Prakarana 2

Verse 24 (दोहा/सोरठा)

पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेंटे हृदयँ लगाइ। लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दोउ भाइ।।5।।

puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdayã lagāi. lachimana bharata mile taba parama prema dou bhāi..5..

Phir Prabhu khush hoke Shatrughna se mile aur use apne dil se laga liya. Uske baad Lakshman aur Bharat bhi mile, dono bhaiyon mein bahut pyaar tha.

Verse 25 (चौपाई)

भरतानुज लछिमन पुनि भेंटे। दुसह बिरह संभव दुख मेटे।। सीता चरन भरत सिरु नावा। अनुज समेत परम सुख पावा।। प्रभु बिलोकि हरषे पुरबासी। जनित बियोग बिपति सब नासी।। प्रेमातुर सब लोग निहारी। कौतुक कीन्ह कृपाल खरारी।। अमित रूप प्रगटे तेहि काला। जथाजोग मिले सबहि कृपाला।। कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी। किए सकल नर नारि बिसोकी।। छन महिं सबहि मिले भगवाना। उमा मरम यह काहुँ न जाना।। एहि बिधि सबहि सुखी करि रामा। आगें चले सील गुन धामा।। कौसल्यादि मातु सब धाई। निरखि बच्छ जनु धेनु लवाई।।

bharatānuja lachimāna puni bheṇṭe. dusaha biraha saṁbhava dukha meṭe.. sītā carana bharata siru nāvā. anuj sameta parama sukha pāvā.. prabhu biloki haraṣe purabāsī. janita biyoga bipati saba nāsī.. prema-ātura saba loga nihārī. kautuka kīnha kṛpāla kharārī.. amita rūpa pragaṭe tehi kālā. jathāyoga mile sabahi kṛpālā.. kṛpā-dṛṣṭi raghubīra bilokī. kie sakala nara nāri bisokī.. chana mahĩ sabahi mile bhagavānā. umā marama yaha kāhũ na jānā.. ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā. āgẽ cale sīla guna dhāmā.. kausalyādi mātu saba dhāī. nirakhi baccha janu dhenu lavāī..

Bharat ke chhote bhai Lakshman phir se mile, aur bichhadne ka jo dard tha woh mit gaya. Bharat ne Sita ke charnon mein sir jhukaya, aur apne chhote bhaiyon ke saath bahut khushi paayi. Prabhu ko dekh ke shehar ke log khush ho gaye, bichhadne ke saare dukh khatam ho gaye. Sab log pyaar mein doobe hue the, Prabhu ne ek chamatkar dikha diya. Us waqt Prabhu ke anek roop dikhe, aur woh sabse mila jaise hona chahiye tha. Raghuvira ki kirpa ki nazar se har aurat aur mard ka dukh door ho gaya. Ek pal mein Bhagwan sabse mil gaya, par yeh raaz koi nahi samajhta. Aise hi Rama ne sabko khush kar diya aur aage badh gaya, woh sheel aur gunon ka ghar tha. Phir Kausalya aur baaki maatein daud kar aayi, apne bete ko dekh kar jaise gaye apne bachche ko dekh kar khush hoti hain.

Verse 26 (छंद)

जनु धेनु बालक बच्छ तजि गृहँ चरन बन परबस गईं। दिन अंत पुर रुख स्त्रवत थन हुंकार करि धावत भई। अति प्रेम सब मातु भेटीं बचन मृदु बहुबिधि कहे। गइ बिषम बियोग भव तिन्ह हरष सुख अगनित लहे॥

janu dhenu bālaka baccha taji gṛhã carana bana parabasa gaī̃. dina anta pura rukha stravata thana huṅkāra kari dhāvata bhaī.. ati prema saba mātu bheṭī̃ bacana mṛdu bahubidhi kahe. gaī biṣama biyoga bhava tinh haraṣa sukha aganita lahe..

Jaise gaye ko jab zor se bachche se alag karke jungle mein bheja jata hai, shaam ko woh shehar ki taraf mudti hai, doodh tapakta hai aur awaaz karke daudti aati hai. Waise hi saari maatein apne bete se pyaar se mili aur unhone bahut naram-naram baatein kahi. Bichhadne ka jo bada dukh tha woh chala gaya, aur unhone anant khushi paayi.

Verse 27 (दोहा/सोरठा)

भेटेउ तनय सुमित्राँ राम चरन रति जानि। रामहि मिलत कैकेई हृदयँ बहुत सकुचानि।।6(क)।। लछिमन सब मातन्ह मिलि हरषे आसिष पाइ। कैकेइ कहँ पुनि पुनि मिले मन कर छोभु न जाइ।।6।।

bheṭeu tanaya sumitrā̃ rāma carana rati jāni. rāmahi milata kaikeī hṛdayã bahuta sakucāni..6(ka).. lachimāna saba mātanhi mili haraṣe āsiṣa pāi. kaikei kahã puni puni mile mana kara chobhu na jāi..6..

Sumitra apne bete se mili, usko pata tha ki uska dil Rama ke charnon mein laga hai. Par jab Kaikeyi Rama se mili, uska dil bahut sharma gaya. Lakshman saari maatein se mila aur khush hoke unka ashirwad liya. Par Kaikeyi se baar-baar mila, uska dil shant nahi hua.

