terdengar raungan yang amat besar dan memilukan. Para prajurit pejalan kaki, kuda, kusir kereta, dan gajah—sebagian jatuh, sebagian dijatuhkan—meratap tanpa daya dengan tubuh tercabik senjata; jerit itu seakan menjangkau alam surga, menyingkap sengsara yang ditorehkan perang.

Verse 12

तेषु सर्वेष्वनीकेषु व्यतिषक्तेष्वनेकश: । स्वे स्वाञ्जघ्नुः परे स्वांश्व स्वान्‌ परेषां परे परान्‌

Sañjaya berkata: Ketika semua formasi pasukan itu berulang kali saling bertaut dalam jarak dekat, kekacauan pun merebak. Orang-orang menebas kawan sendiri, dan pihak lawan pun menebas orang-orangnya sendiri. Dalam hiruk-pikuk itu, para petarung membunuh kerabat mereka yang berada di pihak musuh, sekaligus musuh-musuhnya—seakan nalar dan dharma tertutup oleh kabut perang.

Verse 13

वीरबाहुविमृष्टाश्च योधेषु च गजेषु च । राशय: प्रत्यदृश्यन्त वाससां नेजनेष्विव

Sañjaya berkata: Pada tubuh para prajurit dan gajah tampak timbunan senjata dan peluru, terlempar dari lengan-lengan perkasa para pahlawan—laksana tumpukan kain di ghāt tempat pencucian.

Verse 14

उद्यतप्रतिपिष्टानां खड्गानां वीरबाहुभि: । स एव शब्दस्तद्रूपो वाससां निज्यतामिव

Sañjaya berkata: Bunyi pedang yang terangkat tinggi lalu beradu, dihantamkan oleh lengan-lengan perkasa para kesatria, terdengar sejenis dengan bunyi kain yang dipukul saat dicuci oleh para penatu.

Verse 15

अर्धासिभिस्तथा खड्गैस्तोमरै: सपरश्वधैः । निकृष्टयुद्धं संसक्तं महदासीत्‌ सुदारुणम्‌

Sañjaya berkata: Dengan pedang setengah, pedang penuh, tombak tomara, dan kapak, pertempuran pun merapat hingga jarak sedekat-dekatnya; ia menjadi pembantaian besar yang teramat mengerikan.

Verse 16

गजाश्वकायप्रभवां नरदेहप्रवाहिनीम्‌ । शस्त्रमत्स्यसुसम्पूर्णा मांसशोणितकर्दमाम्‌

Sañjaya berkata: “Mengalirlah sungai darah yang lahir dari bangkai gajah dan kuda, menyeret tubuh-tubuh manusia. Sungai itu penuh dengan ‘ikan’ berupa senjata, dan lumpurnya adalah daging serta darah.”

Verse 17

आर्तनादस्वनवतीं पताकाशस्त्रफेनिलाम्‌ | नदीं प्रावर्तयन्‌ वीरा: परलोकौघगामिनीम्‌

Sañjaya berkata: Para kesatria menggerakkan sebuah sungai yang bunyinya adalah ratap tangis para korban, yang buihnya tampak seperti panji-panji dan senjata, dan yang arusnya melaju menuju alam seberang.

Verse 18

शरशतक्त्यर्दिता: क्लान्ता रात्रिमूढाल्पचेतस: । विष्टभ्य सर्वगात्राणि व्यतिष्ठन्‌ गजवाजिन:

Sañjaya berkata: Dihantam ratusan anak panah dan lembing, letih, terbius oleh perang malam hingga kesadaran menumpul, gajah dan kuda berdiri di sana—menegangkan seluruh anggota tubuhnya.

Verse 19

बाहुभि: कवचैश्रित्रै: शिरोभिश्चवारुकुण्डलै: । युद्धोपकरणैश्षान्यैस्तत्र तत्र चकाशिरे

Sañjaya berkata: Di banyak tempat medan perang tampak berkilau—oleh lengan-lengan yang terpenggal, zirah yang beraneka ragam, kepala-kepala berhias anting indah, serta perlengkapan perang lain yang berserakan.

