Prakarana 2

Verse 24 (दोहा/सोरठा)

पुनि प्रभु हरषि सत्रुहन भेंटे हृदयँ लगाइ। लछिमन भरत मिले तब परम प्रेम दोउ भाइ।।5।।

puni prabhu haraṣi satruhana bheṇṭe hṛdayã lagāi. lachimana bharata mile taba parama prema dou bhāi..5..

Then the Lord, rejoicing, embraced Shatrughna and pressed him to his heart. Thereupon Lakshmana and Bharata met as well—two brothers joined in the highest love.

Verse 25 (चौपाई)

भरतानुज लछिमन पुनि भेंटे। दुसह बिरह संभव दुख मेटे।। सीता चरन भरत सिरु नावा। अनुज समेत परम सुख पावा।। प्रभु बिलोकि हरषे पुरबासी। जनित बियोग बिपति सब नासी।। प्रेमातुर सब लोग निहारी। कौतुक कीन्ह कृपाल खरारी।। अमित रूप प्रगटे तेहि काला। जथाजोग मिले सबहि कृपाला।। कृपादृष्टि रघुबीर बिलोकी। किए सकल नर नारि बिसोकी।। छन महिं सबहि मिले भगवाना। उमा मरम यह काहुँ न जाना।। एहि बिधि सबहि सुखी करि रामा। आगें चले सील गुन धामा।। कौसल्यादि मातु सब धाई। निरखि बच्छ जनु धेनु लवाई।।

bharatānuja lachimāna puni bheṇṭe. dusaha biraha saṁbhava dukha meṭe.. sītā carana bharata siru nāvā. anuj sameta parama sukha pāvā.. prabhu biloki haraṣe purabāsī. janita biyoga bipati saba nāsī.. prema-ātura saba loga nihārī. kautuka kīnha kṛpāla kharārī.. amita rūpa pragaṭe tehi kālā. jathāyoga mile sabahi kṛpālā.. kṛpā-dṛṣṭi raghubīra bilokī. kie sakala nara nāri bisokī.. chana mahĩ sabahi mile bhagavānā. umā marama yaha kāhũ na jānā.. ehi bidhi sabahi sukhī kari rāmā. āgẽ cale sīla guna dhāmā.. kausalyādi mātu saba dhāī. nirakhi baccha janu dhenu lavāī..

Bharata’s younger brother Lakshmana embraced him again, and the unbearable grief born of separation was wiped away. Bharata bowed his head at Sita’s feet, and with his younger brothers found supreme joy. Seeing the Lord, the townsfolk rejoiced; every calamity produced by their long parting vanished. All, distressed with love, kept gazing; the compassionate slayer of Khara worked a marvel. At that moment immeasurable forms appeared, and the merciful Lord met each one as befitted them. With a glance of grace from heroic Raghuvira, every man and woman was made free of sorrow. In an instant the Lord met them all—O Uma, none understands this mystery. Thus Rama made everyone happy and moved on, the very abode of courtesy and virtue. Then Kausalya and the other mothers ran forward; seeing their child, they lowed like cows calling to their calves.

Verse 26 (छंद)

जनु धेनु बालक बच्छ तजि गृहँ चरन बन परबस गईं। दिन अंत पुर रुख स्त्रवत थन हुंकार करि धावत भई। अति प्रेम सब मातु भेटीं बचन मृदु बहुबिधि कहे। गइ बिषम बियोग भव तिन्ह हरष सुख अगनित लहे॥

janu dhenu bālaka baccha taji gṛhã carana bana parabasa gaī̃. dina anta pura rukha stravata thana huṅkāra kari dhāvata bhaī.. ati prema saba mātu bheṭī̃ bacana mṛdu bahubidhi kahe. gaī biṣama biyoga bhava tinh haraṣa sukha aganita lahe..

As a cow, forced away from her calf and home to graze in the forest, at day’s end turns toward the town—her udders dripping—and, lowing aloud, comes running: so did all the mothers, in overflowing love, embrace their sons and speak gentle words in many ways. The cruel anguish born of separation departed, and they obtained immeasurable joy and delight.

Verse 27 (दोहा/सोरठा)

भेटेउ तनय सुमित्राँ राम चरन रति जानि। रामहि मिलत कैकेई हृदयँ बहुत सकुचानि।।6(क)।। लछिमन सब मातन्ह मिलि हरषे आसिष पाइ। कैकेइ कहँ पुनि पुनि मिले मन कर छोभु न जाइ।।6।।

bheṭeu tanaya sumitrā̃ rāma carana rati jāni. rāmahi milata kaikeī hṛdayã bahuta sakucāni..6(ka).. lachimāna saba mātanhi mili haraṣe āsiṣa pāi. kaikei kahã puni puni mile mana kara chobhu na jāi..6..

Sumitra met her son, knowing his heart’s devotion to Rama’s feet. But when Kaikeyi met Rama, she was deeply abashed within. Lakshmana met all the mothers together and, rejoicing, received their blessings; yet toward Kaikeyi he met again and again, and the agitation of his heart would not subside.

Verse 28 (चौपाई)

सासुन्ह सबनि मिली बैदेही। चरनन्हि लागि हरषु अति तेही।। deहिं असीस बूझि कुसलाता। होइ अचल तुम्हार अहिवाता।। सब रघुपति मुख कमल बिलोकहिं। मंगल जानि नयन जल रोकहिं।। कनक थार आरति उतारहिं। बार बार प्रभु गात निहारहिं।। नाना भाँति निछावरि करहीं। परमानंद हरष उर भरहीं।। कौसल्या पुनि पुनि रघुबीरहि। चितवति कृपासिंधु रनधीरहि।। हृदयँ बिचारति बारहिं बारा। कवन भाँति लंकापति मारा।। अति सुकुमार जुगल मेरे बारे। निसिचर सुभट महाबल भारे।।

sāsunhaṁ sabani milī baidehī | carananhi lāgi haraṣu ati tehī || dehiṁ asīsa būjhi kusalātā | hoi acala tumhār ahi-vātā || saba raghupati mukha-kamala bilokahiṁ | maṅgala jāni nayana-jala rokahiṁ || kanaka thāra ārati utārahiṁ | bāra-bāra prabhu gāta nihārahiṁ || nānā bhāँti nichāvari karahīṁ | paramānanda haraṣa ura bharahīṁ || kausalya puni-puni raghubīrahi | citavati kṛpā-siṁdhu raṇadhīrahi || hṛdayaṁ bicārati bārahiṁ-bārā | kavan bhāँti laṅkāpati mārā || ati sukumāra jugala mere bāre | nisicara subhaṭa mahābala bhāre ||

All the elder ladies (the mothers-in-law’s side) came together to meet Vaidehī; she bowed at their feet, and they were filled with exceeding joy. They gave their blessings and asked after her welfare: “May your auspicious married fortune remain ever unbroken.” All gazed upon the lotus-face of Raghupati; recognizing it as the very sign of good fortune, they could not restrain their tears. They performed ārati with golden trays, and again and again looked upon the Lord’s limbs. In many ways they waved offerings in loving propitiation, their hearts brimming with supreme bliss. Kausalyā, time and again, looked upon Raghubīr—the ocean of compassion, the hero of battle. In her heart she pondered repeatedly: “In what manner did he slay the lord of Laṅkā? My pair is so tender and delicate—while the demon-champions were mighty and strong.”

