Prakarana 3

Verse 45 (चौपाई)

बरनि उमापति राम गुन हरषि गए कैलास। तब प्रभु कपिन्ह दिवाए सब बिधि सुखप्रद बास।।14(ख)।।

barani umāpati rāma guna harakhi gae kailāsa | taba prabhu kapinha divāe saba bidhi sukha-prada bāsa ||14(kha)||

Beta, yeh Ram ki katha sunne se paap dhul jaate hain aur darr bhi door ho jaata hai. Log jo yeh sunte hain, unko sahi galat ka pata chal jaata hai. Jo log iccha se sunte hain, unko bhi khushi aur dhan milta hai. Yahan bhi aish karte hain, aur ant mein Ram ke dham jaate hain. Yeh katha maya ke samundar se paar karane jaisi hai. Ayodhya mein log hamesha khush rahte hain. Sab Ram se pyaar karte hain. Brahmin log ko bahut daan milta hai.

Verse 46 (दोहा/सोरठा)

सुनु खगपति यह कथा पावनी। त्रिबिध ताप भव भय दावनी।। महाराज कर सुभ अभिषेका। सुनत लहहिं नर बिरति बिबेका।। जे सकाम नर सुनहिं जे गावहिं। सुख संपति नाना बिधि पावहिं।। सुर दुर्लभ सुख करि जग माहीं। अंतकाल रघुपति पुर जाहीं।। सुनहिं बिमुक्त बिरत अरु बिषई। लहहिं भगति गति संपति नई।। खगपति राम कथा मैं बरनी। स्वमति बिलास त्रास दुख हरनी।। बिरति बिबेक भगति दृढ़ करनी। मोह नदी कहँ सुंदर तरनी।। नित नव मंगल कौसलपुरी। हरषित रहहिं लोग सब कुरी।। नित नइ प्रीति राम पद पंकज। सबकें जिन्हहि नमत सिव मुनि अज।। मंगन बहु प्रकार पहिराए। द्विजन्ह दान नाना बिधि पाए।।

sunu khagapati yaha kathā pāvanī | tribidha tāpa bhava bhaya dāvanī || mahārāja kara subha abhiṣekā | sunata lahahiṁ nara birati bibekā || je sakāma nara sunahiṁ je gāvahiṁ | sukha saṁpati nānā bidhi pāvahiṁ || sura durlabha sukha kari jaga māhīṁ | aṁta-kāla raghupati pura jāhīṁ || sunahiṁ bimukta birata aru biṣayī | lahahiṁ bhagati gati saṁpati naī || khagapati rāma kathā maiṁ baranī | svamati bilāsa trāsa dukha haranī || birati bibeka bhagati dṛḍha karanī | moha nadī kahaṁ suṁdara taranī || nita nava maṅgala kausalapurī | harasita rahahiṁ loga saba kurī || nita naī prīti rāma pada paṅkaja | sabakeṁ jinhahi namata siva muni aja || maṅgana bahu prakāra pahirāe | dvijanha dāna nānā bidhi pāe ||

Sab bandar bhagwan ke charnon mein itna doob gaye the ki unhe pata hi nahi chala din kaise guzar gaye. Cheh mahine nikal gaye pata bhi nahi chala.

Verse 47 (चौपाई)

ब्रह्मानंद मगन कपि सब कें प्रभु पद प्रीति। जात न जाने दिवस तिन्ह गए मास षट बीति।।15।।

brahmānanda magana kapi saba keṁ prabhu pada prīti | jāta na jāne divasa tinh gae māsa ṣaṭ bīti ||15||

Bandaron ko apne ghar ka khayal bhi yaad nahi tha, sapne mein bhi yaad nahi aata tha. Unka mann bilkul bhagwan mein tha. Phir Ram ne sab doston ko bulaya. Sab aake sir jhukaye. Ram ne sabko paas bithaya aur pyaar se baat ki. Ram ne kaha tumne meri bahut seva ki hai. Main tumhe bahut pyaar karta hoon. Tumne apna ghar, raj, sab chhod diya mere liye. Tum mere sabse pyare ho, yeh jhooth nahi hai. Main sach bol raha hoon.

Verse 48 (दोहा/सोरठा)

अब गृह जाहु सखा सब भजेहु मोहि दृढ़ नेम। सदा सर्बगत सर्बहित जानि करेहु अति प्रेम।।16।।

aba gṛha jāhu sakhā saba bhajēhu mōhi dṛḍha nēma | sadā sarbagata sarbahita jāni karēhu ati prēma ||16||

Ab tum sab apne ghar jao, mere doston. Aur mujhe dil se yaad karte raho. Main har jagah hoon aur sabka bhala chahta hoon, yeh jaan ke mujhse pyaar karo.