Verse 28 (चौपाई)

सासुन्ह सबनि मिली बैदेही। चरनन्हि लागि हरषु अति तेही।। deहिं असीस बूझि कुसलाता। होइ अचल तुम्हार अहिवाता।। सब रघुपति मुख कमल बिलोकहिं। मंगल जानि नयन जल रोकहिं।। कनक थार आरति उतारहिं। बार बार प्रभु गात निहारहिं।। नाना भाँति निछावरि करहीं। परमानंद हरष उर भरहीं।। कौसल्या पुनि पुनि रघुबीरहि। चितवति कृपासिंधु रनधीरहि।। हृदयँ बिचारति बारहिं बारा। कवन भाँति लंकापति मारा।। अति सुकुमार जुगल मेरे बारे। निसिचर सुभट महाबल भारे।।

sāsunhaṁ sabani milī baidehī | carananhi lāgi haraṣu ati tehī || dehiṁ asīsa būjhi kusalātā | hoi acala tumhār ahi-vātā || saba raghupati mukha-kamala bilokahiṁ | maṅgala jāni nayana-jala rokahiṁ || kanaka thāra ārati utārahiṁ | bāra-bāra prabhu gāta nihārahiṁ || nānā bhāँti nichāvari karahīṁ | paramānanda haraṣa ura bharahīṁ || kausalya puni-puni raghubīrahi | citavati kṛpā-siṁdhu raṇadhīrahi || hṛdayaṁ bicārati bārahiṁ-bārā | kavan bhāँti laṅkāpati mārā || ati sukumāra jugala mere bāre | nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||

Saari sasur wali maatein Sita se mili, usne unke charnon mein sir jhukaya aur woh bahut khush hui. Unhone ashirwad diya aur puchha ki kaisi hai, tumhara ghar sada khush rahe. Sab log Raghupati ke chehre ko dekh rahe the, woh mangal samajh ke aansu rok nahi pa rahe the. Sone ki thali se aarti utari aur baar-baar Prabhu ke shareer ko dekha. Bahut tarah se puja ki aur dil mein khushi bhar gayi. Kausalya baar-baar Raghuvira ko dekh rahi thi, woh kirpa ka sagar aur yuddh ka veer tha. Uske dil mein baar-baar yeh baat aa rahi thi ki kaise Lanka ke raja ko maara. Mere dono bete itne naram-komal hain aur woh rakshas bahut taakatwar the.

Verse 29 (दोहा/सोरठा)

लछिमन अरु सीता सहित प्रभुहि बिलोकति मातु। परमानंद मगन मन पुनि पुनि पुलकित गातु।।7।।

lachimana aru sītā sahita prabhahi bilokati mātu | paramānanda magana mana puni-puni pulakita gātu ||7||

Maa ne dekha ki Prabhu Lakshman aur Sita ke saath aa rahe hain. Unka mann itna khush hua ki jaise koi bahut wale din ka sukh mil gaya ho. Baar-baar unka poora badan khushi se kaanpne laga.

Verse 30 (चौपाई)

लंकापति कपीस नल नीला। जामवंत अंगद सुभसीला।। हनुमदादि सब बानर बीरा। धरे मनोहर मनुज सरीरा।। भरत सनेह सील ब्रत नेमा। सादर सब बरनहिं अति प्रेमा।। देखि नगरबासिन्ह कै रीती। सकल सराहहि प्रभु पद प्रीती।। पुनि रघुपति सब सखा बोलाए। मुनि पद लागहु सकल सिखाए।। गुर बसिष्ट कुलपूज्य हमारे। इन्ह की कृपाँ दनुज रन मारे।। ए सब सखा सुनहु मुनि मेरे। भए समर सागर कहँ बेरे।। मम हित लागि जन्म इन्ह हारे। भरतहु ते मोहि अधिक पिआरे।। सुनि प्रभु बचन मगन सब भए। निमिष निमिष उपजत सुख नए।।

laṅkāpati kapīsa nala nīlā | jāṁvanta aṅgada subhasīlā || hanumadādi saba bānara bīrā | dhare manohara manuja sarīrā || bharata saneha sīla brata nemā | sādara saba baranahiṁ ati premā || dekhi nagara-bāsinhi kai rītī | sakala sarāhahi prabhu pada prītī || puni raghupati saba sakhā bolāe | muni pada lāgahu sakala sikhāe || guru basiṣṭha kula-pūjya hamāre | inha kī kṛpāँ danuja rana māre || e saba sakhā sunahu muni mere | bhae samara-sāgara kahaँ bere || mama hita lāgi janma inha hāre | bharatahu te mohi adhika piāre || suni prabhu bacana magana saba bhae | nimiṣa nimiṣa upajata sukha nae ||

Lanka ke raja, vanar sena ke sardar, Nal, Neel, Jamvant aur Angad sab the. Hanuman aur baaki saare bahadur vanaron ne insaan jaisa roop dhar liya. Bharat ne un sab ka bahut pyaar se varnan kiya. Woh apne dharam, vrat aur acche swabhav ke liye jaane jaate the. Shehar ke logon ne dekha ki yeh sab Prabhu ke pairon kit hi kitni lagao rakhte hain. Phir Prabhu ne apne saare saathiyon ko bulaya aur kaha ki rishi ke pair chhoona seekho. Unhone kaha ki Guru Vashisth hamare kul ke guru hain. Unki kripa se hi danav yuddh mein mare gaye. Prabhu ne kaha ke dosto, mere rishi suno. Tum log to samundar jaisi ladai mein bhi mere saath rahe. Mere liye tumne apne janam bhi bita diye. Mujhe Bharat se bhi zyada pyaare ho tum log. Prabhu ki baat sunke sab bahut khush ho gaye. Har pal naya sukh mehsoos ho raha tha.