Verse 29 (दोहा/सोरठा)

लछिमन अरु सीता सहित प्रभुहि बिलोकति मातु। परमानंद मगन मन पुनि पुनि पुलकित गातु।।7।।

lachimana aru sītā sahita prabhahi bilokati mātu | paramānanda magana mana puni-puni pulakita gātu ||7||

ମାତା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଦେଖି ପରମ ଆନନ୍ଦରେ ଲୀନ ହେଲେ; ପୁଣି ପୁଣି ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଦେହ ରୋମାଞ୍ଚିତ ହୋଇ ଉଠୁଥିଲା।

Verse 30 (चौपाई)

लंकापति कपीस नल नीला। जामवंत अंगद सुभसीला।। हनुमदादि सब बानर बीरा। धरे मनोहर मनुज सरीरा।। भरत सनेह सील ब्रत नेमा। सादर सब बरनहिं अति प्रेमा।। देखि नगरबासिन्ह कै रीती। सकल सराहहि प्रभु पद प्रीती।। पुनि रघुपति सब सखा बोलाए। मुनि पद लागहु सकल सिखाए।। गुर बसिष्ट कुलपूज्य हमारे। इन्ह की कृपाँ दनुज रन मारे।। ए सब सखा सुनहु मुनि मेरे। भए समर सागर कहँ बेरे।। मम हित लागि जन्म इन्ह हारे। भरतहु ते मोहि अधिक पिआरे।। सुनि प्रभु बचन मगन सब भए। निमिष निमिष उपजत सुख नए।।

laṅkāpati kapīsa nala nīlā | jāṁvanta aṅgada subhasīlā || hanumadādi saba bānara bīrā | dhare manohara manuja sarīrā || bharata saneha sīla brata nemā | sādara saba baranahiṁ ati premā || dekhi nagara-bāsinhi kai rītī | sakala sarāhahi prabhu pada prītī || puni raghupati saba sakhā bolāe | muni pada lāgahu sakala sikhāe || guru basiṣṭha kula-pūjya hamāre | inha kī kṛpāँ danuja rana māre || e saba sakhā sunahu muni mere | bhae samara-sāgara kahaँ bere || mama hita lāgi janma inha hāre | bharatahu te mohi adhika piāre || suni prabhu bacana magana saba bhae | nimiṣa nimiṣa upajata sukha nae ||

The lord of Laṅkā, the lord of the monkeys, Nala and Nīla, Jāmbavān and noble Angada; Hanumān and all the other heroic monkeys—assuming charming human forms— Bharata, with love, virtue, vows, and disciplined observances, lovingly described them all with reverence. Seeing the ways of the townsfolk, all praised their love for the Lord’s feet. Then Raghupati called all his companions and instructed them: “Bow at the sage’s feet.” “Guru Vasiṣṭha is our family’s revered preceptor; by his grace the demons were slain in battle. O friends, listen to my sage: when did you ever become an ocean of war? For my good you have spent your very births; to me you are dearer even than Bharata.” Hearing the Lord’s words, all were absorbed in delight; at every moment new happiness arose.

Verse 31 (दोहा/सोरठा)

कौसल्या के चरनन्हि पुनि तिन्ह नायउ माथ।। आसिष दीन्हे हरषि तुम्ह प्रिय मम जिमि रघुनाथ।।8(क)।। सुमन बृष्टि नभ संकुल भवन चले सुखकंद। चढ़ी अटारिन्ह देखहिं नगर नारि नर बृंद।।8(ख)।।

kausalya ke carananhi puni tinh nāyu mātha | āsisa dīnhe haraṣi tumha priya mama jimi raghunātha ||8(ka)|| sumana bṛṣṭi nabha saṅkula bhavana cale sukhakaṁda | caṛhī aṭārinhi dekha-hiṁ nagara nāri nara bṛṁda ||8(kha)||

ପୁଣି ସେମାନେ କୌସଲ୍ୟାଙ୍କ ଚରଣରେ ଶିର ନମାଇଲେ। ହର୍ଷିତ ହୋଇ ସେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ: “ରଘୁନାଥ ସ୍ୱୟଂ ଯେପରି ମୋତେ ପ୍ରିୟ, ସେପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରିୟ।” ଫୁଲର ବର୍ଷାରେ ଆକାଶ ଘନ ହୋଇଗଲା; ଆନନ୍ଦର ଆଧାର ପ୍ରଭୁ ରାଜଭବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ନଗରର ମହୋତ୍ସବ ଦେଖିବାକୁ ପୁରୁଷ-ନାରୀ ଦଳେ ଦଳେ ଅଟାଳିକାର ଛାତ ଉପରେ ଚଢ଼ିଲେ।

Verse 32 (चौपाई)

कंचन कलस बिचित्र सँवारे। सबहिं धरे सजि निज निज द्वारे।। बंदनवार पताका केतू। सबन्हि बनाए मंगल हेतू।। बीथीं सकल सुगंध सिंचाई। गजमनि रचि बहु चौक पुराई।। नाना भाँति सुमंगल साजे। हरषि नगर निसान बहु बाजे।। जहँ तहँ नारि निछावर करहीं। देहिं असीस हरष उर भरहीं।। कंचन थार आरती नाना। जुबती सजें करहिं सुभ गाना।। करहिं आरती आरतिहर कें। रघुकुल कमल बिपिन दिनकर कें।। पुर सोभा संपति कल्याना। निगम सेष सारदा बखाना।। तेउ यह चरित देखि ठगि रहहीं। उमा तासु गुन नर किमि कहहीं।।

kaṁcana kalasa bicitra saṁvāre | sabahiṁ dhare saji nija-nija dvāre || baṁdanavāra patākā ketū | sabanhi banāe maṅgala hetū || bīthīṁ sakala sugandha siṁcāī | gajamani raci bahu cauka purāī || nānā bhāँti sumaṅgala sāje | haraṣi nagara nisāna bahu bāje || jahaँ-tahaँ nāri nichāvari karahīṁ | dehiṁ asīsa haraṣa ura bharahīṁ || kaṁcana thāra āratī nānā | jubatī sajaṁ kara-hiṁ subha gānā || karahiṁ āratī ārati-hara keṁ | raghukula kamala bipina dinakara keṁ || pura sobhā saṁpati kalyānā | nigama seṣa sāradā bakhānā || teu yaha carita dekhi ṭhagi rahahīṁ | umā tāsu guna nara kimi kahahīṁ ||