Verse 49 (चौपाई)

सुनि प्रभु बचन मगन सब भए। को हम कहाँ बिसरि तन गए।। एकटक रहे जोरि कर आगे। सकहिं न कछु कहि अति अनुरागे।। परम प्रेम तिन्ह कर प्रभु देखा। कहा बिबिध बिधि ग्यान बिसेषा।। प्रभु सन्मुख कछु कहन न पारहिं। पुनि पुनि चरन सरोज निहारहिं।। तब प्रभु भूषन बसन मगाए। नाना रंग अनूप सुहाए।। सुग्रीवहि प्रथमहिं पहिराए। बसन भरत निज हाथ बनाए।। प्रभु प्रेरित लछिमन पहिराए। लंकापति रघुपति मन भाए।। अंगद बैठ रहा नहिं डोला। प्रीति देखि प्रभु ताहि न बोला।।

suni prabhu bacana magana saba bhae | ko hama kahā̃ bisari tana gae || ēkaṭaka rahē jōri kara āgē | sakahĩ na kachu kahi ati anurāgē || parama prēma tinh kara prabhu dēkhā | kahā bibidha bidhi gyāna biśēṣā || prabhu sanmukha kachu kahan na pārhĩ | puni puni carana sarōja nihārhĩ || taba prabhu bhūṣana basana magāē | nānā raṅga anūpa suhāē || sugrīvahi prathamahĩ pahirāē | basana bharata nija hātha banāē || prabhu prērita lachimana pahirāē | laṅkāpati raghupati mana bhāē || aṅgada baiṭha rahā nahĩ ḍōlā | prīti dēkhi prabhu tāhi na bōlā ||

Jab sabne Prabhu ke baat suni, woh itne khush ho gaye jaise khud ko hi bhool gaye ho. Haath jod ke woh sab Prabhu ke saamne khade reh gaye, aur ek baar bhi aankh nahi hatai. Itne pyaar mein doob gaye the ki kuch bol bhi nahi pa rahe the. Prabhu ne dekha ki unka pyaar kitna gehra hai, ab gyaan ki kya zaroorat hai? Prabhu ke saamne kuch bol nahi pa rahe the, bas baar baar unke charnon ko dekhte rahe. Phir Prabhu ne gehne aur kapde mangwaye, kayi rang ke, bahut sundar. Pehle Sugriva ko pehnaya, aur woh kapde Bharat ne khud apne haath se banaye the. Prabhu ke kehne se Lakshman ne Vibhishan ko kapde pehnaye, aur Raghupati ka mann bahut khush hua. Angad wahi baitha raha, hilta bhi nahi. Uska pyaar dekh ke Prabhu ne usse kuch bola bhi nahi.

Verse 50 (दोहा/सोरठा)

जामवंत नीलादि सब पहिराए रघुनाथ। हियँ धरि राम रूप सब चले नाइ पद माथ।।17(क)।। तब अंगद उठि नाइ सिरु सजल नयन कर जोरि। अति बिनीत बोलेउ बचन मनहुँ प्रेम रस बोरि।।17(ख)।।

jāmbavanta nīlādi saba pahirāē raghunātha | hiyã dhari rāma rūpa saba calē nāi pada mātha ||17(ka)|| taba aṅgada uṭhi nāi siru sajal nayana kara jōri | ati binīta bōlēu bacana manahũ prēma-rasa bōri ||17(kha)||

Jamvant, Neel aur baaki sabko Raghunath ne kapde pehnaye. Sabke dil mein Ram ka roop basa ke, woh sab uske charnon ko sar jhuka ke chale gaye. Phir Angad utha, sar jhukaya, aankhen bhar gayi, haath jod liye. Bahut vinamra ho ke bola, jaise pyaar ke ras mein doob gaya ho.

Verse 51 (चौपाई)

सुनु सर्बग्य कृपा सुख सिंधो। दीन दयाकर आरत बंधो।। मरती बेर नाथ मोहि बाली। गयउ तुम्हारेहि कोंछें घाली।। असरन सरन बिरदु संभारी। मोहि जनि तजहु भगत हितकारी।। मोरें तुम्ह प्रभु गुर पितु माता। जाउँ कहाँ तजि पद जलजाता।। तुम्हहि बिचारि कहहु नरनाहा। प्रभु तजि भवन काज मम काहा।। बालक ग्यान बुद्धि बल हीना। राखहु सरन नाथ जन दीना।। नीचि टहल गृह कै सब करिहउँ। पद पंकज बिलोकि भव तरिहउँ।। अस कहि चरन परेउ प्रभु पाही। अब जनि नाथ कहहु गृह जाही।।

sunu sarbagya kṛpā sukha sĩdhō | dīna dayākara ārata bãdhō || maratī bēra nātha mōhi bālī | gayau tumhārehi kō̃chē̃ ghālī || asaran saran biradu sãbhārī | mōhi jani tajahu bhagata hita-kārī || morē̃ tumha prabhu guru pitu mātā | jāũ kahā̃ taji pada jalajāta || tumhahi bicāri kahahu naranāhā | prabhu taji bhavana kāja mama kāhā || bālaka gyāna buddhi bala hīnā | rākhahu saran nātha jana dīnā || nīci ṭahala gṛha kai saba karihū̃ | pada paṅkaja bilōki bhava tarihū̃ || asa kahi carana parēu prabhu pāhī | aba jani nātha kahahu gṛha jāhī ||