Verse 20

क्रव्यादसड्घैराकीर्ण मृतैरर्धमृतैरपि । नासीद्‌ रथपथत्तत्र सर्वमायोधन प्रति

Sañjaya berkata: Medan perang sesak oleh kawanan pemakan bangkai, berserakan mayat dan mereka yang setengah mati. Karena itu, di seluruh gelanggang pertempuran tak ada satu pun jalur yang dapat dilalui kereta perang.

Verse 21

मज्जत्सु चक्रेषु रथान्‌ सत्त्वमास्थाय वाजिन: । कथंचिदवहडउश्रान्ता वेपमाना: शरार्दिता:

Sañjaya berkata: Ketika roda-roda kereta perang tenggelam dalam lumpur, kuda-kuda itu—mengumpulkan segenap daya—entah bagaimana menyeret kereta-kereta itu terus maju. Mereka letih, gemetar, dan tersiksa oleh anak panah.

Verse 22

विह्नलं तूर्णमुद्‌भ्रान्तं सभयं भारतातुरम्‌

Sañjaya berkata: Wahai Bhārata! Kecuali Droṇācārya dan Arjuna, seluruh bala tentara seketika menjadi kacau, bingung, ketakutan, dan gelisah. Hanya dua kesatria itu yang menjadi perlindungan bagi para pejuang di pihak masing-masing; namun para lawan yang mendekati mereka justru terseret ke kediaman Yama—menuju maut—demikian dahsyat keperkasaan mereka.

Verse 23

बलमासीत्‌ _तदा सर्वमृते द्रोणार्जुनावु भौ । तावेवास्तां निलयनं तावार्तायनमेव च

Sañjaya berkata: Pada saat itu, seakan-akan seluruh kekuatan pasukan bertumpu hanya pada dua orang—Droṇa dan Arjuna. Merekalah tempat berlindung, dan merekalah satu-satunya sandaran ketika bencana menimpa.

Verse 24

आविग्नमभवत्‌ सर्व कौरवाणां महद्‌ बलम्‌

Sañjaya berkata: Bala tentara besar Kaurava menjadi gelisah. Kaurava dan Pāñcāla saling bertubrukan dan berbaur sedemikian rupa sehingga tak ada lagi barisan yang dapat dibedakan. Medan laga tampak bagaikan gelanggang permainan Yama, dan itu kian menambah gentar hati para pengecut.

Verse 25

पज्चालानां च संसक्त न प्राज्ञायत किंचन । अन्तकाक्रीडसदृशं भीरूणां भयवर्धनम्‌

Sañjaya berkata: Ketika Pāñcāla dan yang lain saling bertaut dalam pertempuran jarak dekat, tak ada apa pun yang dapat dikenali dengan jelas—tak tampak lagi pemisahan pihak maupun formasi. Medan laga bagaikan gelanggang permainan Antaka (Maut), dan itu menambah ngeri hati para pengecut.

Verse 26

पृथिव्यां राजवंश्यानामुत्थिते महति क्षये । नततत्र कर्ण द्रोणं वा नार्जुनं न युधिषछ्तिरम्‌

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, ketika kehancuran besar atas wangsa-wangsa raja bangkit di bumi, di sana tak tampak—bukan Karṇa, bukan Droṇa; bukan Arjuna, bukan Yudhiṣṭhira.”

Verse 27

न भीमसेनं न यमौ न पाज्चाल्यं न सात्यकिम्‌ | न च दुःशासन द्रौणिं न दुर्योधनसौबलौ

Sañjaya berkata: “Tak tampak Bhīmasena, tak pula kedua putra kembar Mādrī, tak pangeran Pāñcāla (Dhṛṣṭadyumna), tak Sātyaki; tak Duḥśāsana, tak putra Droṇa; tak Duryodhana maupun Śakuni—tiada seorang pun terlihat berdiri teguh dalam hiruk-pikuk itu.”