Verse 31 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या के चरनन्हि पुनि तिन्ह नायउ माथ।। आसिष दीन्हे हरषि तुम्ह प्रिय मम जिमि रघुनाथ।।8(क)।। सुमन बृष्टि नभ संकुल भवन चले सुखकंद। चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नगर नारि नर बृंद।।8(ख)।।

kausalya ke carananhi puni tinh nāyu mātha | āsisa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha ||8(ka)|| sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakaṁda | caṛhī aṭārinhi dekha-hiṁ nagara nāri nara bṛṁda ||8(kha)||

Phir un sab ne Kausalya maa ke pair chhuye aur unka sar jhukaya. Maa bahut khush hokar ashirwad diya ki tum mujhe Raghunath jaise pyaare ho. Aasman se phool barsne lage, itne ki pura aasman bhar gaya. Prabhu khushi se mahal ki taraf chale gaye. Auraton aur mardon ki bheed chat par chad gayi shehar ka nazara dekhne.

Verse 32 (चौपाई)

कंचन कलस बिचित्र सँवारे। सबहिं धरे सजि निज निज द्वारे।। बंदनवार पताका केतू। सबन्हि बनाए मंगल हेतू।। बीथीं सकल सुगंध सिंचाई। गजमनि रचि बहु चौक पुराई।। नाना भाँति सुमंगल साजे। हरषि नगर निसान बहु बाजे।। जहँ तहँ नारि निछावर करहीं। देहिं असीस हरष उर भरहीं।। कंचन थार आरती नाना। जुबती सजें करहिं सुभ गाना।। करहिं आरती आरतिहर कें। रघुकुल कमल बिपिन दिनकर कें।। पुर सोभा संपति कल्याना। निगम सेष सारदा बखाना।। तेउ यह चरित देखि ठगि रहहीं। उमा तासु गुन नर किमि कहहीं।।

kaṁcana kalasa bicitra saṁvāre | sabahiṁ dhare saji nija-nija dvāre || baṁdanavāra patākā ketū | sabanhi banāe maṅgala hetū || bīthīṁ sakala sugandha siṁcāī | gajamani raci bahu cauka purāī || nānā bhāँti sumaṅgala sāje | haraṣi nagara nisāna bahu bāje || jahaँ-tahaँ nāri nichāvari karahīṁ | dehiṁ asīsa haraṣa ura bharahīṁ || kaṁcana thāra āratī nānā | jubatī sajaṁ kara-hiṁ subha gānā || karahiṁ āratī ārati-hara keṁ | raghukula kamala bipina dinakara keṁ || pura sobhā saṁpati kalyānā | nigama seṣa sāradā bakhānā || teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṁ | umā tāsu guna nara kimi kahahīṁ ||

Logon ne sone ke bartan sajaye aur apne apne darwaze par rakh diye. Har taraf pataka aur jhanda lagaya, sab shubh kaam ke liye. Galiyon mein itra daala aur aangan mein rangoli banayi. Har tarah se shubh sajavat ki aur dhol bajaye. Auraten khush hokar ashirwad deti thi, unka dil khushi se bhara tha. Sone ki thali mein aarti ki aur javaniyon ne acche gaane gaaye. Aarti uski ki jo dukh deta hai, Raghu kul ke suraj ki. Shehar ki sobha, sampatti aur kalyan ke baare mein Ved bhi batate hain. Lekin yeh charitra dekhke woh bhi hairan reh gaye. Uma, insaan kaise bataye uske gun?

Verse 33 (दोहा/सोरठा)

नारि कुमुदिनीं अवध सर रघुपति बिरह दिनेस। अस्त भएँ बिगसत भईं निरखि राम राकेस।।9(क)।। होहिं सगुन सुभ बिबिध बिधि बाजहिं गगन निसान। पुर नर नारि सनाथ करि भवन चले भगवान।।9(ख)।।

nāri kumudinīṁ avadha-sara raghupati biraha dinesa | asta bhaeṁ bigasata bhaīṁ nirakhi rāma rākesa ||9(ka)|| hohiṁ saguna subha bibidha bidhi bājahiṁ gagana nisāna | pura nara nāri sa-nātha kari bhavana cale bhagavāna ||9(kha)||

Ayodhya ki auraten jaise kamal ke phool thi, jo Prabhu ke bina sookh gayi thi. Ab jab Raghupati wapas aaye, woh khil gayi jaise chaand nikalne se phool khilte hain. Acche shagun hone lage aur aasman mein dhol bajne lage. Prabhu ne shehar ke mardon aur auraton ko wapas apna banaya aur mahal ki taraf chale gaye.