Sunno sab kuch jaanne wale, kripa aur khushi ke dene wale. Tum garibon pe daya karte ho, museebat mein kaam aate ho. Jab Bali mar raha tha, us waqt usne mujhe tumhari god mein bitha diya. Woh chala gaya, mujhe tumhare hawaale kar gaya. Tum wada karte ho ki jiska koi sahare wala nahi, uski pakad lo. Mujhe mat chodo, tum apne bhakton ka bhala chahte ho. Mere liye tum Prabhu ho, guru ho, baap ho, maa ho. Tumhare charnon ko chod ke main kahan jaaun? Soch ke batao, logon ke raja. Tumhe chod ke main ghar jaaun, mera kya kaam hai? Main to baccha hoon, gyaan bhi nahi, buddhi bhi nahi, taakat bhi nahi. Apne garib sevak ki raksha karo. Tumhare ghar mein jo bhi chhota kaam ho, main kar dunga. Tumhare charnon ko dekh ke main is duniya se paar ho jaunga. Yeh keh ke woh Prabhu ke charnon mein gir gaya. Ab mujhe ghar jaane ko mat kaho.

Verse 52 (दोहा/सोरठा)

अंगद बचन बिनीत सुनि रघुपति करुना सींव। प्रभु उठाइ उर लायउ सजल नयन राजीव।।18(क)।। निज उर माल बसन मनि बालितनय पहिराइ। बिदा कीन्हि भगवान तब बहु प्रकार समुझाइ।।18(ख)।।

aṅgada bacana binīta suni raghupati karunā sī̃va | prabhu uṭhāi ura lāyu sajal nayana rājīva ||18(ka)|| nija ura māla basana mani bāli-tanaya pahirāi | bidā kīnhi bhagavāna taba bahu prakāra samujhāi ||18(kha)||

Angad ki vinamra baat sun ke Raghupati ka dil pighal gaya, woh bahut dayalu the. Usko uthaya, apne seene se laga liya, aankhen bhar gayi thi. Phir Prabhu ne apni mala, kapde aur ek nag Bali ke bete ko pehnaye. Akhir mein usse vida kiya, bahut samjhaya samjhaya ke.

Verse 53 (चौपाई)

भरत अनुज सौमित्र समेता। पठवन चले भगत कृत चेता।। अंगद हृदयँ प्रेम नहिं थोरा। फिरि फिरि चितव राम कीं ओरा।। बार बार कर दंड प्रनामा। मन अस रहन कहहिं मोहि रामा।। राम बिलोकनि बोलनि चलनी। सुमिरि सुमिरि सोचत हँसि मिलनी।। प्रभु रुख देखि बिनय बहु भाषी। चलेउ हृदयँ पद पंकज राखी।। अति आदर सब कपि पहुँचाए। भाइन्ह सहित भरत पुनि आए।। तब सुग्रीव चरन गहि नाना। भाँति बिनय कीन्हे हनुमाना।। दिन दस करि रघुपति पद सेवा। पुनि तव चरन देखिहउँ देवा।। पुन्य पुंज तुम्ह पवनकुमारा। सेवहु जाइ कृपा आगारा।। अस कहि कपि सब चले तुरंता। अंगद कहइ सुनहु हनुमंता।।

bharata anuj saumitra sametā | paṭhavan cale bhagat kṛta cetā || aṅgada hṛdayã prema nahĩ thorā | phiri-phiri citava rāma kī̃ orā || bāra-bāra kara daṇḍa pranāmā | mana asa rahana kahahĩ mohi rāmā || rāma bilokani bolani calanī | sumiri-sumiri socata hãsi milanī || prabhu rukha dekhi binaya bahu bhāṣī | caleu hṛdayã pada paṅkaja rākhī || ati ādara saba kapi pahũcāe | bhāinh sahita bharata puni āe || taba sugrīva carana gahi nānā | bhā̃ti binaya kīnhe hanumānā || dina dasa kari raghupati pada sevā | puni tava carana dekhihaũ devā || punya puñja tumha pavanakumārā | sevahu jāi kṛpā āgārā || asa kahi kapi saba cale turaṃtā | aṅgada kahai sunahu hanumaṃtā ||

