Adhyaya 24
Prakriya PadaAdhyaya 24152 Verses

Adhyaya 24

ध्रुवचर्याकीर्तनं / Dhruva-caryā-kīrtana (Account of Dhruva’s Course and Related Cosmological Ordering)

इस अध्याय में सूत (लोमहर्षण) पूर्वकथन सुनकर ऋषियों के उठे संशयों का विस्तृत समाधान करते हैं। प्रश्न देवगृहों (दिव्य आवास/नक्षत्र-गृह) और ज्योतियों के वर्गीकरण व निर्धारण पर केंद्रित होता है। उत्तर में सूर्य-चन्द्र की उत्पत्ति का प्रसंग आता है और अग्नि को त्रिविध—दैव/सौर, अन्तरिक्षीय/वैद्युत (विद्युत्-आकाशीय), तथा पार्थिव—बताकर जाठर आदि भेद समझाए जाते हैं। आद्य अन्धकार से प्रकाश, ताप और आकाशीय नियामकों के प्राकट्य द्वारा यह अध्याय वर्णनात्मक तथा वर्गीकरणात्मक ब्रह्माण्ड-व्यवस्था प्रस्तुत करता है।

Shlokas

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महादृवायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे ध्रुवचर्याकीर्त्तनं नाम त्रयोविंशतितमो ऽध्यायः सूत उवाच एतच्छ्रुत्वा तु सुनयः पुनस्ते संशयान्विताः / पप्रच्छुरुत्तरं भूयस्तदा ते रोमहर्षणम्

इस प्रकार श्रीब्रह्माण्डपुराण के पूर्वभाग के द्वितीय अनुशङ्गपाद में ‘ध्रुवचर्याकीर्तन’ नामक तेईसवाँ अध्याय। सूत बोले—यह सुनकर वे सुनय पुनः संदेहयुक्त होकर रोमहर्षण से फिर उत्तर पूछने लगे।

Verse 2

यदेतदुक्तं भवतागृहाणीत्येव विस्तृतम् / कथं देवगृहाणि स्युः कथं ज्योतींषिवर्णय

आपने जो यह विस्तार से कहा कि ‘गृहों को ग्रहण करो’, वह कैसे है? देव-गृह कैसे होते हैं, और ज्योतियों का वर्णन कैसे किया जाए?

Verse 3

एतत्सर्वं समाचक्ष्व ज्योतिषां चैव निर्णयम् / वायुरुवाच श्रुत्वा तु वचनं तेषां तदा सूतः समाहितः

यह सब बताइए, और ज्योतियों का भी निश्चय कीजिए। वायु ने कहा—उनकी बात सुनकर तब सूत एकाग्र हो गया।

Verse 4

उवाच परमं वाक्यं तेषां संशयनिर्णयम् / अस्मिन्नर्थे माहाप्राज्ञैर्यदुक्तं ज्ञानबुद्धिभिः

तब उसने उनका संशय-निवारण करने वाला परम वचन कहा—इस विषय में महाप्राज्ञों ने जो ज्ञान-बुद्धि से कहा है।

Verse 5

एतद्वो ऽहं प्रवक्ष्यामि सूर्याचन्द्रमसोर्भवम् / यथा देवगृहाणीह सूर्यचन्द्रग्रहाः स्मृताः

अब मैं तुम्हें सूर्य और चन्द्रमा की उत्पत्ति बताऊँगा—और यहाँ सूर्य-चन्द्र ग्रह किस प्रकार देव-गृह माने गए हैं।

Verse 6

ततः परं च त्रिविधस्याग्नेर्वक्ष्ये समुद्भवम् / दिव्यस्य भौतिकस्याग्नेरब्योनेः पार्थि वस्य तु

इसके बाद मैं त्रिविध अग्नि की उत्पत्ति बताऊँगा—दिव्य अग्नि, भौतिक अग्नि, तथा अब्योनिज और पार्थिव अग्नि की।

Verse 7

व्युष्टायां तु रजन्यां वै ब्रह्मणो ऽव्यक्तजन्मनः / अव्याकृतमिदं त्वासीन्नैशेन तमसावृतम्

रात्रि के बीत जाने पर, अव्यक्त-जन्मा ब्रह्मा के समय यह समस्त जगत् अव्याकृत था और रात्रि के अन्धकार से आच्छादित था।