Verse 34 (चौपाई)

प्रभु जानी कैकेई लजानी। प्रथम तासु गृह गए भवानी।। ताहि प्रबोधि बहुत सुख दीन्हा। पुनि निज भवन गवन हरि कीन्हा।। कृपासिंधु जब मंदिर गए। पुर नर नारि सुखी सब भए।। गुर बसिष्ट द्विज लिए बुलाई। आजु सुघरी सुदिन समुदाई।। सब द्विज देहु हरषि अनुसासन। रामचंद्र बैठहिं सिंघासन।। मुनि बसिष्ट के बचन सुहाए। सुनत सकल बिप्रन्ह अति भाए।। कहहिं बचन मृदु बिप्र अनेका। जग अभिराम राम अभिषेका।। अब मुनिबर बिलंब नहिं कीजे। महाराज कहँ तिलक करीजै।।

prabhu jānī kaikēī lajanī | prathama tāsu gṛha gae bhavānī || tāhi prabodhi bahuta sukha dīnhā | puni nija bhavana gavana hari kīnhā || kṛpāsiṁdhu jaba maṁdira gae | pura nara nāri sukhī saba bhae || gura basiṣṭha dvija liē bulāī | āju sugharī sudina samudāī || saba dvija dehu haraṣi anusāsana | rāmacandra baiṭhahiṁ siṁghāsana || muni basiṣṭha ke bacana suhāe | sunata sakala bipranha ati bhāe || kahahiṁ bacana mṛdu bipra anekā | jaga-abhirāma rāma abhiṣekā || aba munibara bilaṁba nahiṁ kīje | mahārāja kahaṁ tilaka karīje ||

Bhagwan ne jaana ki Kaikeyi sharma rahi hai. To Parvati pehle uske ghar gayi. Usne Kaikeyi ko samjhaya aur bahut sukoon diya. Phir Bhagwan wapas apne dham chale gaye. Jab woh daya ke sagar palace pahunche, shehar ke sab log khush ho gaye. Guru Vashisth ne brahminon ko bulaya. Aaj ek achha din tha. Unhone kaha, brahmin bhaiyon, khushi se haan karo. Ramchandra singhasan par baithe. Vashisth ki baatein bahut pyaari thi. Sab brahmin sun ke khush ho gaye. Bahut se brahminon ne naram-naram kaha ki Ram ka rajyabhishek hona chahiye. Woh pure jagat ko khushi dene wale hain. Hey muni, ab der na karo. Maharaj ka tilak kar do.

Verse 35 (दोहा/सोरठा)

तब मुनि कहेउ सुमंत्र सन सुनत चलेउ हरषाइ। रथ अनेक बहु बाजि गज तुरत सँवारे जाइ।।10(क)।। जहँ तहँ धावन पठइ पुनि मंगल द्रब्य मगाइ। हरष समेत बसिष्ट पद पुनि सिरु नायउ आइ।।10(ख)।।

taba muni kaheu sumaṁtra sana sunata caleu haraṣāi | ratha aneka bahu bāji gaja turata saṁvāre jāi ||10(ka)|| jahaṁ-tahaṁ dhāvana paṭhaī puni maṁgala drabya magāi | haraṣa sameta basiṣṭha pada puni siru nāyu āi ||10(kha)||

Tab rishi ne Sumantra ko kaha. Sumantra sun ke khushi se nikal pada. Usne turant bahut saare rath, ghode aur haathi taiyaar karwaye. Woh har taraf daud ke log bheja aur shubh cheezein mangwayi. Phir khushi se wapas aaya aur Vashisth ke paon sar jhukaya.

Verse 36 (चौपाई)

अवधपुरी अति रुचिर बनाई। देवन्ह सुमन बृष्टि झरि लाई।। राम कहा सेवकन्ह बुलाई। प्रथम सखन्ह अन्हवावहु जाई।। सुनत बचन जहँ तहँ जन धाए। सुग्रीवादि तुरत अन्हवाए।। पुनि करुनानिधि भरतु हँकारे। निज कर राम जटा निरुआरे।। अन्हवाए प्रभु तीनिउ भाई। भगत बछल कृपाल रघुराई।। भरत भाग्य प्रभु कोमलताई। सेष कोटि सत सकहिं न गाई।। पुनि निज जटा राम बिबराए। गुर अनुसासन मागि नहाए।। करि मज्जन प्रभु भूषन साजे। अंग अनंग देखि सत लाजे।।

avadhapurī ati rucira banāī | devanha sumana bṛṣṭi jhari lāī || rāma kahā sevakanha bulāī | prathama sakhanha anhavāvahu jāī || sunata bacana jahaṁ-tahaṁ jana dhāe | sugrīvādi turata anhavāe || puni karunānidhi bharatu haṁkāre | nija kara rāma jaṭā nirūāre || anhavāe prabhu tīniu bhāī | bhagata bachala kṛpāla raghurāī || bharata bhāgya prabhu komalatāī | seṣa koṭi sata sakahiṁ na gāī || puni nija jaṭā rāma bibarāe | gura anusāsana māgi nahāe || karī majjana prabhu bhūṣana sāje | aṁga anaṁga dekhi sata lāje ||

Ayodhya ko bahut sundar banaya gaya. Devtaon ne phool barsaye. Ram ne sevako ko kaha ke pehle dosto ko nahla do. Log sun ke har taraf daud padhe. Sugriva aur baaki sab turant nahlaye gaye. Phir Bharat ko bulaya gaya. Ram ne khud apne haath se uski jatein khol di. Bhagwan ne teenon bhaiyon ko nahlaya. Ram apne bhakto ke bahut dayalu hain. Bharat ki kismat aur Ram ki narami ka koi anth nahi. Sesh bhi gaake nahi bata sakta. Phir Ram ne apni jatein kholi. Guru ki anumani lekar nahaye. Nahane ke baad Bhagwan ne gehne pehne. Unki khubsurati dekh ke Kaamdev bhi sharma gaya.