Bharat apne chhote bhai Saumitra ke saath chale, bhakti mein magan ho ke. Angad ke dil mein bada pyaar tha, baar baar Ram ki taraf dekhta tha. Baar baar dandwat pranam karta, mann mein yahi dua karta ki Ram mujhe yaad rahe. Ram ko dekhna, uska naam lena, chalna bhi usi ki tarah, bas wohi yaad rehta. Muskurake milta tha logon se. Prabhu ki ichcha samajh ke, bahut nivedan kiya aur chale gaya, charnon ko dil mein rakha. Sab bandaron ne bahut izzat se inko pahunchaya. Bharat bhaiyon ke saath wapas aaya. Phir Sugriv ne charnon ko pakad ke Hanuman se bahut nivedan kiya. Das din tak Raghupati ki seva karne do, phir tumhare charnon ko darshan ho jayenge. Tum punya ke bhandar ho, Pavan Kumar. Jao, kripa ke dham ki seva karo. Yeh keh ke sab bandar turant chale gaye. Angad bola, sun Hanuman...

Verse 54 (दोहा/सोरठा)

कहेहु दंडवत प्रभु सैं तुम्हहि कहउँ कर जोरि। बार बार रघुनायकहि सुरति कराएहु मोरि।।19(क)।। अस कहि चलेउ बालिसुत फिरि आयउ हनुमंत। तासु प्रीति प्रभु सन कहि मगन भए भगवंत।।!9(ख)।। कुलिसहु चाहि कठोर अति कोमल कुसुमहु चाहि। चित्त खगेस राम कर समुझि परइ कहु काहि।।19(ग)।।

kahehu daṇḍavat prabhu saĩ tumhahi kahaũ kara jori | bāra-bāra raghunāyakahi surati karāehu mori ||19(ka)|| asa kahi caleu bāli-suta phiri āyu hanumaṃta | tāsu prīti prabhu sana kahi magana bhae bhagavaṃta ||19(kha)|| kulisahu cāhi kaṭhora ati komala kusumahu cāhi | citta khagesa rāma kara samujhi parai kahu kāhi ||19(ga)||

Bali ke bete ne kaha, mera pranaam Prabhu ko bata dena. Main haath jod ke kehta hoon, baar baar Raghuveer ko yaad dilate rahna. Yeh keh ke woh chala gaya. Phir Hanuman wapas aaya. Prabhu ko uski pyaar ki baat batayi. Bhagwan bahut khush ho gaye. Bijli itni sakht hoti hai, phool itna naram hota hai. Par tum batao, Raghunath ka dil samajh me kaise aata hai?

Verse 55 (चौपाई)

पुनि कृपाल लियो बोलि निषादा। दीन्हे भूषन बसन प्रसादा।। जाहु भवन मम सुमिरन करेहू। मन क्रम बचन धर्म अनुसरेहू।। तुम्ह मम सखा भरत सम भ्राता। सदा रहेहु पुर आवत जाता।। बचन सुनत उपजा सुख भारी। परेउ चरन भरि लोचन बारी।। चरन नलिन उर धरि गृह आवा। प्रभु सुभाउ परिजनन्हि सुनावा।। रघुपति चरित देखि पुरबासी। पुनि पुनि कहहिं धन्य सुखरासी।। राम राज बैंठें त्रेलोका। हरषित भए गए सब सोका।। बयरु न कर काहू सन कोई। राम प्रताप बिषमता खोई।।

puni kṛpāla liyo boli niṣādā | dīnhe bhūṣana basana prasādā || jāhu bhavana mama sumirana karehū | mana krama bacana dharma anusarehū || tumha mama sakhā bharata-sama bhrātā | sadā rahehu pura āvata jātā || bacana sunata upajā sukha bhārī | pareu carana bhari locana bārī || carana nalina ura dhari gṛha āvā | prabhu subhāu parijananhĩ sunāvā || raghupati carita dekhi purabāsī | puni-puni kahahĩ dhanya sukha-rāsī || rāma-rāja baĩṭhẽ trelokā | haraṣita bhae gae saba sokā || bayaru na kara kāhū sana koī | rāma pratāpa biṣamatā khoī ||

Phir Dayalu Prabhu ne Nishad ko bulaya. Unhe kapde aur gehne diye. Prabhu bole, ghar jao aur mera naam jaap karte raho. Mann se, kaam se, baat se dharam ka paalan karo. Tum mere dost ho, Bharat jaisa bhai ho. Shehar mein aate jaate raho. Yeh baat sun ke usko bahut sukha mila. Charan pakad liye, aankhon mein paani aa gaya. Prabhu ke charan dil mein basa ke ghar chala gaya. Ghar walo ko Prabhu ki acchi baatein sunayi. Shehar ke log Raghunath ke kaam dekh ke baar baar kahte, dhanya ho, sukhi raho. Ram rajya mein teeno duniya khush thi. Sab ka dukh gaya. Kisi ka kisi se bair nahi tha. Ram ki shakti se darr khatam ho gaya.