Verse 28

न कृपं मद्रराजं च कृतवर्माणमेव च । नचान्यान्‌ नैव चात्मान॑ न क्षितिं न दिशस्तथा

Sañjaya berkata: “Tak tampak Kṛpa, tak pula raja Madra Śalya, tak Kṛtavarmā; tak seorang pun yang lain—bahkan diriku sendiri pun tidak. Bumi dan penjuru arah pun tak lagi tampak sebagaimana sebelumnya.”

Verse 29

पश्याम राजन्‌ संसक्तान्‌ सैन्येन रजसा5<वृतान्‌ | राजन! भूमण्डलके राजवंशमें उत्पन्न हुए क्षत्रियोंका वह महान्‌ संहार उपस्थित होनेपर वहाँ युद्धमें तत्पर हुए सब लोग सेनाद्वारा उड़ायी हुई धूलसे ढक गये थे। इसीलिये हमलोग वहाँ न तो कर्णको देख पाते थे

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, kami melihat para kesatria bertaut dalam pertempuran jarak dekat, namun mereka terselubung debu yang dihamburkan bala tentara. Ketika kekacauan yang mengerikan dan riuh itu bangkit, dan awan debu menggelora, penglihatan pun lenyap.”

Verse 30

न ज्ञायन्ते कौरवेया न पञ्चाला न पाण्डवा:

Sañjaya berkata: “Dalam kekacauan itu, Kaurava, Pāñcāla, maupun Pāṇḍava—tak seorang pun dapat dikenali dengan jelas.”

Verse 31

हस्तसंस्पर्शमापन्नान्‌ परानप्यथवा स्वकान्‌

Sañjaya berkata: “Siapa pun yang sudah berada dalam jangkauan tangan—entah musuh atau kawan—ketika pertempuran berubah menjadi adu tangan langsung, mereka dijatuhkan tanpa pembedaan.”

Verse 32

उद्धूतत्वात्‌ तु रजस: प्रसेकाच्छोणितस्य च

Sañjaya berkata: Karena debu terhambur keras dan darah tercurah deras, pemandangan medan laga menjadi terselubung—menandai kedahsyatan perang serta harga moral yang berat dari pembantaian itu.

Verse 33

तत्र नागा हया योधा रथिनो5थ पदातय:

Sañjaya berkata: Di sana gajah, kuda, dan para kesatria—baik petarung kereta maupun prajurit pejalan—bercampur menjadi satu; menandakan desakan perang yang tak pandang bulu, ketika setiap unsur bala tentara terseret ke bahaya dan kewajiban yang sama.

Verse 34

ततो दुर्योधन: कर्णो द्रोणो द:शासनस्तथा

Sañjaya berkata: Lalu Duryodhana, Karṇa, Droṇa, dan demikian pula Duḥśāsana maju. Baris ini menandai peralihan ke tahap berikutnya dalam kisah perang, menonjolkan para pemimpin utama Kaurava yang pilihan dan nasihatnya menggerakkan ketegangan antara dharma, kesetiaan, dan kekerasan di medan laga.

Verse 35

पाण्डवै: समसज्जन्त चतुर्भिश्चतुरो रथा: | उस समय दुर्योधन, कर्ण, द्रोणाचार्य और दुःशासन--ये चार महारथी चार पाण्डवोंके साथ युद्ध करने लगे ।। दुर्योधन: सह भ्रात्रा यमाभ्यां समसज्जत

Sañjaya berkata: Maka empat kesatria kereta dari pihak Kaurava bertempur rapat melawan empat Pāṇḍava. Duryodhana, bersama saudaranya, menghadapi kedua putra kembar Mādrī—Nakula dan Sahadeva—ketika barisan kian menutup dan dharma diuji di tengah amuk perang.