Verse 37 (दोहा/सोरठा)

सासुन्ह सादर जानकिहि मज्जन तुरत कराइ। दिब्य बसन बर भूषन अँग अँग सजे बनाइ।।11(क)।। राम बाम दिसि सोभति रमा रूप गुन खानि। देखि मातु सब हरषीं जन्म सुफल निज जानि।।11(ख)।। सुनु खगेस तेहि अवसर ब्रह्मा सिव मुनि बृंद। चढ़ि बिमान आए सब सुर देखन सुखकंद।।11(ग)।।

sāsunha sādara jānakihi majjana turata karāi | dibya basana bara bhūṣana aṁga-aṁga saje banāi ||11(ka)|| rāma bāma disi sobhati ramā rūpa guna khāni | dekhi mātu saba haraṣīṁ janma suphala nija jāni ||11(kha)|| sunu khagesa tehi avasara brahmā siva muni bṛṁda | caṛhi bimāna āe saba sura dekhana sukhakaṁda ||11(ga)||

Saas ne Sita ko izzat se nahlaya. Usne devi kapde aur gehne pehne. Ram ke bayein taraf Sita khadi thi. Woh Lakshmi jaisi sundar thi. Maa ne dekh ke khushi se apna janam safal samjha. Garud, sun. Us waqt Brahma, Shiv aur bahut rishi aasman se aaye. Sab devta khushi ke liye aaye the.

Verse 38 (चौपाई)

प्रभु बिलोकि मुनि मन अनुरागा। तुरत दिब्य सिंघासन मागा।। रबि सम तेज सो बरनि न जाई। बैठे राम द्विजन्ह सिरु नाई।। जनकसुता समेत रघुराई। पेखि प्रहरषे मुनि समुदाई।। बेद मंत्र तब द्विजन्ह उचारे। नभ सुर मुनि जय जयति पुकारे।। प्रथम तिलक बसिष्ट मुनि कीन्हा। पुनि सब बिप्रन्ह आयसु दीन्हा।। सुत बिलोकि हरषीं महतारी। बार बार आरती उतारी।। बिप्रन्ह दान बिबिध बिधि दीन्हे। जाचक सकल अजाचक कीन्हे।। सिंघासन पर त्रिभुअन साई। देखि सुरन्ह दुंदुभीं बजाईं।।

prabhu biloki muni mana anurāgā | turata dibya siṅghāsana māgā || rabi sama teja so barani na jāī | baiṭhe rāma dvijanha siru nāī || janakasutā sameta raghurāī | pekhi praharaṣe muni samudāī || beda maṃtra taba dvijanha ucāre | nabha sura muni jaya jayati pukāre || prathama tilaka basiṣṭha muni kīnhā | puni saba bipranha āyasu dīnhā || suta biloki haraṣīṃ mahatārī | bāra bāra āratī utārī || bipranha dāna bibidha bidhi dīnhe | jācaka sakala ajācaka kīnhe || siṅghāsana para tribhuana sāī | dekhi suranha duṃdubhī bajāīṃ ||

Rishiyon ne Bhagwan ko dekha aur unka dil pyaar se bhar gaya. Turant unhone devtaon ka singhasan mangwaya. Ram ki chamak sooraj jaisi thi, bata nahi sakte. Ram baithe aur brahmin sar jhukaye. Sita ke saath Ram singhasan par baithe. Sab rishi dekh ke bahut khush hue. Brahminon ne Vedic mantar padhe. Aasman mein devta jai-jai karne lage. Pehle Vashisth ne tilak kiya. Phir sab brahminon ko aadesh diya. Maa ne apne bete ko dekha aur khushi se aarti utari. Brahminon ne bahut tarah ke daan diye. Sab log khush ho gaye. Teen duniya ke swami singhasan par baithe. Devta dekh ke dhol bajane lage.

Verse 39 (छंद)

नभ दुंदुभीं बाजहिं बिपुल गंधर्ब किंनर गावहीं। नाचहिं अपछरा बृंद परमानंद सुर मुनि पावहीं।। भरतादि अनुज बिभीषनांगद हनुमदादि समेत ते। गहें छत्र चामर ब्यजन धनु असि चर्म सक्ति बिराजते।।1।। श्री सहित दिनकर बंस बूषन काम बहु छबि सोहई। नव अंबुधर बर गात अंबर पीत सुर मन मोहई।। मुकुटांगदादि बिचित्र भूषन अंग अंगन्हि प्रति सजे। अंभोज नयन बिसाल उर भुज धन्य नर निरखंति जे।।2।।

nabha duṃdubhīṃ bājahiṃ bipula gaṃdharba kiṃnara gāvahīṃ | nācahiṃ apacharā bṛṃda paramānanda sura muni pāvahīṃ || bharatādi anuj bibhīṣana aṅgada hanumadādi sameta te | gahẽ chatra cāmara byajana dhanu asi carma sakti birājate ||1|| śrī sahita dinakara baṃsa būṣana kāma bahu chabi sohāī | nava aṃbudhara bara gāta aṃbara pīta sura mana mohāī || mukuṭāṅgadādi bicitra bhūṣana aṅga aṅganhi prati saje | aṃbhoja nayana bisāla ura bhuja dhanya nara nirakhaṃti je ||2||

Aasmaan mein bade dhol bajne lage. Gandharv aur kinnar gaane lage. Apsaraen naachne lagi aur devi-muni log khush ho gaye. Bharat aur bhai log, Vibhishan, Angad, Hanuman aur baaki sab, saath mein khade the. Chhata pakde, chaamar jhaade, teer-kaman pakde, aur chamak rahe the. Sita ke saath Suryavanshi Raja aaye jo pyaar se bhi zyada sundar the. Unka shareer naye baadal jaisa aur peele kapde devi log ko pasand aaye. Mukut, kangan aur alag-alag gehne har ang pe saj gaye. Kamal jaisi aankhen, chaudi chhaati, bazoowal log, jinhe dekhta hai woh khushnaseeb hai.