Verse 56 (दोहा/सोरठा)

बरनाश्रम निज निज धरम बनिरत बेद पथ लोग। चलहिं सदा पावहिं सुखहि नहिं भय सोक न रोग।।20।।

baranāśrama nija-nija dharama bani-rata beda patha loga | calahĩ sadā pāvahĩ sukhahi nahĩ bhaya soka na roga ||20||

Log apne apne dharam mein lage rahte the. Ved ki baat chalte the. Hamesha sukhi rahte the. Na koi darr tha, na dukh, na bimari.

Verse 57 (चौपाई)

दैहिक दैविक भौतिक तापा। राम राज नहिं काहुहि ब्यापा।। सब नर करहिं परस्पर प्रीती। चलहिं स्वधर्म निरत श्रुति नीती।। चारिउ चरन धर्म जग माहीं। पूरि रहा सपनेहुँ अघ नाहीं।। राम भगति रत नर अरु नारी। सकल परम गति के अधिकारी।। अल्पमृत्यु नहिं कवनिउ पीरा। सब सुंदर सब बिरुज सरीरा।। नहिं दरिद्र कोउ दुखी न दीना। नहिं कोउ अबुध न लच्छन हीना।। सब निर्दंभ धर्मरत पुनी। नर अरु नारि चतुर सब गुनी।। सब गुनग्य पंडित सब ग्यानी। सब कृतग्य नहिं कपट सयानी।।

daihika daivika bhautika tāpā | rāma rāja nahĩ kāhuhi byāpā || saba nara karahĩ paraspara prītī | calahĩ svadharma nirata śruti nītī || cāriu carana dharma jaga māhī̃ | pūri rahā sapanehũ agha nāhī̃ || rāma bhagati rata nara aru nārī | sakala parama gati ke adhikārī || alpa-mṛtyu nahĩ kavanīu pīrā | saba suṃdara saba biruja sarīrā || nahĩ daridra kou dukhī na dīnā | nahĩ kou abudha na lacchana hīnā || saba nirdaṃbha dharmarata punī | nara aru nāri catura saba gunī || saba gunagya paṇḍita saba gyānī | saba kṛtagya nahĩ kapaṭa sayānī ||

Ram ke raj mein kisi ko shareer ka dard nahi tha. Na kisi ko kismat ka takleef, na paisa ka problem. Sab ek dusre se pyaar karte the. Apna dharam nibhate the. Dharam charo paon pe khada tha. Sapne mein bhi paap nahi dikhta tha. Aurat mard sab Ram bhakti mein lage the. Sabko mukti milne wali thi. Koi jaldi nahi mar raha tha. Koi dukh nahi tha. Sabke shareer theek theek the. Koi gareeb nahi tha, koi dukhi nahi tha. Koi bewakoof nahi tha, koi gunaheen nahi tha. Sab sachche the, dharam mein lage the. Sab samajhdar the, guni the. Sab jaanane wale the, pandit the. Sab acche the, koi dhokhebaaz nahi tha.

Verse 58 (दोहा/सोरठा)

राम राज नभगेस सुनु सचराचर जग माहिं।। काल कर्म सुभाव गुन कृत दुख काहुहि नाहिं।।21।।

rāma-rāja nabhageśa sunu sacarācara jaga māhiṃ | kāla karma subhāva guna kṛta dukha kāhuhi nāhiṃ ||21||

Suno, Ram ke raj mein saari duniya mein kisi ko dukh nahi tha. Na waqt ki wajah se, na karam ki wajah se, na swabhav ki wajah se, na guno ki wajah se.

Verse 59 (चौपाई)

भूमि सप्त सागर मेखला। एक भूप रघुपति कोसला।। भुअन अनेक रोम प्रति जासू। यह प्रभुता कछु बहुत न तासू।। सो महिमा समुझत प्रभु केरी। यह बरनत हीनता घनेरी।। सोउ महिमा खगेस जिन्ह जानी। फिरी एहिं चरित तिन्हहुँ रति मानी।। सोउ जाने कर फल यह लीला। कहहिं महा मुनिबर दमसीला।। राम राज कर सुख संपदा। बरनि न सकइ फनीस सारदा।। सब उदार सब पर उपकारी। बिप्र चरन सेवक नर नारी।। एकनारि ब्रत रत सब झारी। ते मन बच क्रम पति हितकारी।।

bhūmi sapta sāgara mekhalā | eka bhūpa raghupati kosalā || bhuana aneka roma prati jāsu | yaha prabhutā kachu bahuta na tāsu || so mahimā samujhata prabhu kerī | yaha baranata hīnatā ghanerī || sou mahimā khageśa jinha jānī | phirī ehiṃ carita tinhahuṃ rati mānī || sou jāne kara phala yaha līlā | kaha-hiṃ mahā munibara damasīlā || rāma rāja kara sukha saṃpadā | barani na sakai phanīsa sārādā || saba udāra saba para upakārī | bipra carana sevaka nara nārī || eka-nāri vrata rata saba jhārī | te mana baca krama pati hitakārī ||