Verse 36

तद्‌ घोरं महदाश्चर्य सर्वे प्रैक्षन्त सर्वतः

Sañjaya berkata: “Pemandangan yang mengerikan dan menakjubkan itu—luas dalam keajaibannya—disaksikan oleh semua orang dari segala penjuru.”

Verse 37

रथमार्ग॑विचित्रैस्तैविंचित्ररथसंकुलम्‌

Sañjaya berkata: Medan itu menjadi labirin yang membingungkan oleh jejak-jejak roda kereta, dan di mana-mana penuh sesak oleh kereta-kereta perang yang beraneka ragam.

Verse 38

यतमाना: पराक्रान्ता: परस्परजिगीषव:

Sañjaya berkata: Dengan segenap daya dan keberanian, mereka saling berlomba mengungguli—masing-masing berhasrat menaklukkan yang lain.

Verse 39

ते रथान्‌ सूर्यसंकाशानास्थिता: पुरुषर्षभा:

Sañjaya berkata: Para pahlawan unggul itu menaiki kereta-kereta perang yang bercahaya laksana matahari.

Verse 40

योधास्ते तु महाराज क्रोधामर्षसमन्विता:

Sañjaya berkata: Wahai Raja, para kesatria itu—dipenuhi amarah dan harga diri yang terluka—saling menantang, berjuang demi kemenangan. Menggenggam busur-busur besar, para pemanah itu bertarung sengit laksana gajah-gajah raja yang mabuk beradu tenaga di medan laga.

Verse 41

स्पर्थिनश्व महेष्वासा: कृतयत्ना धनुर्धरा: । अभ्यगच्छंस्तथान्योन्यं मत्ता गजवृषा इव

Wahai Maharaja! Dipenuhi amarah dan kemurkaan, saling bersaing, bersungguh-sungguh demi kemenangan, dan memanggul busur-busur raksasa, para pemanah itu saling menerjang laksana gajah-gajah raja yang sedang mabuk berahi.

Verse 42

न नूनं देहभेदो5स्ति काले राजन्ननागते । यत्र सर्वे न युगपद्‌ व्यशीर्यन्त महारथा:

Wahai Raja, sungguh, kehancuran raga tidak terjadi sebelum saatnya tiba. Jika tidak demikian, dalam pertempuran itu semua maharathi—meski terluka dan tercabik—tentu telah binasa serentak.

Verse 43

बाहुभिश्चरणैश्छिन्नै: शिरोभिश्व सकुण्डलै: । कार्मुकैर्विशिखै: प्रासै: खड्गै: परशुपट्टिशै:

Saat itu medan laga dipenuhi lengan dan kaki yang terpenggal, kepala-kepala berhias anting, serta busur, anak panah, tombak, pedang, kapak, dan pattisa—segala senjata—berserakan ke segala arah.

Verse 44

नालीकै: क्षुद्रनाराचैर्नखरै: शक्तितोमरै: । अन्यैश्न विविधाकारैरथोतै: प्रहरणोत्तमै:

Di sana juga berserakan nālikā, nārāca kecil, peluru bermata-cakar, śakti, lembing tomara, dan banyak senjata unggul lain dengan rupa yang beraneka.

Verse 45

विचित्रैविविधाकारै: शरीरावरणैरपि । विचिन्रैश्न रथैर्भग्नैहतैश्न गजवाजिभि:

Tampak pula zirah-zirah aneka rupa, kereta-kereta perang yang remuk dengan bentuk yang ganjil, serta gajah dan kuda yang telah terbunuh, berserakan di segala penjuru.

Verse 46

शून्यैश्न नगराकारैरहतयोधध्वजै रथै: । अमनुष्य्यैस्त्रस्तै: कृष्पमाणैस्ततस्तत:

Sañjaya berkata: Di sana tampak kereta-kereta perang sebesar kota yang bergerak, kini kosong tanpa sais; para kesatria penumpangnya dan panji-panji mereka telah ditumbangkan. Ditarik ke sana kemari oleh kuda-kuda yang ketakutan, seakan bukan makhluk manusiawi, kereta-kereta terlantar itu melesat kacau melintasi medan laga.