They adorned wondrous golden vessels and, duly prepared, set them at their respective doorways. They made festoons, flags, and banners—each for the sake of auspiciousness. All the streets were sprinkled with fragrance, and many courtyards were filled with ritual floor-designs. In diverse ways they arranged auspicious decorations; in joy, many ceremonial drums resounded through the city. Here and there women waved offerings and gave blessings, their hearts full of delight. With golden trays they performed many forms of ārati; adorned young women sang auspicious songs. They offered ārati to the Remover of distress, the sun to the lotus-grove of the Raghu line. The city’s splendor, prosperity, and well-being—even the Vedas, Śeṣa, and Sāradā proclaim. Seeing this sacred episode, even they remain amazed; O Umā, how could mere humans tell all his virtues?

Verse 33 (दोहा/सोरठा)

नारि कुमुदिनीं अवध सर रघुपति बिरह दिनेस। अस्त भएँ बिगसत भईं निरखि राम राकेस।।9(क)।। होहिं सगुन सुभ बिबिध बिधि बाजहिं गगन निसान। पुर नर नारि सनाथ करि भवन चले भगवान।।9(ख)।।

nāri kumudinīṁ avadha-sara raghupati biraha dinesa | asta bhaeṁ bigasata bhaīṁ nirakhi rāma rākesa ||9(ka)|| hohiṁ saguna subha bibidha bidhi bājahiṁ gagana nisāna | pura nara nāri sa-nātha kari bhavana cale bhagavāna ||9(kha)||

ଅଯୋଧ୍ୟାର ନାରୀମାନେ ନଗର-ସରୋବରର କୁମୁଦିନୀ ପରି ଥିଲେ; ରଘୁନାଥଙ୍କ ବିଚ୍ଛେଦ-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ରାମ—ଚନ୍ଦ୍ରମା—ଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ ହେଲେ। ନାନା ପ୍ରକାର ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ଆକାଶରେ ଦେବଦୁନ୍ଦୁଭି ନିନାଦିତ ହେଲା। ନଗରର ପୁରୁଷ-ନାରୀଙ୍କୁ ପୁଣି ନିରାପତ୍ତା ଓ ନିଜ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱାମୀ-ପ୍ରଭୁ ପାଇଥିବା ଭାବ ଦେଇ, ଭଗବାନ ରାଜଭବନ ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।

Verse 34 (चौपाई)

प्रभु जानी कैकेई लजानी। प्रथम तासु गृह गए भवानी।। ताहि प्रबोधि बहुत सुख दीन्हा। पुनि निज भवन गवन हरि कीन्हा।। कृपासिंधु जब मंदिर गए। पुर नर नारि सुखी सब भए।। गुर बसिष्ट द्विज लिए बुलाई। आजु सुघरी सुदिन समुदाई।। सब द्विज देहु हरषि अनुसासन। रामचंद्र बैठहिं सिंघासन।। मुनि बसिष्ट के बचन सुहाए। सुनत सकल बिप्रन्ह अति भाए।। कहहिं बचन मृदु बिप्र अनेका। जग अभिराम राम अभिषेका।। अब मुनिबर बिलंब नहिं कीजे। महाराज कहँ तिलक करीजै।।

prabhu jānī kaikēī lajanī | prathama tāsu gṛha gae bhavānī || tāhi prabodhi bahuta sukha dīnhā | puni nija bhavana gavana hari kīnhā || kṛpāsiṁdhu jaba maṁdira gae | pura nara nāri sukhī saba bhae || gura basiṣṭha dvija liē bulāī | āju sugharī sudina samudāī || saba dvija dehu haraṣi anusāsana | rāmacandra baiṭhahiṁ siṁghāsana || muni basiṣṭha ke bacana suhāe | sunata sakala bipranha ati bhāe || kahahiṁ bacana mṛdu bipra anekā | jaga-abhirāma rāma abhiṣekā || aba munibara bilaṁba nahiṁ kīje | mahārāja kahaṁ tilaka karīje ||

କୈକେୟୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇଛି ଜାଣି, ଭବାନୀ ପ୍ରଥମେ ତା’ର ଗୃହକୁ ଗଲେ; ଉପଦେଶ ଦେଇ ମହା ସାନ୍ତ୍ୱନା କଲେ, ତାପରେ ହରି ନିଜ ନିବାସକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ। କରୁଣା-ସାଗର ଯେତେବେଳେ ରାଜଭବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ନଗରର ସମସ୍ତ ନର-ନାରୀ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ଆଜି ଶୁଭ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦିନ ମିଳିଥିବା ଦେଖି, ଗୁରୁ ବଶିଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆନନ୍ଦରେ ଅନୁମତି ଦିଅ,”—ଏମିତି କହି ରାମଚନ୍ଦ୍ର ସିଂହାସନରେ ବସିଲେ। ମୁନି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ବାଣୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଧୁର; ଶୁଣି ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଡ଼ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ଅନେକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନମ୍ର ସ୍ୱରେ କହିଲେ—“ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେଉ—ସମଗ୍ର ଜଗତର ଆନନ୍ଦ ରାମ। ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଉ ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ମହାରାଜଙ୍କ ରାଜତିଳକ କରନ୍ତୁ।”

Verse 35 (दोहा/सोरठा)

तब मुनि कहेउ सुमंत्र सन सुनत चलेउ हरषाइ। रथ अनेक बहु बाजि गज तुरत सँवारे जाइ।।10(क)।। जहँ तहँ धावन पठइ पुनि मंगल द्रब्य मगाइ। हरष समेत बसिष्ट पद पुनि सिरु नायउ आइ।।10(ख)।।

taba muni kaheu sumaṁtra sana sunata caleu haraṣāi | ratha aneka bahu bāji gaja turata saṁvāre jāi ||10(ka)|| jahaṁ-tahaṁ dhāvana paṭhaī puni maṁgala drabya magāi | haraṣa sameta basiṣṭha pada puni siru nāyu āi ||10(kha)||