Dharti ko saat samundar gher ke rakhte hain. Is poori dharti par ek hi raja tha, Raghu kul ka prabhu, jo Kosala ka raaj karte the. Bhagwan ke rom-rom mein anek duniya hain, phir bhi yeh rajya unke liye kuch bhi nahi hai. Bhagwan ki mahatva ko samajhna aur phir use batana, yeh bahut mushkil kaam hai. Jo log unki mahatva jaante hain, pakshi raaja, woh baar-baar is katha mein khushi paate hain. Sirf bade rishi-muni jo apne mann ko rok ke rakhte hain, woh is khel ke asli phal ke baare mein batate hain. Ram ke rajya ki khushi aur samriddhi ko Sheshnaag ya Saraswati bhi poora nahi likh sakte. Sab log bade dilwale the, sab dusron ka bhala chahte the. Aur aurte-purush brahmanon ke charno ki seva karte the. Sab aurte apne pati ke vrat mein lagi thi. Mann, baat aur kaam mein woh apne pati ke liye hi kaam karti thi.

Verse 60 (दोहा/सोरठा)

दंड जतिन्ह कर भेद जहँ नर्तक नृत्य समाज। जीतहु मनहि सुनिअ अस रामचंद्र कें राज।।22।।

daṃḍa jatinha kara bheda jahaṃ nartaka nṛtya samāja | jītahu manahi suni-a asa rāmacandra keṃ rāja ||22||

Jahan saza sirf ek alag pehchaan ban gayi hai sanyasiyon ke liye. Jahan nachne wale logon ke beech mein ek saath ikhatte hokar naach karte hain. Sunno yeh baat, aisa tha Ramchandra ka rajya. Apne mann ko jeet lo.

Verse 61 (चौपाई)

फूलहिं फरहिं सदा तरु कानन। रहहि एक सँग गज पंचानन।। खग मृग सहज बयरु बिसराई। सबन्हि परस्पर प्रीति बढ़ाई।। कूजहिं खग मृग नाना बृंदा। अभय चरहिं बन करहिं अनंदा।। सीतल सुरभि पवन बह मंदा। गूंजत अलि लै चलि मकरंदा।। लता बिटप मागें मधु चवहीं। मनभावतो धेनु पय स्त्रवहीं।। ससि संपन्न सदा रह धरनी। त्रेताँ भइ कृतजुग कै करनी।। प्रगटीं गिरिन्ह बिबिध मनि खानी। जगदातमा भूप जग जानी।। सरिता सकल बहहिं बर बारी। सीतल अमल स्वाद सुखकारी।। सागर निज मरजादाँ रहहीं। डारहिं रत्न तटन्हि नर लहहीं।। सरसिज संकुल सकल तड़ागा। अति प्रसन्न दस दिसा बिभागा।।

phūlahiṃ pharahiṃ sadā taru kānana | rahahi eka saṅga gaja pañcānana || khaga mṛga sahaja bayaru bisarāī | sabanhi paraspara prīti baṛhāī || kūjahiṃ khaga mṛga nānā bṛndā | abhaya carahiṃ bana karahiṃ anaṃdā || sītala surabhi pavana baha maṃdā | gūṃjata ali lai cali makaraṃdā || latā biṭapa māgeṃ madhu cavahīṃ | manabhāvato dhenu paya stravahīṃ || sasi saṃpanna sadā raha dharanī | tretāṃ bhi kṛta-juga kai karanī || pragaṭīṃ girinha bibidha mani khānī | jagadātamā bhūpa jaga jānī || saritā sakala bahahiṃ bara bārī | sītala amala svāda sukhakārī || sāgara nija marajādāṃ rahahīṃ | ḍārahiṃ ratna taṭanhi nara lahahīṃ || sarasija saṃkula sakala taṛāgā | ati prasanna dasa disā bibhāgā ||

Ped aur jungle hamesha phoolte-phalte rahte the. Haathi aur sher bhi saath mein rehte the. Chidiya aur jaanwar apna purana dushmani bhool gaye the. Sab ek dusre se pyar badhaane lage. Chidiya aur jaanwar ke tole tole mein bolo aur khelte the. Dar ke bina woh jungle mein ghoomte aur khush rahte the. Thandi aur khushbu wali hawa dheere-dheere chalti thi. Madhumakkhiyan shahad lekar gungunati thi. Bel aur ped jab se shahad maanga toh de dete the. Gaye itna doodh deti thi jitna mann karta tha. Dharti hamesha khushhaal rehti thi. Treta yug mein aisa laga jaise Satyug wapas aa gaya ho. Pahadiyon se anek ratna nikalte the. Log raja ko duniya ka aatma maante the. Nadiyan accha paani le kar behti thi, thanda, saaf, meetha aur jaan bachane wala. Samundar apni had mein rehte the. Kinare par ratna phenkte the jo log utha lete the. Talab kamal se bhare hote the. Duniya ki har disha khush thi.