Verse 47

वातायमानैरसकृद्धतवीरैरलड्कृतै: । व्यजनै: कड्कटैश्वैव ध्वजैश्न विनिपातितै:

Sañjaya berkata: Medan perang tampak dipenuhi para pahlawan berhias yang berulang kali ditebas jatuh; kipas-kipas, zirah, dan panji-panji tergeletak tersungkur. Di tengah puing senjata dan perhiasan, tampak kemegahan perang yang muram—seakan mengingatkan bahwa kejayaan tanpa dharma berakhir bukan pada kehormatan abadi, melainkan pada lambang-lambang yang tercerai dan tubuh-tubuh tak bernyawa.

Verse 48

छत्रैराभरणैर्वस्त्रैर्माल्यैश्व ससुगन्धिभि: । हारै: किरीटैमुकुटैरुष्णीषै: किड॒किणीगणै:

Sañjaya berkata: Medan perang itu berserakan dengan lambang kemuliaan—payung kebesaran, perhiasan, pakaian, rangkaian bunga harum, kalung, diadem, mahkota, sorban, serta gugus lonceng gemerincing. Di tempat yang sama tergeletak pula lengan dan kaki terpenggal, kepala berhias anting, kereta-kereta remuk, serta bangkai gajah dan kuda. Kuda-kuda tanpa penunggang, panik, menyeret kereta-kereta kosong laksana kota—yang prajurit dan panjinya telah musnah—ke sana kemari. Maka medan itu, penuh kemewahan sekaligus kehancuran, tampak ganjilnya berkilau seperti langit bertabur bintang.

Verse 49

उरस्थैर्मणिभिनििष्कैश्वूडामणिभिरेव च | आसीदायोधन तत्र नभस्तारागणैरिव

Sañjaya berkata: Di sana medan laga dipenuhi permata hiasan dada, liontin emas, dan batu puncak mahkota; ia berkilau laksana langit yang sarat gugus bintang. Gambaran itu menegaskan ironi perang: tanda kehormatan dan kemegahan kini tercerai di antara jejak pembantaian, menjadi saksi kefanaan dan harga kekerasan.

Verse 50

ततो दुर्योधनस्यासीन्नकुलेन समागम: । अमर्षितिन क्ुद्धस्य क्रुद्धेनामर्षितस्प च,इसी समय क़ुद्ध और असहिष्णु दुर्योधनका रोष और अमर्षसे भरे हुए नकुलके साथ युद्ध आरम्भ हुआ

Sañjaya berkata: Lalu Duryodhana berhadapan langsung dengan Nakula. Keduanya, menyala oleh amarah dan ketidaksabaran, memasuki pertempuran—masing-masing menyongsong yang lain dengan murka dan harga diri yang terluka.

Verse 51

अपसव्यं चकाराथ माद्रीपुत्रस्तवात्मजम्‌ । किरन्‌ शरशतै्ष्टस्तत्र नादो महानभूत्‌

Sañjaya berkata: Lalu Nakula, putra Mādrī, berputar mengitari putramu ke arah kiri (apāsavya) dan, sambil menghujaninya dengan ratusan anak panah, menimbulkan gemuruh besar di sana.

Verse 52

माद्रीपुत्र नकुलने आपके पुत्र दुर्योधनको दाहिने कर दिया और हर्षमें भरकर उसपर सैकड़ों बाणोंकी झड़ी लगा दी; फिर तो वहाँ महान्‌ कोलाहल हुआ ।।

Sañjaya berkata: Di tengah pertempuran, musuh yang garang dan tak kenal ampun memaksanya berbelok ke kiri yang dianggap tidak mujur (apāsavya). Tak sanggup menanggung penghinaan itu, ia membalas di medan laga dengan membuat lawannya pun berputar ke kiri.