ତାପରେ ମୁନି ସୁମନ୍ତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ; ଶୁଣି ସେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ବାହାରିଗଲେ। ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଅନେକ ରଥ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହାତୀ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଇଲେ। ସେ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ସବୁ ଦିଗକୁ ପଠାଇଲେ ଏବଂ ଶୁଭ ସାମଗ୍ରୀ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ପଛେ ଆନନ୍ଦରେ ଫେରି ଆସି, ପୁଣି ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଚରଣେ ମସ୍ତକ ନମାଇଲେ।

Verse 36 (चौपाई)

अवधपुरी अति रुचिर बनाई। देवन्ह सुमन बृष्टि झरि लाई।। राम कहा सेवकन्ह बुलाई। प्रथम सखन्ह अन्हवावहु जाई।। सुनत बचन जहँ तहँ जन धाए। सुग्रीवादि तुरत अन्हवाए।। पुनि करुनानिधि भरतु हँकारे। निज कर राम जटा निरुआरे।। अन्हवाए प्रभु तीनिउ भाई। भगत बछल कृपाल रघुराई।। भरत भाग्य प्रभु कोमलताई। सेष कोटि सत सकहिं न गाई।। पुनि निज जटा राम बिबराए। गुर अनुसासन मागि नहाए।। करि मज्जन प्रभु भूषन साजे। अंग अनंग देखि सत लाजे।।

avadhapurī ati rucira banāī | devanha sumana bṛṣṭi jhari lāī || rāma kahā sevakanha bulāī | prathama sakhanha anhavāvahu jāī || sunata bacana jahaṁ-tahaṁ jana dhāe | sugrīvādi turata anhavāe || puni karunānidhi bharatu haṁkāre | nija kara rāma jaṭā nirūāre || anhavāe prabhu tīniu bhāī | bhagata bachala kṛpāla raghurāī || bharata bhāgya prabhu komalatāī | seṣa koṭi sata sakahiṁ na gāī || puni nija jaṭā rāma bibarāe | gura anusāsana māgi nahāe || karī majjana prabhu bhūṣana sāje | aṁga anaṁga dekhi sata lāje ||

ଅଯୋଧ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଭାବେ ସଜିଗଲା; ଦେବତାମାନେ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବୃଷ୍ଟି କଲେ। ରାମ ସେବକମାନଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ—“ପ୍ରଥମେ ଯାଅ, ମୋ ସଖାମାନଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଅ।” ଏହା ଶୁଣି ଲୋକେ ସବୁ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ସୁଗ୍ରୀବ ଆଦି ସମସ୍ତେ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ସ୍ନାନ କଲେ। ତାପରେ କରୁଣା-ନିଧି ରାମ ଭରତଙ୍କୁ ଡାକିଲେ; ନିଜ ହାତରେ ତାଙ୍କ ଜଟା ଖୋଲିଦେଲେ। ଭକ୍ତବତ୍ସଳ ରଘୁରାୟ ପ୍ରଭୁ ତିନି ଭାଇଙ୍କୁ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ। ଭରତଙ୍କ ସୁଭାଗ୍ୟ ଓ ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୋମଳତା—ଶେଷ ଲକ୍ଷ-କୋଟି ମୁଖ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ପଛେ ରାମ ନିଜ ଜଟା ଖୋଲି, ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ସ୍ନାନ କଲେ। ସ୍ନାନ ପରେ ପ୍ରଭୁ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଲେ; ତାଙ୍କ ଅଙ୍ଗସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦେଖି ଅନଙ୍ଗ (କାମଦେବ) ମଧ୍ୟ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ।

Verse 37 (दोहा/सोरठा)

सासुन्ह सादर जानकिहि मज्जन तुरत कराइ। दिब्य बसन बर भूषन अँग अँग सजे बनाइ।।11(क)।। राम बाम दिसि सोभति रमा रूप गुन खानि। देखि मातु सब हरषीं जन्म सुफल निज जानि।।11(ख)।। सुनु खगेस तेहि अवसर ब्रह्मा सिव मुनि बृंद। चढ़ि बिमान आए सब सुर देखन सुखकंद।।11(ग)।।

sāsunha sādara jānakihi majjana turata karāi | dibya basana bara bhūṣana aṁga-aṁga saje banāi ||11(ka)|| rāma bāma disi sobhati ramā rūpa guna khāni | dekhi mātu saba haraṣīṁ janma suphala nija jāni ||11(kha)|| sunu khagesa tehi avasara brahmā siva muni bṛṁda | caṛhi bimāna āe saba sura dekhana sukhakaṁda ||11(ga)||

ଶ୍ୱଶ୍ରୁମାନେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଜାନକୀଙ୍କୁ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ସ୍ନାନ କରାଇଲେ; ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଅଳଙ୍କାର ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗ ଶୋଭିତ ହେଲା। ରାମଙ୍କ ବାମ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ରାମା (ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ସ୍ୱରୂପା ସୀତା) ଶୋଭିଲେ—ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ସଦ୍ଗୁଣର ଧନଭଣ୍ଡାର। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ମାଆମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ସାର୍ଥକ ମାନିଲେ। ହେ ପକ୍ଷିରାଜ! ଶୁଣ—ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ମୁନିମଣ୍ଡଳୀ—ସମସ୍ତ ଦେବତା—ବିମାନରେ ଆସି ଆନନ୍ଦର ମୂଳକୁ ଦର୍ଶନ କଲେ।

Verse 38 (चौपाई)

प्रभु बिलोकि मुनि मन अनुरागा। तुरत दिब्य सिंघासन मागा।। रबि सम तेज सो बरनि न जाई। बैठे राम द्विजन्ह सिरु नाई।। जनकसुता समेत रघुराई। पेखि प्रहरषे मुनि समुदाई।। बेद मंत्र तब द्विजन्ह उचारे। नभ सुर मुनि जय जयति पुकारे।। प्रथम तिलक बसिष्ट मुनि कीन्हा। पुनि सब बिप्रन्ह आयसु दीन्हा।। सुत बिलोकि हरषीं महतारी। बार बार आरती उतारी।। बिप्रन्ह दान बिबिध बिधि दीन्हे। जाचक सकल अजाचक कीन्हे।। सिंघासन पर त्रिभुअन साई। देखि सुरन्ह दुंदुभीं बजाईं।।

prabhu biloki muni mana anurāgā | turata dibya siṅghāsana māgā || rabi sama teja so barani na jāī | baiṭhe rāma dvijanha siru nāī || janakasutā sameta raghurāī | pekhi praharaṣe muni samudāī || beda maṃtra taba dvijanha ucāre | nabha sura muni jaya jayati pukāre || prathama tilaka basiṣṭha muni kīnhā | puni saba bipranha āyasu dīnhā || suta biloki haraṣīṃ mahatārī | bāra bāra āratī utārī || bipranha dāna bibidha bidhi dīnhe | jācaka sakala ajācaka kīnhe || siṅghāsana para tribhuana sāī | dekhi suranha duṃdubhī bajāīṃ ||

ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁନିମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ପ୍ରେମରେ ପୂରିଗଲା; ସେମାନେ ସାଙ୍ଗେସାଙ୍ଗେ ଦିବ୍ୟ ସିଂହାସନ ଆଣିବାକୁ କହିଲେ। ତାଙ୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟସମ ତେଜ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ; ରାମ ବସିଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମସ୍ତକ ନମାଇଲେ। ରଘୁନାଥ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଜନକନନ୍ଦିନୀ ଥିବା ଦେଖି, ସମସ୍ତ ମୁନିମଣ୍ଡଳୀ ଉଲ୍ଲସିତ ହେଲେ। ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ; ଆକାଶରେ ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ “ଜୟ, ଜୟ!” ବୋଲି ଧ୍ୱନି କଲେ। ପ୍ରଥମେ ମୁନି ବଶିଷ୍ଠ ଅଭିଷେକ-ତିଳକ ଲଗାଇଲେ; ପଛେ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ମାଆ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; ପୁନଃପୁନଃ ଆରତୀ ଉତାରିଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବହୁ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଲେ, ଯେପରି ଭିକାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ‘ଅଭିକାରୀ’ (ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୃପ୍ତ) ହୋଇଗଲେ। ସିଂହାସନରେ ତ୍ରିଲୋକନାଥ ପ୍ରଭୁ ବସିଥିଲେ; ଏହା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ମଙ୍ଗଳ ନଗାଡ଼ା ବଜାଇଲେ।

Verse 39 (छंद)

नभ दुंदुभीं बाजहिं बिपुल गंधर्ब किंनर गावहीं। नाचहिं अपछरा बृंद परमानंद सुर मुनि पावहीं।। भरतादि अनुज बिभीषनांगद हनुमदादि समेत ते। गहें छत्र चामर ब्यजन धनु असि चर्म सक्ति बिराजते।।1।। श्री सहित दिनकर बंस बूषन काम बहु छबि सोहई। नव अंबुधर बर गात अंबर पीत सुर मन मोहई।। मुकुटांगदादि बिचित्र भूषन अंग अंगन्हि प्रति सजे। अंभोज नयन बिसाल उर भुज धन्य नर निरखंति जे।।2।।

nabha duṃdubhīṃ bājahiṃ bipula gaṃdharba kiṃnara gāvahīṃ | nācahiṃ apacharā bṛṃda paramānanda sura muni pāvahīṃ || bharatādi anuj bibhīṣana aṅgada hanumadādi sameta te | gahẽ chatra cāmara byajana dhanu asi carma sakti birājate ||1|| śrī sahita dinakara baṃsa būṣana kāma bahu chabi sohāī | nava aṃbudhara bara gāta aṃbara pīta sura mana mohāī || mukuṭāṅgadādi bicitra bhūṣana aṅga aṅganhi prati saje | aṃbhoja nayana bisāla ura bhuja dhanya nara nirakhaṃti je ||2||

ଆକାଶରେ ମହାନଗାଡ଼ା ଗର୍ଜିଲା; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ କିନ୍ନର ଗାନ କଲେ। ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦଳ ନୃତ୍ୟ କଲା, ଦେବ ଓ ଋଷିମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଆସ୍ୱାଦନ କଲେ। ଭରତ ଓ କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନେ—ବିଭୀଷଣ, ଅଙ୍ଗଦ, ହନୁମାନ ଆଦି ସହ—ଏକାଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିଲେ, ଛତ୍ର, ଚାମର, ପଖା ଧରି, ଧନୁ, ତଳୱାର, ଢାଳ ଓ ବର୍ଚ୍ଛା ନେଇ ଦୀପ୍ତିମାନ ସେବାରେ ଶୋଭିଲେ। (1) ସୀତା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ଶିରୋମଣି ପ୍ରଭୁ ଏମିତି ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ପ୍ରକାଶିଲେ, ଯେ କାମଦେବକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ନୂଆ ମେଘ ପରି ତାଙ୍କ ଉଦାର ରୂପ, ଓ ପୀତାମ୍ବର ଦେବମନକୁ ମୋହିତ କଲା। ମୁକୁଟ, ବାହୁବନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଳଙ୍କାର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଙ୍ଗକୁ ଶୋଭାୟିତ କଲା; ପଦ୍ମନୟନ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷ, ପ୍ରବଳ ବାହୁ—ତାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଧନ୍ୟ। (2)

Verse 40 (दोहा/सोरठा)

वह सोभा समाज सुख कहत न बनइ खगेस। बरनहिं सारद सेष श्रुति सो रस जान महेस।।12(क)।। भिन्न भिन्न अस्तुति करि गए सुर निज निज धाम। बंदी बेष बेद तब आए जहँ श्रीराम।। 12(ख)।। प्रभु सर्बग्य कीन्ह अति आदर कृपानिधान। लखेउ न काहूँ मरम कछु लगे करन गुन गान।।12(ग)।।

vaha sobhā samāja sukha kahata na banai khagesa | baranahiṃ sārad seṣa śruti so rasa jāna mahesa ||12(ka)|| bhinna bhinna astuti kari gae sura nija nija dhāma | baṃdī beṣa beda taba āe jahã śrīrāma ||12(kha)|| prabhu sarbagya kīnha ati ādara kṛpānidhāna | lakheu na kāhū̃ marama kachu lage karana guna gāna ||12(ga)||

ହେ ଗରୁଡ! ସେଇ ତେଜ ଓ ସେଇ ସଭାର ଆନନ୍ଦ କହିହେବ ନାହିଁ। ସରସ୍ୱତୀ, ଶେଷ ଓ ବେଦମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି—ତଥାପି ତାହାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରସ ମହେଶ ମାତ୍ର ଜାଣନ୍ତି। (12କ) ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଅର୍ପଣ କରି ଦେବତାମାନେ ନିଜ-ନିଜ ଲୋକକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ତାପରେ ବେଦମାନେ ଗାୟକ (ବନ୍ଦୀ) ରୂପ ଧରି ଶ୍ରୀରାମଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ। (12ଖ) ସର୍ବଜ୍ଞ, କୃପା-ନିଧି ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ମହା ସମ୍ମାନରେ ଗ୍ରହଣ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେହି ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ—ପ୍ରଭୁ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଗୁଣଗାନରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। (12ଗ)