Verse 62 (दोहा/सोरठा)

बिधु महि पूर मयूखन्हि रबि तप जेतनेहि काज। मागें बारिद देहिं जल रामचंद्र के राज।।23।।

bidhu mahi pūra mayūkhanhi rabi tapa jetanehi kāja | māgeṃ bārida dehiṃ jala rāmacandra ke rāja ||23||

Chandni raat mein chaand ki roshni dharti ko bhar deti thi. Sooraj itni hi garmi deta tha jitna zaroorat hoti thi. Baadal jab se paani maanga toh de dete the, aisa tha Ramchandra ka rajya.

Verse 63 (चौपाई)

कोटिन्ह बाजिमेध प्रभु कीन्हे। दान अनेक द्विजन्ह कहँ दीन्हे।। श्रुति पथ पालक धर्म धुरंधर। गुनातीत अरु भोग पुरंदर।। पति अनुकूल सदा रह सीता। सोभा खानि सुसील बिनीता।। जानति कृपासिंधु प्रभुताई। सेवति चरन कमल मन लाई।। जद्यपि गृहँ सेवक सेवकिनी। बिपुल सदा सेवा बिधि गुनी।। निज कर गृह परिचरजा करई। रामचंद्र आयसु अनुसरई।। जेहि बिधि कृपासिंधु सुख मानइ। सोइ कर श्री सेवा बिधि जानइ।। कौसल्यादि सासु गृह माहीं। सेवइ सबन्हि मान मद नाहीं।। उमा रमा ब्रह्मादि बंदिता। जगदंबा संततमनिंदिता।।

koṭinh bājimedha prabhu kīnhe | dāna aneka dvijanha kahaṁ dīnhe || śruti-patha pālaka dharma dhuraṁdhara | guṇātīta aru bhoga puraṁdara || pati anukūla sadā raha sītā | sobhā khāni suśīla binītā || jānati kṛpāsiṁdhu prabhutāī | sevati carana kamala mana lāī || jadyapi gṛhaṁ sevaka sevakinī | bipula sadā sevā bidhi gunī || nija kara gṛha paricarajā karaī | rāmacandra āyasu anusaraī || jehi bidhi kṛpāsiṁdhu sukha mānai | soi kara śrī sevā bidhi jānai || kausalyādi sāsu gṛha māhīṁ | sevai sabanhi māna mada nāhīṁ || umā ramā brahmādi baṁditā | jagadambā saṁtata-maninditā ||

Prabhu ne anek ashwamedh yagya kiye. Brahmanon ko bahut daan diya. Woh Ved ki baat ko maante the aur dharam ko apne upar le ke chalte the. Woh gunon se pare the, phir bhi sabko sukh dete the. Sita hamesha apne pati ke saath khush rehti thi. Woh sundar thi, acchi swabhav wali aur vinati thi. Woh jaanti thi ki Prabhu kitne dayalu hain. Isliye woh apne mann se unke charno ki seva karti thi. Ghar mein anek naukar the, phir bhi woh khud haath se kaam karti thi. Woh Ramchandra ki baat maanti thi. Jaise dayalu Prabhu ko khushi hoti thi, waise hi woh seva karti thi. Sasu maa Kausalya aur ghar ke sab logon ki woh seva karti thi. Usme koi ahankaar nahi tha. Uma, Lakshmi, Brahma, sab uski pooja karte hain. Woh duniya ki maa hai aur uska mann bilkul saaf hai.

Verse 64 (दोहा/सोरठा)

जासु कृपा कटाच्छु सुर चाहत चितव न सोइ। राम पदारबिंद रति करति सुभावहि खोइ।।24।।

jāsu kṛpā kaṭācchu sur cāhata citava na soi | rāma padārabiṁda rati karati subhāvahi khoi ||24||

Devi ki itni kripa hai ki devta bhi uski ek nazar ke liye taraste hain, lekin woh nazar nahi mil paati. Lekin woh Sita Ram ke charno mein apna pyaar laga ke apna asli swabhav bhi bhool gayi.

Verse 65 (चौपाई)

सेवहिं सानकूल सब भाई। राम चरन रति अति अधिकाई।। प्रभु मुख कमल बिलोकत रहहीं। कबहुँ कृपाल हमहि कछु कहहीं। राम करहिं भ्रातन्ह पर प्रीती। नाना भाँति सिखावहिं नीती।। हरषित रहहिं नगर के लोगा। करहिं सकल सुर दुर्लभ भोगा।। अहनिसि बिधिहि मनावत रहहीं। श्रीरघुबीर चरन रति चहहीं।। दुइ सुत सुन्दर सीताँ जाए। लव कुस बेद पुरानन्ह गाए।। दोउ बिजई बिनई गुन मंदिर। हरि प्रतिबिंब मनहुँ अति सुंदर।। दुइ दुइ सुत सब भ्रातन्ह केरे। भए रूप गुन सील घनेरे।।