Verse 8

सर्वभूतावशिष्टे ऽस्मिंल्लोके नष्टविशेषणे / स्वयंभूर्भगवांस्तत्र लोकतन्त्रार्थसाधकः

जब इस लोक में समस्त प्राणियों के लोप से विशेषताएँ नष्ट हो गईं, तब वहाँ भगवान् स्वयंभू लोक-व्यवस्था की सिद्धि करने हेतु प्रकट हुए।

Verse 9

खद्योतवत्स व्यचरदाविर्भावचिकीर्षया / सो ऽग्निं दृष्ट्वाथ लोकादौ पृथिवीजलसंश्रितम्

प्रकट होने की इच्छा से वह जुगनू के समान विचरने लगा; तब उसने लोक के आदि में पृथ्वी और जल में आश्रित अग्नि को देखा।

Verse 10

संवृत्य तं प्रकाशार्थं त्रिधा व्यमजदीश्वरः / पवनो यस्तु लोके ऽस्मिन्पार्थिवः सो ऽग्निरुच्यते

प्रकाश के लिए ईश्वर ने उसे समेटकर तीन प्रकार से विभाजित किया; इस लोक में जो पवन पार्थिव (स्थूल) है, वही ‘अग्नि’ कहा जाता है।

Verse 11

यश्चासौ तपते सूर्ये शुचिरग्निस्तु स स्मृतः / वैद्युतो ऽब्जस्तु विज्ञेयस्तेषां वक्ष्ये ऽथ लक्षमम्

जो सूर्य में तपता है, वह ‘शुचि-अग्नि’ कहा गया है; और जो विद्युत्-स्वरूप, जल में स्थित है, वह जानने योग्य है—अब मैं उनके लक्षण कहूँगा।

Verse 12

वैद्युतो जाठरः सौरो ह्यपां गर्भास्त्रयो ऽग्रयः / तस्मादपः पिबन्सूर्यो गोभिर्दीप्यत्यसौ दिवि

वैद्युत, जाठर और सौर—ये जल के गर्भ से उत्पन्न तीन श्रेष्ठ तेज हैं। इसलिए सूर्य जल को पीकर अपनी किरणों से आकाश में दीप्त होता है।

Verse 13

वैद्युतेन समाविष्टो वार्ष्यो नाद्भिः प्रशाम्यति / मानवा नां च कुक्षिस्थो नाद्भिः शास्यति पावकः

जो अग्नि वैद्युत तेज से आविष्ट होकर वर्षा-रूप में प्रकट होता है, वह जल से शांत नहीं होता। और मनुष्यों के उदर में स्थित पावक भी जल से वश में नहीं होता।

Verse 14

तस्मात्सौरो वैद्युतश्च जाठरश्चप्यनिन्धनः / किञ्चिदप्सु मतं तेजः किञ्चिद्दृष्टमबिं धनम्

इसलिए सौर, वैद्युत और जाठर—ये तीनों बिना ईंधन के भी प्रज्वलित रहने वाले हैं। इनमें कुछ तेज जल में निहित माना गया है और कुछ तेज प्रत्यक्षतः बिना ईंधन के देखा जाता है।

Verse 15

काष्ठेन्धनस्तु निर्मथ्यः सो ऽद्भिः शाम्यति पावकः / अर्चिष्मान्पवमानो ऽग्निर्निष्प्रभो जाठरः स्मृतः

काष्ठ-ईंधन से मथकर उत्पन्न अग्नि जल से शांत हो जाती है। ज्वालायुक्त पवमान अग्नि तो दीप्तिमान है, पर जाठर अग्नि को निष्प्रभ कहा गया है।

Verse 16

यश्चायं मण्डले शुक्लो निरूष्मा संप्रकाशकः / प्रभा सौरी तु पादेन ह्यस्तं याति देवाकरे

और जो यह मंडल में श्वेत, उष्मारहित, प्रकाशक तेज है—वह सौर प्रभा है; वह देवाकर (सूर्य) में अपने एक पाद से अस्त हो जाती है।

Verse 17

अग्निमाविशते रात्रौ तस्माद्दूरात्प्रकाशते / उद्यन्तं च पुनः सूर्यमौष्णमयमाग्नेयमाविशत्

रात्रि अग्नि में प्रवेश करती है, इसलिए वह दूर से भी प्रकाशमान दिखती है। और फिर उदय होते सूर्य में अग्निमय ऊष्मा प्रवेश करती है।