Verse 41 (छंद)

जय सगुन निर्गुन रूप रूप अनूप भूप सिरोमने। दसकंधरादि प्रचंड निसिचर प्रबल खल भुज बल हने।। अवतार नर संसार भार बिभंजि दारुन दुख दहे। जय प्रनतपाल दयाल प्रभु संजुक्त सक्ति नमामहे।।1।। तव बिषम माया बस सुरासुर नाग नर अग जग हरे। भव पंथ भ्रमत अमित दिवस निसि काल कर्म गुननि भरे। जे नाथ करि करुना बिलोके त्रिबिधि दुख ते निर्बहे। भव खेद छेदन दच्छ हम कहुँ रच्छ राम नमामहे।।2।। जे ग्यान मान बिमत्त तव भव हरनि भक्ति न आदरी। ते पाइ सुर दुर्लभ पदादपि परत हम देखत हरी। बिस्वास करि सब आस परिहरि दास तव जे होइ रहे। जपि नाम तव बिनु श्रम तरहिं भव नाथ सो समरामहे।।3।। जे चरन सिव अज पूज्य रज सुभ परसि मुनिपतिनी तरी। नख निर्गता मुनि बंदिता त्रेलोक पावनि सुरसरी। ध्वज कुलिस अंकुस कंज जुत बन फिरत कंटक किन लहे। पद कंज द्वंद मुकुंद राम रमेस नित्य भजामहे।।4।। अब्यक्तमूलमनादि तरु त्वच चारि निगमागम भने। षट कंध साखा पंच बीस अनेक पर्न सुमन घने। फल जुगल बिधि कटु मधुर बेलि अकेलि जेहि आश्रित रहे। पल्लवत फूलत नवल नित संसार बिटप नमामहे।।5।। जे ब्रह्म अजमद्वैतमनुभवगम्य मनपर ध्यावहीं। ते कहहुँ जानहुँ नाथ हम तव सगुन जस नित गावहीं। करुनायतन प्रभु सदगुनाकर देव यह बर मागहीं। मन बचन कर्म बिकार तजि तव चरन हम अनुरागहीं।।6।।

jaya saguna nirguna rūpa rūpa anūpa bhūpa siromane | dasakaṃdharādi pracaṃḍa nisicara prabala khala bhuja bala hane || avatāra nara saṃsāra bhāra bibhaṃji dāruna dukha dahe | jaya pranatapāla dayāla prabhu saṃjukta sakti namāmahe ||1|| tava biṣama māyā basa surāsura nāga nara aga jaga hare | bhava paṃtha bhramata amita divasa nisi kāla karma gunani bhare | je nātha kari karunā biloke tribidhi dukha te nirbahe | bhava kheda chedana daccha hama kahũ raccha rāma namāmahe ||2|| je gyāna māna bimattta tava bhava harani bhakti na ādarī | te pāi sura durlabha padādapi parata hama dekhata harī | bisvāsa kari saba āsa parihari dāsa tava je hoi rahe | japi nāma tava binu śrama tarahiṃ bhava nātha so samarāmahe ||3|| je carana siva aja pūjya raja subha parasi munipatinī tarī | nakha nirgata muni baṃditā treloka pāvani surasarī | dhvaja kulisa aṃkusa kaṃja juta bana phirata kaṃṭaka kina lahe | pada kaṃja dvaṃda mukuṃda rāma rameśa nitya bhajāmahe ||4|| abhyaktamūlamanādi taru tvaca cāri nigamāgama bhane | ṣaṭ kaṃdha sākhā paṃca bīsa aneka parna sumana ghane | phala jugala bidhi kaṭu madhura beli akeli jehi āśrita rahe | pallavata phūlata navala nita saṃsāra biṭapa namāmahe ||5|| je brahma ajamadvaītamanubhavagamya manapara dhyāvahīṃ | te kahahũ jānahũ nātha hama tava saguna jasa nita gāvahīṃ | karuṇāyatana prabhu sadguṇākara deva yaha bara māgahīṃ | mana bacana karma bikāra taji tava carana hama anurāgahīṃ ||6||