sevahiṁ sānakūla saba bhāī | rāma carana rati ati adhikāī || prabhu mukha kamala bilokata rahahīṁ | kabahuṁ kṛpāla hamahi kachu kahahīṁ || rāma karahiṁ bhrātanha para prītī | nānā bhāँti sikhāvahiṁ nītī || haraṣita rahahiṁ nagara ke logā | karahiṁ sakala sur durlabha bhogā || ahanisi bidhihi manāvata rahahīṁ | śrīraghubīra carana rati cahahīṁ || dui suta sundara sītāँ jāe | lava kusa beda purānanha gāe || doü bijaī binai guṇa maṁdira | hari pratibiṁba manahuँ ati suṁdara || dui dui suta saba bhrātanha kere | bhae rūpa guṇa sīla ghanere ||

Sab bhai Ram ke charno ki seva karte the, unka pyaar din din badhta gaya. Woh log Ram ke chehre ko dekhte rehte the, ummeed mein ki kya shayad woh humse kuch bolein. Ram apne bhaiyon se bahut pyaar karte the aur unhe neeti aur achcha vyavhaar sikhate the. Shahar ke log bahut khush the, itna sukh mil raha tha jo devto ko bhi nahi milta. Din raat woh log bhagwan ki kripa ke liye pray karte the aur Ram ke charno mein pyaar chahte the. Sita ke do bete hue, Luv aur Kush, jo bahut sundar the. Woh Ved aur Puranon ko gaate the. Dono bete jeetne wale the, vinamra the, guno se bhare the, mano Hari ki jhalak ho. Har bhai ke do-do bete hue, sab roop aur gun mein acche the.

Verse 66 (दोहा/सोरठा)

ग्यान गिरा गोतीत अज माया मन गुन पार। सोइ सच्चिदानंद घन कर नर चरित उदार।।25।।

gyāna girā gotīta aja māyā mana guna pāra | soi saccidānanda ghana kara nara carita udāra ||25||

Woh gyaan se pare hain, bol se pare hain, indriyon se bhi pare. Woh janme nahi, maya se bhi azaad hain, mann aur guno se bhi alag. Sat-Chit-Anand swaroop hain, lekin insaan ki shakal mein reh ke bade kaam karte hain.

Verse 67 (चौपाई)

प्रातकाल सरऊ करि मज्जन। बैठहिं सभाँ संग द्विज सज्जन।। बेद पुरान बसिष्ट बखानहिं। सुनहिं राम जद्यपि सब जानहिं।। अनुजन्ह संजुत भोजन करहीं। देखि सकल जननीं सुख भरहीं।। भरत सत्रुहन दोनउ भाई। सहित पवनसुत उपबन जाई।। बूझहिं बैठि राम गुन गाहा। कह हनुमान सुमति अवगाहा।। सुनत बिमल गुन अति सुख पावहिं। बहुरि बहुरि करि बिनय कहावहिं।। सब कें गृह गृह होहिं पुराना। रामचरित पावन बिधि नाना।। नर अरु नारि राम गुन गानहिं। करहिं दिवस निसि जात न जानहिं।।

prātakāla sarū kari majjana | baiṭhahiṁ sabhāँ saṅga dvija sajjana || beda purāna basiṣṭha bakhānahiṁ | sunahiṁ rāma jadyapi saba jānahiṁ || anujanha saṁjuta bhojana karahīṁ | dekhi sakala jananīṁ sukha bharahīṁ || bharata satruhana donau bhāī | sahita pavanasuta upabana jāī || būjhahiṁ baiṭhi rāma guna gāhā | kaha hanumāna sumati avagāhā || sunata bimala guna ati sukha pāvahiṁ | bahuri bahuri kari binaya kahāvahiṁ || saba keṁ gṛha gṛha hohiṁ purānā | rāmacarita pāvana bidhi nānā || nara aru nāri rāma guna gānahiṁ | karahiṁ divasa nisi jāta na jānahiṁ ||

Subah savere woh Sarayu nadi mein naha ke aate the. Phir sab achche logon ke saath sabha mein baithte the. Vashisht ji Ved aur Puranon ki baatein sunate the, Ram bhi sunte the jabki unhe sab pata tha. Ram apne chhote bhaiyon ke saath khana khate the, maa log dekh ke khush ho jaati thin. Bharat aur Shatrughan, Hanuman ke saath bagiche gaye. Wahan baith ke Ram ke gunon ke baare mein poocha, Hanuman ne samjhaya. Gunon ko sun ke sab bahut khush hue aur baar baar vinamra hoke bole. Har ghar mein Puranon ki katha hoti thi, Ram ke charitra ki baatein hoti thin. Aur aurtein sab Ram ke gun gaate thin, din raat pata hi nahi chalta tha.