Verse 18

पादेन पार्थिवस्याग्नेस्तस्मादग्निस्तपत्यसौ / प्राकाश्यं च तथौष्ण्यं च सौराग्नेये तु तेजसी

पार्थिव अग्नि के एक अंश से ही यह अग्नि तपती है। सौर-अग्नेय तेज में प्रकाश और ऊष्णता—दोनों विद्यमान हैं।

Verse 19

परस्परानुप्रवेशादाप्यायेते परस्परम् / उत्तरे चैव भूम्यर्द्धे तथा ह्यग्निश्च दक्षिणे

परस्पर में प्रवेश करने से वे एक-दूसरे को पुष्ट करते हैं। पृथ्वी के उत्तरी अर्धभाग में (एक का) और दक्षिण में अग्नि का (स्थान) है।

Verse 20

उत्तिष्ठति पुनः सूर्ये रात्रिराविशते ह्यपः / तस्मात्तप्ता भवन्त्यापो दिवारत्रिप्रवेशनात्

जब सूर्य फिर उदित होता है, तब रात्रि जल में प्रवेश करती है। इसलिए दिन-रात्रि के प्रवेश से जल तप्त हो जाते हैं।

Verse 21

अस्तं याति पुन सूर्ये अहर्वै प्रविशत्यपः / तस्मान्नक्तं पुनः शुक्ला आपो ऽदृश्यन्त भास्वराः

जब सूर्य फिर अस्त होता है, तब दिन जल में प्रवेश करता है। इसलिए रात में फिर श्वेत, दीप्तिमान जल दिखाई देते हैं।

Verse 22

एतेन क्रमयोगेन भूम्यर्द्धे दक्षिणोत्तरे / उदयास्तमने नित्यमहोरात्रं विशत्यपः

इस क्रम-योग से पृथ्वी के दक्षिण और उत्तर भाग में जल नित्य उदय और अस्त के द्वारा दिन-रात में प्रविष्ट होता है।

Verse 23

यश्चासौ तपते सूर्यः पिबन्नंभो गभस्तिभिः / पार्थिवाग्निविमिश्रो ऽसौ दिव्यः शुचिरिति स्मृतः

जो सूर्य तपता है, वह अपनी किरणों से जल को पीता है; वह पार्थिव अग्नि से मिश्रित होकर भी दिव्य और पवित्र कहा गया है।

Verse 24

सहस्रपादसौ वह्निर्घृतकुंभनिभः शुचिः / आदत्ते स तु नाडीनां सहस्रेण समन्ततः

हजार पादों वाला वह पवित्र अग्नि, घृत-कुंभ के समान दीप्त, नाड़ियों के सहस्र द्वारा चारों ओर से जल को ग्रहण करता है।

Verse 25

नादेयीश्चैव सामुद्रीः कौप्याश्चैव समन्ततः / स्थावरा जङ्गमाश्चैव याश्च कुल्यादिका अपः

नदीजन्य, समुद्रजन्य तथा चारों ओर की कूप-जल; स्थावर और जङ्गम में स्थित, और नालों आदि की जो जल-धाराएँ हैं—वे सब।

Verse 26

तस्य रश्मिसहस्रं तु शीतवर्षोष्णनिःस्तवम् / तासां चतुःशता नाड्यो वर्षन्ते चित्र मूर्त्तयः

उसके किरणों का सहस्र शीत, वर्षा और उष्णता को प्रकट करता है; और उन में से चार सौ नाड़ियाँ विविध रूपों में वर्षा बरसाती हैं।

Verse 27

चन्दनाश्चैव साध्यश्च कूतनाकूतनास्तथा / अमृता नामतः सर्वा रश्मयो वृष्टिसर्जनाः

चन्दना, साध्य तथा कूतन-अकूतन नाम की ये सब ‘अमृता’ कहलाने वाली किरणें वर्षा की सृष्टि करती हैं।

Verse 28

हिमोद्गताश्च ताभ्यो ऽन्या रश्मयस्त्रिशताः पुनः / दृश्या मेघाश्च याम्यश्च ह्रदिन्यो हिमसर्जनाः

उनसे फिर तीन सौ अन्य किरणें उत्पन्न होती हैं, जो हिम से उद्भूत हैं; वे दृश्य, मेघ, याम्य और ह्रदिनी कहलाकर हिम की सृष्टि करती हैं।