ଜୟ ହେଉ ଆପଣଙ୍କୁ—ରୂପବାନ ଓ ରୂପାତୀତ, ସଗୁଣ ଓ ନିର୍ଗୁଣ; ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ରାଜମୁକୁଟମଣି। ଆପଣ ନିଜ ବାହୁବଳରେ ରାବଣ ଆଦି ପ୍ରବଳ ନିଶାଚର ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ସଂହାର କଲେ। ଜଗତର ଭାର ହ୍ରାସ କରିବାକୁ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦଗ୍ଧ କରିବାକୁ ଆପଣ ମାନବ ଜନ୍ମ ଧାରଣ କଲେ। ହେ କରୁଣାମୟ ପ୍ରଭୁ, ଶରଣାଗତ-ରକ୍ଷକ! ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସହିତ ଏକାତ୍ମ ଆପଣଙ୍କୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ। (1) ଆପଣଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ମାୟା ଦେବ-ଦାନବ, ନାଗ, ମନୁଷ୍ୟ, ଚରାଚର ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରିଛି। ଅନନ୍ତ ଦିନ-ରାତି ଭବ-ପଥରେ ଭ୍ରମଣ କରି, ପ୍ରାଣୀମାନେ କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣରେ ପୂରିଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯାହାଙ୍କ ଉପରେ ଆପଣ କୃପାଦୃଷ୍ଟି ପାତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତ୍ରିତାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରାମ, ଭବଦୁଃଖ-ଛେଦନରେ ନିପୁଣ! ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର; ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ। (2) ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନ-ଗର୍ବରେ ମତ୍ତ, ପୁନର୍ଜନ୍ମ ନାଶକ ଭକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ ପଦ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ପତିତ ହେଉଥିବାକୁ ଆମେ ଦେଖୁ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଭରସା କରି, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରି, ଆପଣଙ୍କ ଦାସ ହୋଇ ରହନ୍ତି, ଆପଣଙ୍କ ନାମ ଜପି ସହଜରେ ଭବସାଗର ପାର ହୁଅନ୍ତି—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ସ୍ମରଣ କରି ନମସ୍କାର କରୁ। (3) ଆପଣଙ୍କ ଚରଣକୁ ଶିବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ପୂଜନ କରନ୍ତି; ଋଷିପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା ପବିତ୍ର ଧୂଳି ତାଙ୍କୁ ପାର କରାଇଲା। ଆପଣଙ୍କ ପାଦନଖରୁ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହାକୁ ଋଷିମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ତ୍ରିଲୋକ ପାବନୀ। ଧ୍ୱଜ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ପଦ୍ମ ଚିହ୍ନିତ—ଆପଣ ସହ ବନେ ବିହାର କରୁଥିବାକୁ କଣ କଣ୍ଟକ ଦୁଃଖ ଦେବ? ସେଇ ଯୁଗଳ ପଦ୍ମଚରଣକୁ—ରାମ, ମୁକୁନ୍ଦ, ଶ୍ରୀପତି—ଆମେ ସଦା ଆରାଧନା କରୁ। (4) ଆମେ ଜଗତ-ବୃକ୍ଷକୁ ନମସ୍କାର କରୁ: ମୂଳରେ ଅବ୍ୟକ୍ତ, ଅନାଦି; ତାହାର ଛାଲ ଚାରି ବେଦ ଓ ଆଗମ; ଛଅ ତଣ୍ଡ, ଶାଖା ହେଉଛି ପଞ୍ଚବିଂଶତି ତତ୍ତ୍ୱ; ପତ୍ର-ପୁଷ୍ପ ଅସଂଖ୍ୟ। ଫଳ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ତିତା ଓ ମିଠା; ଏବଂ ଯେ ଏକାକୀ ଲତା ତାହାକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି, ସେଇ ଉପରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିର୍ଭର। ନିତ୍ୟ ନୂତନ ଅଙ୍କୁରିତ ଓ ପୁଷ୍ପିତ—ସେଇ ଜଗତ-ବୃକ୍ଷକୁ ଆମେ ନମସ୍କାର କରୁ। (5) ଯେମାନେ ବ୍ରହ୍ମକୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି—ଅଜ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷାନୁଭବ-ଗମ୍ୟ— ସେମାନେ ମଧ୍ୟ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ବୁଝୁ, ନିରନ୍ତର ଆପଣଙ୍କ ସଗୁଣ ମହିମା ଗାନ କରନ୍ତି। ହେ କରୁଣା-ଆଶ୍ରୟ, ସତ୍ଗୁଣ-ନିଧି! ଦେବତାମାନେ ଏହି ବର ଭିକ୍ଷା କରନ୍ତି: ମନ, ବାକ୍ୟ ଓ କର୍ମର ମଳ ତ୍ୟାଗ କରି, ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ପ୍ରେମ ପାଉ। (6)

Verse 42 (दोहा/सोरठा)

सब के देखत बेदन्ह बिनती कीन्हि उदार। अंतर्धान भए पुनि गए ब्रह्म आगार।।13(क)।। बैनतेय सुनु संभु तब आए जहँ रघुबीर। बिनय करत गदगद गिरा पूरित पुलक सरीर।।13(ख)।।

saba ke dekhata bedanha binatī kīnhi udāra | antardhāna bhae puni gae brahma āgāra ||13(ka)|| bainateya sunu saṃbhu taba āe jahã raghubīra | binaya karata gadagada girā pūrita pulaka sarīra ||13(kha)||

ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂର୍ବରୁ ବେଦମାନେ ଉଦାର ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ; ତାପରେ ସେମାନେ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲୋକକୁ ଫେରିଗଲେ। (13କ) ହେ ଗରୁଡ! ଶୁଣ—ତାପରେ ଶମ୍ଭୁ ରଘୁବୀରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ବିନୟରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଲେ; ପ୍ରେମରେ କଣ୍ଠ ଅଟକିଗଲା, ଶରୀର ରୋମାଞ୍ଚିତ ହେଲା। (13ଖ)

Verse 43 (छंद)

जय राम रमारमनं समनं। भव ताप भयाकुल पाहि जनं।। अवधेस सुरेस रमेस बिभो। सरनागत मागत पाहि प्रभो।।1।। दससीस बिनासन बीस भुजा। कृत दूरि महा महि भूरि रुजा।। रजनीचर बृंद पतंग रहे। सर पावक तेज प्रचंड दहे।।2।। महि मंडल मंडन चारुतरं। धृत सायक चाप निषंग बरं।। मद मोह महा ममता रजनी। तम पुंज दिवाकर तेज अनी।।3।। मनजात किरात निपात किए। मृग लोग कुभोग सरेन हिए।। हति नाथ अनाथनि पाहि हरे। बिषया बन पावँर भूलि परे।।4।। बहु रोग बियोगन्हि लोग हए। भवदंघ्रि निरादर के फल ए।। भव सिंधु अगाध परे नर ते। पद पंकज प्रेम न जे करते।।5।। अति दीन मलीन दुखी नितहीं। जिन्ह के पद पंकज प्रीति नहीं।। अवलंब भवंत कथा जिन्ह के।। प्रिय संत अनंत सदा तिन्ह कें।।6।। नहिं राग न लोभ न मान मदा।। तिन्ह कें सम बैभव वा बिपदा।। एहि ते तव सेवक होत मुदा। मुनि त्यागत जोग भरोस सदा।।7।। करि प्रेम निरंतर नेम लिएँ। पद पंकज सेवत सुद्ध हिएँ।। सम मानि निरादर आदरही। सब संत सुखी बिचरंति मही।।8।। मुनि मानस पंकज भृंग भजे। रघुबीर महा रनधीर अजे।। तव नाम जपामि नमामि हरी। भव रोग महागद मान अरी।।9।। गुन सील कृपा परमायतनं। प्रनमामि निरंतर श्रीरमनं।। रघुनंद निकंदय द्वंद्वघनं। महिपाल बिलोकय दीन जनं।।10।।