Verse 40 (दोहा/सोरठा)

वह सोभा समाज सुख कहत न बनइ खगेस। बरनहिं सारद सेष श्रुति सो रस जान महेस।।12(क)।। भिन्न भिन्न अस्तुति करि गए सुर निज निज धाम। बंदी बेष बेद तब आए जहँ श्रीराम।। 12(ख)।। प्रभु सर्बग्य कीन्ह अति आदर कृपानिधान। लखेउ न काहूँ मरम कछु लगे करन गुन गान।।12(ग)।।

vaha sobhā samāja sukha kahata na banai khagesa | baranahiṃ sārad seṣa śruti so rasa jāna mahesa ||12(ka)|| bhinna bhinna astuti kari gae sura nija nija dhāma | baṃdī beṣa beda taba āe jahã śrīrāma ||12(kha)|| prabhu sarbagya kīnha ati ādara kṛpānidhāna | lakheu na kāhū̃ marama kachu lage karana guna gāna ||12(ga)||

Garud, us sabha ki sobha aur khushi ka baat karna mushkil hai. Saraswati, Sheshnag aur Ved bhi likhte hain, lekin poora maza sirf Mahesh jaanta hai. Alag-alag tareeke se taarif karke devi log apne ghar chale gaye. Phir Ved bhi wahan aaye, jahan Shri Ram the. Sab kuch jaanne wale Prabhu ne unki bahut izzat ki. Lekin koi bhi unka asli maqsad samajh nahi paaya. Unhone unhe apne gun gaane laga diya.

Verse 41 (छंद)

जय सगुन निर्गुन रूप रूप अनूप भूप सिरोमने। दसकंधरादि प्रचंड निसिचर प्रबल खल भुज बल हने।। अवतार नर संसार भार बिभंजि दारुन दुख दहे। जय प्रनतपाल दयाल प्रभु संजुक्त सक्ति नमामहे।।1।। तव बिषम माया बस सुरासुर नाग नर अग जग हरे। भव पंथ भ्रमत अमित दिवस निसि काल कर्म गुननि भरे। जे नाथ करि करुना बिलोके त्रिबिधि दुख ते निर्बहे। भव खेद छेदन दच्छ हम कहुँ रच्छ राम नमामहे।।2।। जे ग्यान मान बिमत्त तव भव हरनि भक्ति न आदरी। ते पाइ सुर दुर्लभ पदादपि परत हम देखत हरी। बिस्वास करि सब आस परिहरि दास तव जे होइ रहे। जपि नाम तव बिनु श्रम तरहिं भव नाथ सो समरामहे।।3।। जे चरन सिव अज पूज्य रज सुभ परसि मुनिपतिनी तरी। नख निर्गता मुनि बंदिता त्रेलोक पावनि सुरसरी। ध्वज कुलिस अंकुस कंज जुत बन फिरत कंटक किन लहे। पद कंज द्वंद मुकुंद राम रमेस नित्य भजामहे।।4।। अब्यक्तमूलमनादि तरु त्वच चारि निगमागम भने। षट कंध साखा पंच बीस अनेक पर्न सुमन घने। फल जुगल बिधि कटु मधुर बेलि अकेलि जेहि आश्रित रहे। पल्लवत फूलत नवल नित संसार बिटप नमामहे।।5।। जे ब्रह्म अजमद्वैतमनुभवगम्य मनपर ध्यावहीं। ते कहहुँ जानहुँ नाथ हम तव सगुन जस नित गावहीं। करुनायतन प्रभु सदगुनाकर देव यह बर मागहीं। मन बचन कर्म बिकार तजि तव चरन हम अनुरागहीं।।6।।

jaya saguna nirguna rūpa rūpa anūpa bhūpa siromane | dasakaṃdharādi pracaṃḍa nisicara prabala khala bhuja bala hane || avatāra nara saṃsāra bhāra bibhaṃji dāruna dukha dahe | jaya pranatapāla dayāla prabhu saṃjukta sakti namāmahe ||1|| tava biṣama māyā basa surāsura nāga nara aga jaga hare | bhava paṃtha bhramata amita divasa nisi kāla karma gunani bhare | je nātha kari karunā biloke tribidhi dukha te nirbahe | bhava kheda chedana daccha hama kahũ raccha rāma namāmahe ||2|| je gyāna māna bimattta tava bhava harani bhakti na ādarī | te pāi sura durlabha padādapi parata hama dekhata harī | bisvāsa kari saba āsa parihari dāsa tava je hoi rahe | japi nāma tava binu śrama tarahiṃ bhava nātha so samarāmahe ||3|| je carana siva aja pūjya raja subha parasi munipatinī tarī | nakha nirgata muni baṃditā treloka pāvani surasarī | dhvaja kulisa aṃkusa kaṃja juta bana phirata kaṃṭaka kina lahe | pada kaṃja dvaṃda mukuṃda rāma rameśa nitya bhajāmahe ||4|| abhyaktamūlamanādi taru tvaca cāri nigamāgama bhane | ṣaṭ kaṃdha sākhā paṃca bīsa aneka parna sumana ghane | phala jugala bidhi kaṭu madhura beli akeli jehi āśrita rahe | pallavata phūlata navala nita saṃsāra biṭapa namāmahe ||5|| je brahma ajamadvaītamanubhavagamya manapara dhyāvahīṃ | te kahahũ jānahũ nātha hama tava saguna jasa nita gāvahīṃ | karuṇāyatana prabhu sadguṇākara deva yaha bara māgahīṃ | mana bacana karma bikāra taji tava carana hama anurāgahīṃ ||6||