Verse 53

ततः प्रतिचिकीर्षन्तमपसव्यं तु ते सुतम्‌

Sañjaya berkata: Lalu, ketika putramu hendak membalas dan bergerak berputar ke kiri (apāsavya), keadaan pun mulai menuju arah yang kelam.

Verse 54

स सर्वतो निवार्यनं शरजालेन पीडयन्‌

Sañjaya berkata: Ia mengepungnya dari segala sisi dan menekannya dengan jaring anak panah, membuatnya tersiksa.

Verse 55

विमुखं नकुलश्चक्रे तत्‌ सैन्या: समपूजयन्‌ । नकुलने दुर्योधनको अपने बाणसमूहोंद्वारा पीड़ित करते हुए उसे सब ओरसे रोककर युद्धसे विमुख कर दिया। उनके इस पराक्रमकी समस्त सैनिक सराहना करने लगे ।।

Sañjaya berkata: Nakula memaksa putramu berpaling dari pertempuran, dan seluruh pasukan memuji keberaniannya. Lalu Nakula, mengingat segala derita yang dialaminya serta siasat buruk putramu, menantangnya dengan seruan: “Berdirilah—berdirilah!”

Verse 76

शब्द: समभवद्‌ राजन्‌ दिविस्पृग्‌ भरतर्षभ । राजन! भरतश्रेष्ठ] उस समय शंख

Sañjaya berkata: “Wahai Raja, wahai yang termulia di antara keturunan Bharata! Saat itu terdengarlah satu gemuruh dahsyat seakan menyentuh langit—gabungan bunyi sangkakala, genderang kettledrum dan mṛdaṅga, teriakan gajah-gajah perkasa yang mengamuk, serta denting tajam busur yang direntang dan ditarik.”

Verse 186

इस प्रकार श्रीमहाभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत द्रोणवधपर्वमें संकुलयुद्धविषयक एक सौ छियासीवाँ अध्याय पूरा हुआ

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Droṇa Parva—khususnya bagian Droṇa-vadha—berakhirlah bab ke-186 yang membahas pertempuran yang kacau dan saling berjalin rapat.

Verse 187

इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि द्रोणवधपर्वणि नकुलयुद्धे सप्ताशीत्यधिकशततमो<ध्याय:

Demikianlah, dalam Śrī Mahābhārata, pada Droṇa Parva—dalam bagian Droṇa-vadha—berakhir bab ke-187 mengenai pertempuran Nakula.

Verse 213

कुलसत्त्ववलोपेता वाजिनो वारणोपमा: । रथोंके पहिये रक्तकी कीचमें डूब जाते थे

Kuda-kuda itu—berasal dari keturunan mulia, berhati gagah dan kuat, bahkan sebesar gajah—tetap menarik kereta perang. Walau roda-roda kereta tenggelam dalam lumpur darah, mereka yang tersiksa oleh anak panah, gemetar dan letih oleh kerja berat, entah bagaimana masih menggenggam keteguhan dan memikul beban itu terus maju.

Verse 236

तावेवान्ये समासाद्य जम्मुर्वैवस्वतक्षयम्‌ । भारत! उस समय द्रोणाचार्य और अर्जुन--इन दो वीरोंको छोड़कर शेष सारी सेना तुरंत विह्लल

Sañjaya berkata: “Wahai Bhārata! Saat itu, selain dua pahlawan itu—Droṇācārya dan Arjuna—seluruh pasukan lainnya seketika menjadi guncang, bingung, ketakutan, dan gelisah. Hanya mereka berdua yang menjadi tempat berlindung bagi para pejuang di pihak masing-masing, dan menjadi tumpuan bagi yang terluka. Namun para petarung dari pihak lawan, begitu mendekati salah satu dari mereka, segera dihantar ke alam Yama.”