jaya rāma ramā-ramaṇaṁ samanaṁ | bhava-tāpa bhayākula pāhi janaṁ || avadheśa sureśa rameśa vibho | śaraṇāgata māgata pāhi prabho ||1|| daśaśīsa bināsana bīsa bhujā | kṛta dūri mahā mahi bhūri rujā || rajanīcara bṛnda pataṅga rahe | sara pāvaka teja pracaṇḍa dahe ||2|| mahi-maṇḍala maṇḍana cārutaraṁ | dhṛta sāyaka cāpa niṣaṅga baraṁ || mada moha mahā mamatā rajanī | tama puñja divākara teja anī ||3|| manajāta kirāta nipāta kiye | mṛga-loka kubhoga sareṇa hiye || hati nātha anāthani pāhi hare | viṣayā bana pāṁvara bhūli pare ||4|| bahu roga biyoganha loka hae | bhavad-aṅghri nirādara ke phala e || bhava-sindhu agādha pare nara te | pada-paṅkaja prema na je karate ||5|| ati dīna malīna dukhī nitahīṁ | jinha ke pada-paṅkaja prīti nahīṁ || avalaṁba bhavaṁta kathā jinha ke | priya saṁta anaṁta sadā tinh keṁ ||6|| nahiṁ rāga na lobha na māna madā | tinh keṁ sama baibhava vā bipadā || ehi te tava sevaka hota mudā | muni tyāgata joga bharosa sadā ||7|| kari prema niraṁtara nema liyeṁ | pada-paṅkaja sevata suddha hiyeṁ || sama māni nirādara ādarahī | saba saṁta sukhī bicaranti mahī ||8|| muni mānasa paṅkaja bhṛṅga bhaje | raghubīra mahā raṇadhīra aje || tava nāma japāmi namāmi harī | bhava-roga mahāgada māna arī ||9|| guṇa śīla kṛpā paramāyatanaṁ | praṇamāmi niraṁtara śrī-ramaṇaṁ || raghu-naṁda nikaṁdaya dvaṁdva-ghanaṁ | mahipāla bilokaya dīna janaṁ ||10||

ଜୟ ହେ ରାମ—ଶ୍ରୀଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ-ଶାନ୍ତକ! ସଂସାର-ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଭୟରେ କମ୍ପିତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। ହେ ଅଯୋଧ୍ୟାପତି, ଦେବପତି, ଶ୍ରୀପତି, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ସ୍ୱାମୀ—ଦ୍ୱାରେ ଭିକ୍ଷା କରୁଥିବା ଶରଣାଗତକୁ ରକ୍ଷା କର। (1) ଦଶମୁଖ, ବିଶ ଭୁଜଧାରୀକୁ ସଂହାର କରୁଥିବା ହେ ପ୍ରଭୁ! ଆପଣ ପୃଥିବୀରୁ ବହୁବିଧ ମହା କ୍ଲେଶ ଦୂର କଲେ। ନିଶାଚରମାନଙ୍କ ଦଳ ଆପଣଙ୍କ ବାଣର ଭୟଙ୍କର ଅଗ୍ନିରେ ପୋଡ଼ି, ପତଙ୍ଗ ପରି ହୋଇଗଲେ। (2) ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀର ଭୂଷଣ, ଅତି ସୁନ୍ଦର; ବାଣ, ଧନୁ ଓ ଉଦାର ତୂଣୀର ଧାରଣକାରୀ। ଆପଣଙ୍କ ତେଜ ସୂର୍ଯ୍ୟ-ସେନା ପରି, ଅହଂକାର-ମୋହ-ମହାମମତାର ରାତିର ଘନ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଛିଟାଇଦିଏ। (3) ଆପଣ କାମନା-ନାମକ ଶିକାରୀକୁ ନିହତ କରନ୍ତି; ନିନ୍ଦିତ ଭୋଗରେ ଆହତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଝୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣାଭରା ହୃଦୟ ନେଇ ପଳାଏ। ହେ ହରି! ଯେମାନେ ନିଜ ପ୍ରଭୁକୁ ହରାଇ ଅସହାୟ, ଏବଂ ନୀଚ ଓ ମୋହିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ-ବିଷୟର ବନରେ ଭ୍ରମିଗଲେ—ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର। (4) ଅନେକେ ରୋଗ ଓ ବିୟୋଗ ଭୋଗନ୍ତି—ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଚରଣକୁ ଅବହେଳା କରିବାର ଫଳ। ଯେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣରେ ପ୍ରେମ ଚର୍ଚ୍ଚା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଭବର ଅଥାହ ସାଗରରେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି। (5) ନିତ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାଗ୍ରସ୍ତ, ମଳିନ ଓ ଶୋକାକୁଳ ସେମାନେ—ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପଦ୍ମଚରଣ ପ୍ରେମ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଯେମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଆପଣଙ୍କ କଥା—ସନ୍ତମାନଙ୍କ ଅନନ୍ତ ଦଳ ସେମାନଙ୍କୁ ସଦା ପ୍ରିୟ କରେ। (6) ସେମାନଙ୍କର କାମ, ଲୋଭ, ଅହଂକାର କିମ୍ବା ମଦ ନାହିଁ; ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବିପଦ ଦୁହିଁ ସମାନ। ଏହିପରି ଆପଣଙ୍କ ଦାସମାନେ ଆନନ୍ଦିତ; ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ଯୋଗକୁ ଛାଡ଼ି, ସଦା ଆପଣଙ୍କୁ ଭରସା କରନ୍ତି। (7) ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ପ୍ରେମ ସହ, ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧରି, ପବିତ୍ର ହୃଦୟରେ ସେମାନେ ପଦ୍ମଚରଣ ସେବନ କରନ୍ତି। ଅପମାନକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନ ପରି ଗଣି, ସମସ୍ତ ସନ୍ତ ପୃଥିବୀରେ ସୁଖରେ ବିଚରଣ କରନ୍ତି। (8) ମୁନିମନର ଭ୍ରମର ଭୃଙ୍ଗ ପଦ୍ମରସ ପାନ କରେ—ରଘୁବୀର, ଅଜୟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବଳ ନାୟକ। ହେ ହରି—ଅହଂକାର-ଶତ୍ରୁ, ଭବରୋଗର ମହା ଔଷଧ—ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନାମ ଜପି ନମସ୍କାର କରୁ। (9) ସଦ୍ଗୁଣ, ସଦାଚାର ଓ କରୁଣାର ଧାମ—ମୁଁ ନିରନ୍ତର ଶ୍ରୀଙ୍କ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ। ହେ ରଘୁକୁଳ-ଆନନ୍ଦ, ଦ୍ୱୈତର ଘନ ମେଘକୁ ଛେଦନକାରୀ! ହେ ରାଜନ, ଦରିଦ୍ର ଓ ଦୀନଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅ। (10)

Verse 44 (दोहा/सोरठा)

बार बार बर मागउँ हरषि देहु श्रीरंग। पद सरोज अनपायनी भगति सदा सतसंग।।14(क)।।

bāra bāra bara māgaũ harakhi dehu śrīraṅga | pada-saroja anapāyanī bhagati sadā sat-saṅga ||14(ka)||

ପୁନି ପୁନି ମୁଁ ଏହି ବର ମାଗୁଛି—ହେ ଶ୍ରୀପତି! ଆନନ୍ଦରେ ଦିଅ: ତୁମ ପଦ୍ମଚରଣରେ ଅଚଳ ଭକ୍ତି, ଆଉ ସଦା ସନ୍ତ-ସମାଗମ। (14କ)