Jai ho aapko, roop wale aur roop se pare, gun wale aur nirgun. Aap jaisa koi raja nahi. Aapne Ravan jaise bade rakshas ko maar dala. Apni bazoowali taakat se buri log ko khatam kiya. Aap insaan banke aaye duniya ka bojh halka karne. Bade dukh ko jala diya. Jai ho aapko, jo jhukne walo ki raksha karte hain. Hum aapko namaste karte hain. Aapki maya badi hai, devi, asur, naag, insaan, sab usme phanse hain. Din raat chalte phirte hain, kaal, karma aur guno mein bandhe hain. Par jis par aap daya ki nazar daalte hain, woh teen tarah ke dukh se chhut jaate hain. Hey Ram, bhav ka dard katne wale, hamari raksha karo. Hum aapko namaste karte hain. Jo log gyaan ka ahankaar mein rehte hain, bhakti ki kadar nahi karte, woh devi log ke liye bhi mushkil pad paate hain, hum dekhte hain ki woh gir jaate hain. Par jo log aap pe bharosa rakhte hain, sab aas chhod ke aapke daas ban jaate hain, woh bina mehnat ke bhav paar kar jaate hain. Aapka naam japke. Hey Nath, hum aapko yaad rakhte hain. Aapke charan Shiv aur Brahma poojte hain. Muni ki patni ne jis dhool ko chhua, woh paar ho gayi. Aapke naakhun se Ganga nikli, jo teen duniya ko saaf karti hai. Jhanda, vajra, ankush, kamal, yeh sab nishaniyan hain. Jungle mein kaante kyun satayenge jiske saath aap ho? Hey Ram, Mukund, Lakshmi ke Swami, hum aapke charan kamal ko hamesha bhajte hain. Hum duniya ke ped ko namaste karte hain, jiska jal bin hai, shuru nahi hai. Uski chhaal char Ved hain. Chhah dhakkan, panchi branches, aur pachees tatva, bahut patti aur phool hain. Do tarah ke phal hain, kadwa aur meetha. Aur ek bel hai jo uske saath chipki hai, jiske saare jeev saharte hain. Hamesha naye patti aur phool aate rehte hain, yeh duniya ka ped hai. Jo log Brahm ko dhyaan mein rakhte hain, jo na janma, jo doosra nahi, jo anubhav se jaana jaata hai, woh bhi aapke sagun roop ki taarif gaate hain. Hey Daya ke dhar, guno ka khajan, devi yeh vardaan maangte hain. Mann, baani aur karam ke buraai chhod ke, hum aapke charan se pyaar karte hain.

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

सब के देखत बेदन्ह बिनती कीन्हि उदार। अंतर्धान भए पुनि गए ब्रह्म आगार।।13(क)।। बैनतेय सुनु संभु तब आए जहँ रघुबीर। बिनय करत गदगद गिरा पूरित पुलक सरीर।।13(ख)।।

saba ke dekhata bedanha binatī kīnhi udāra | antardhāna bhae puni gae brahma āgāra ||13(ka)|| bainateya sunu saṃbhu taba āe jahã raghubīra | binaya karata gadagada girā pūrita pulaka sarīra ||13(kha)||

Sabke saamne Vedon ne badi iltija ki. Phir woh gayab ho gaye aur Brahma ke paas chale gaye. Sun Garud, phir Shiv wahan aaye jahan Raghuveer the. Unki aawani ruk gayi, shareer mein romanch aa gaya.

Verse 43 (छंद)

जय राम रमारमनं समनं। भव ताप भयाकुल पाहि जनं।। अवधेस सुरेस रमेस बिभो। सरनागत मागत पाहि प्रभो।।1।। दससीस बिनासन बीस भुजा। कृत दूरि महा महि भूरि रुजा।। रजनीचर बृंद पतंग रहे। सर पावक तेज प्रचंड दहे।।2।। महि मंडल मंडन चारुतरं। धृत सायक चाप निषंग बरं।। मद मोह महा ममता रजनी। तम पुंज दिवाकर तेज अनी।।3।। मनजात किरात निपात किए। मृग लोग कुभोग सरेन हिए।। हति नाथ अनाथनि पाहि हरे। बिषया बन पावँर भूलि परे।।4।। बहु रोग बियोगन्हि लोग हए। भवदंघ्रि निरादर के फल ए।। भव सिंधु अगाध परे नर ते। पद पंकज प्रेम न जे करते।।5।। अति दीन मलीन दुखी नितहीं। जिन्ह के पद पंकज प्रीति नहीं।। अवलंब भवंत कथा जिन्ह के।। प्रिय संत अनंत सदा तिन्ह कें।।6।। नहिं राग न लोभ न मान मदा।। तिन्ह कें सम बैभव वा बिपदा।। एहि ते तव सेवक होत मुदा। मुनि त्यागत जोग भरोस सदा।।7।। करि प्रेम निरंतर नेम लिएँ। पद पंकज सेवत सुद्ध हिएँ।। सम मानि निरादर आदरही। सब संत सुखी बिचरंति मही।।8।। मुनि मानस पंकज भृंग भजे। रघुबीर महा रनधीर अजे।। तव नाम जपामि नमामि हरी। भव रोग महागद मान अरी।।9।। गुन सील कृपा परमायतनं। प्रनमामि निरंतर श्रीरमनं।। रघुनंद निकंदय द्वंद्वघनं। महिपाल बिलोकय दीन जनं।।10।।