Verse 296

द्वितीयामिव सम्प्राप्ताममन्यन्त निशां तदा । वहाँ धूलरूपी मेघकी भयंकर एवं घोर घटा घुमड़-घुमड़कर घिर आयी थी, जिससे सब लोगोंको उस समय ऐसा मालूम होता था, मानो दूसरी रात्रि आ पहुँची हो

Saat itu, gumpalan gelap yang pekat dan mengerikan—laksana awan dari debu—bergulung-gulung datang dan menyelimuti segalanya; maka orang-orang mengira seakan malam kedua telah tiba.

Verse 313

न्यपातयंस्तदा युद्धे नरा: सम विजयैषिण: । जो हाथकी पकड़में आ गये या छू गये, वे अपने हों या पराये, विजयकी इच्छा रखनेवाले मनुष्य उन्हें तत्काल युद्धमें मार गिराते थे

Dalam pertempuran itu, orang-orang yang haus kemenangan menumbangkan tanpa tunda: siapa pun yang jatuh dalam genggaman—atau sekadar tersentuh—entah kawan entah lawan, seketika ditebas dan dijatuhkan.

Verse 326

प्राशाम्यत रजो भौम॑ शीघ्रत्वादनिलस्यथ च । उस समय तेज हवा चलनेसे कुछ धूल तो ऊपर उड़ गयी और कुछ योद्धाओंके रक्तसे सिंचकर नीचे बैठ गयी। इससे भूतलकी वह सारी धूलराशि शान्त हो गयी

Saat itu, karena hembusan angin yang melesat kencang, debu dari bumi pun mereda. Sebagiannya sempat terlempar ke atas, dan sebagiannya—terbasahi darah para kesatria—mengendap kembali ke tanah; demikianlah awan debu di medan laga menjadi tenang.

Verse 336

पारिजातवनानीव व्यरोचन्‌ रुधिरो क्षिता: । तदनन्तर वहाँ खूनसे लथपथ हुए हाथी, घोड़े, रथी और पैदल सैनिक पारिजातके जंगलोंके समान सुशोभित होने लगे

Sesudah itu, gajah, kuda, para kesatria berkereta, dan prajurit pejalan kaki yang berlumur darah tampak berkilau—laksana rimbun kebun pohon pārijāta.

Verse 363

रथर्षभाणामुग्राणां संनिपातममानुषम्‌ । उन उग्र महारथियोंका वह घोर, अत्यन्त आश्चर्यजनक और अमानुषिक संग्राम वहाँ सब लोग सब ओरसे देखने लगे

Di sana terjadi benturan yang tak manusiawi—mengerikan sekaligus menakjubkan—antara para kesatria kereta yang garang dan terkemuka; dan semua orang memandangnya dari segala penjuru.

Verse 373

अपश्यन्‌ रथिनो युद्ध विचित्र चित्रयोधिनाम्‌ । रथके विचित्र पैंतरोंसे विचरनेवाले तथा विचित्र युद्ध करनेवाले उन महारथियोंका विचित्र रथोंसे व्याप्त वह विचित्र युद्ध वहाँ सब रथी दर्शककी भाँति देखने लगे

Sañjaya berkata: Di sana para kesatria berkereta memandang pertempuran yang menakjubkan itu—penuh dengan pejuang dari berbagai ragam. Kereta-kereta bergerak dengan tipu daya dan manuver yang rumit, sementara para mahārathi bertarung dengan aneka tata cara yang halus dan cerdik; medan pun sesak oleh kereta-kereta yang mengagumkan. Sejenak para petarung berkereta itu menatap perang yang ganjil, laksana tontonan, terpaku oleh kerumitannya.

Verse 386

जीमूता इव घ॒र्मान्ति शरवर्षैरवाकिरन्‌ । एक-दूसरेको जीतनेकी इच्छावाले वे वीर योद्धा प्रयत्नपूर्वक पराक्रममें तत्पर हो वर्षाकालके मेघोंकी भाँति बाणरूपी जलकी वर्षा कर रहे थे

Sañjaya berkata: Laksana awan yang berkumpul di penghujung musim panas, para pahlawan itu—masing-masing ingin menundukkan yang lain—dengan upaya yang sungguh-sungguh menegakkan keberanian dan menumpahkan hujan panah, seperti awan musim hujan mencurahkan air.