jaya rāma ramā-ramaṇaṁ samanaṁ | bhava-tāpa bhayākula pāhi janaṁ || avadheśa sureśa rameśa vibho | śaraṇāgata māgata pāhi prabho ||1|| daśaśīsa bināsana bīsa bhujā | kṛta dūri mahā mahi bhūri rujā || rajanīcara bṛnda pataṅga rahe | sara pāvaka teja pracaṇḍa dahe ||2|| mahi-maṇḍala maṇḍana cārutaraṁ | dhṛta sāyaka cāpa niṣaṅga baraṁ || mada moha mahā mamatā rajanī | tama puñja divākara teja anī ||3|| manajāta kirāta nipāta kiye | mṛga-loka kubhoga sareṇa hiye || hati nātha anāthani pāhi hare | viṣayā bana pāṁvara bhūli pare ||4|| bahu roga biyoganha loka hae | bhavad-aṅghri nirādara ke phala e || bhava-sindhu agādha pare nara te | pada-paṅkaja prema na je karate ||5|| ati dīna malīna dukhī nitahīṁ | jinha ke pada-paṅkaja prīti nahīṁ || avalaṁba bhavaṁta kathā jinha ke | priya saṁta anaṁta sadā tinh keṁ ||6|| nahiṁ rāga na lobha na māna madā | tinh keṁ sama baibhava vā bipadā || ehi te tava sevaka hota mudā | muni tyāgata joga bharosa sadā ||7|| kari prema niraṁtara nema liyeṁ | pada-paṅkaja sevata suddha hiyeṁ || sama māni nirādara ādarahī | saba saṁta sukhī bicaranti mahī ||8|| muni mānasa paṅkaja bhṛṅga bhaje | raghubīra mahā raṇadhīra aje || tava nāma japāmi namāmi harī | bhava-roga mahāgada māna arī ||9|| guṇa śīla kṛpā paramāyatanaṁ | praṇamāmi niraṁtara śrī-ramaṇaṁ || raghu-naṁda nikaṁdaya dvaṁdva-ghanaṁ | mahipāla bilokaya dīna janaṁ ||10||

Jai Ram, Lakshmi ke priya, sab dukh mitane wale. Duniya ki garmi aur dar se logon ki raksha karo. Ayodhya ke Swami, devi ke Swami, Lakshmi ke Swami, sharan mein aane walo ki raksha karo. Das sir wale Ravan ko maar dala, bees haath wale ko khatam kiya. Duniya se bade bade rog door kar diye. Raat ke rakshas keede jaise jal gaye, aapki aag mein. Puri duniya ka shringar, sabse sundar. Teer, dhanush aur quiver pakde hue. Aapki chamak suraj jaisi hai, ahankaar, moh aur badi mamta ki andheri raat ko bhaga deti hai. Iccha naam ke shikari ko maar dala. Jeev log buri aadaton mein phanse, dukhi hokar bhaag gaye. Hey Nath, anaatho ki raksha karo. Jo log vishayon ke jungle mein bhatak gaye, unhe bacha lo. Bahut log bimari aur judaai mein phanse hain, yeh aapke charan ki kadar na karne ka phal hai. Log bhav sagar mein girte hain jo aapke charan kamal se pyaar nahi karte. Hamesha dukhi, mail aur pare-shan rehte hain jinhe aapke charan se pyaar nahi hai. Par jinke sahare aapki katha hai, unko anant sant pyaare hain. Unmein na raag, na lobh, na ahankaar, na nasha. Unke liye sukh aur dukh barabar hai. Isliye aapke sevak khush rehte hain. Muni log bhi yoga chod ke aap pe bharosa karte hain. Hamesha pyaar se, niyam pakad ke, aapke charan kamal ko serve karte hain, saaf dil se. Badnaami aur izzat ko barabar maanke, sab sant duniya mein khush ghoomte hain. Muni ke mann ka kamal bhramara aapke charan ka ras peeta hai. Hey Raghuveer, bade yoddha, jise koi hara nahi. Aapka naam japta hoon, aapko namaste karta hoon, hey Hari, ahankaar ka dushman, bhav rog ki badi dawa. Gun, sheel aur daya ka dhar, main hamesha Lakshmi ke priya ko namaste karta hoon. Hey Raghu kul ki shaan, duality ke badal kaatne wale, hey Raja, garib logon pe nazar rakhna.

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

बार बार बर मागउँ हरषि देहु श्रीरंग। पद सरोज अनपायनी भगति सदा सतसंग।।14(क)।।

bāra bāra bara māgaũ harakhi dehu śrīraṅga | pada-saroja anapāyanī bhagati sadā sat-saṅga ||14(ka)||

Main baar-baar yeh dua maangta hoon ki aap khushi se mujhe yeh denge. Bhagwan, mujhe aapke charnon mein pakki bhakti mile. Aur hamesha achchhe logon ki company rahe. Shivji ne Ram ke gun gaakar khushi se Kailas chale gaye.