Verse 396

अशोभन्त यथा मेघा: शारदाश्चलविद्युत: । सूर्यके समान तेजस्वी रथोंपर बैठे हुए वे पुरुषप्रवर योद्धा चंचल चपलाओंकी चमकसे युक्त शरत्कालके मेघोंकी भाँति शोभा पा रहे थे

Sañjaya berkata: Para kesatria utama itu, duduk di atas kereta-kereta mereka dan bercahaya laksana matahari, tampak elok bagaikan awan musim gugur yang disayat kilat yang berkelebat—berkilau dengan gemerlap yang gelisah di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 523

पुत्रस्तव महाराज राजा दुर्योधनो द्रुतम्‌ । अमर्षशील शत्रुके द्वारा युद्धस्थलमें अपने-आपको दाहिने किया हुआ देख दुर्योधन इसे सहन न कर सका। महाराज! फिर आपके पुत्र राजा दुर्योधनने भी तुरंत ही रणभूमिमें नकुलको भी अपने दाहिने ला देनेका प्रयत्न किया

Sañjaya berkata: Wahai maharaja, putramu Raja Duryodhana segera bereaksi. Melihat di medan laga bahwa Śatrukera, dengan manuvernya sendiri, telah menempatkan dirinya di sayap kanan, Duryodhana yang mudah tersulut amarah tak sanggup menahannya. Lalu, wahai raja, Duryodhana pun seketika berupaya di medan perang untuk menarik Nakula juga ke sisi kanannya.

Verse 533

न्यवारयत तेजस्वी नकुलश्षित्रमार्गवित्‌ । तेजस्वी नकुल युद्धकी विचित्र प्रणालियोंके ज्ञाता थे। उन्होंने यह देखकर कि धृतराष्ट्रपुत्र दुर्योधन मुझे दाहिने लानेकी चेष्टा कर रहा है, उसे सहसा रोक दिया

Sañjaya berkata: Nakula yang bercahaya, mahir membaca jalur dan siasat pertempuran, seketika menahannya. Ketika ia melihat Duryodhana putra Dhṛtarāṣṭra berusaha menariknya ke sayap kanan, Nakula segera membendungnya—tanda kewaspadaan dan keteguhan di tengah hiruk-pikuk perang.

Verse 3036

न दिशो टद्यौर्न चोर्वी च न सम॑ विषमं तथा । उस अन्धकारमें न तो कौरव पहचाने जाते थे और न पांचाल तथा पाण्डव ही। दिशा, आकाश, भूमण्डल और सम-विषम स्थान आदिका भी पता नहीं चलता था

Sanjaya berkata: Dalam kegelapan yang menyelimuti itu, arah mata angin, langit, bahkan hamparan bumi pun tak dapat dibedakan; demikian pula tak seorang pun tahu mana yang rata dan mana yang tidak. Dalam kebutaan medan laga itu, para Kaurawa tak dapat dikenali, begitu pula para Pancala dan Pandawa—seakan hiruk-pikuk perang menghapus penanda biasa bagi jati diri dan orientasi.

Verse 3536

वृकोदरेण राधेयो भारद्वाजेन चार्जुन: । दुर्योधन अपने भाई दुःशासनको साथ लेकर नकुल और सहदेवसे भिड़ गया। राधापुत्र कर्ण भीमसेनके साथ और अर्जुन आचार्य द्रोणके साथ युद्ध करने लगे

Sanjaya berkata: Karna putra Radha bertempur melawan Bhima, sang Vrikodara; dan Arjuna berhadapan dengan Drona, putra Bharadvaja. Duryodhana, ditemani saudaranya Duhshasana, menerjang Nakula dan Sahadeva. Demikian para kesatria utama dari kedua pihak mencari lawan yang sepadan, hingga ketegangan perang kian menajam ketika kerabat dan guru terseret ke pertarungan langsung.