Verse 29

चन्द्रास्ता नामतः प्रोक्ता मिताभास्तु गभस्तयः / शुक्लाश्च कुहकाश्चैव गावो विश्वभृतस्तथा

वे ‘चन्द्रा’ नाम से कही गई हैं; उनकी गभस्तियाँ मित-प्रभा वाली हैं। फिर शुक्ला, कुहका तथा ‘गावो’ और ‘विश्वभृत’ भी हैं।

Verse 30

शुक्लास्ता नामतः सर्वस्त्रिशता धर्मसर्जनाः / समं विभज्य नाडीस्तु मनुष्टपितृदेवताः

‘शुक्ला’ नाम की वे सब तीन सौ किरणें धर्म की सृष्टि करने वाली हैं; वे नाड़ियों को समान रूप से बाँटकर मनुष्य, पितृ और देवताओं में प्रवाहित होती हैं।

Verse 31

मनुष्यानौषधेनेह स्वधया तु पितॄनपि / अमृतेन सुरान्सर्वांस्त्रींस्त्रिभिस्तर्पयत्यसौ

वह यहाँ औषधि से मनुष्यों को, स्वधा से पितरों को, और अमृत से समस्त देवताओं को—तीनों को अपने-अपने द्वारा तृप्त करता है।

Verse 32

वसंते चैव ग्रीष्मे च शतैः स तपति त्रिभिः / वर्षास्वथो शरदि वै चतुर्भिश्च प्रवर्षति

वसंत और ग्रीष्म में वह तीन सौ किरणों से तपाता है; और वर्षा तथा शरद् में चार सौ किरणों से वर्षा बरसाता है।

Verse 33

हेमन्ते शिशिरे चैव हिम मुत्सृजते त्रिभिः / इन्द्रो धाता भगः पूषा मित्रो ऽथ वरुणोर्ऽयमा

हेमंत और शिशिर में वह तीन सौ किरणों से हिम छोड़ता है; (आदित्य के रूप) इंद्र, धाता, भग, पूषा, मित्र, वरुण तथा अर्यमा हैं।

Verse 34

अंशुर्विवस्वास्त्वष्टा च सविता विष्णुरेव च / माघमासे तु वरुणः पूषा चैव तु फलाल्गुने

अंशु, विवस्वान्, त्वष्टा, सविता और विष्णु—ये (आदित्य के रूप) हैं; माघ मास में वरुण और फाल्गुन में पूषा माने गए हैं।

Verse 35

चैत्रे मासि तु देतोंशुर्धाता वैशाखतापनः / ज्येष्ठमासे भवेदिन्द्रश्चाषाढे सविता रविः

चैत्र मास में देतोऽंशु, वैशाख में धाता (तापन), ज्येष्ठ में इंद्र, और आषाढ़ में सविता-रवि (रूप) होते हैं।

Verse 36

विवस्वाञ्छ्रावणे मासि प्रोष्ठे मासे भागः स्मृतः / पर्जन्यो ऽश्वयुजे मासि त्वष्टा च कार्तिके रविः

श्रावण मास में विवस्वान्, प्रोष्ठपद में भग माने गए हैं; आश्वयुज में पर्जन्य, और कार्तिक में त्वष्टा तथा रवि (रूप) होते हैं।

Verse 37

मार्गशीर्षे भवेन्मित्रः पौषेविष्णुः सनातनः / पञ्चरश्मिसहस्राणि वरुणस्यार्ककर्मणि

मार्गशीर्ष मास में सूर्य ‘मित्र’ रूप होता है, और पौष में सनातन ‘विष्णु’ रूप। वरुण के सूर्य-कार्य में पाँच सहस्र रश्मियाँ प्रवर्तित होती हैं।

Verse 38

षड्भिः सहस्रैः पूषा तु देवो ऽशुसप्तभिस्तथा / धाताष्टभिः सहस्रैस्तु नवभिस्तु शतक्रतुः

छह सहस्र रश्मियों से देव पूषा, और सात सहस्र से अशु। आठ सहस्र से धाता, तथा नौ सहस्र रश्मियों से शतक्रतु (इन्द्र) प्रवर्तते हैं।

Verse 39

सविता दशभिर्याति यात्येकादशभिर्भगः / सप्तभिस्तपते सित्रस्त्वष्टा चैवाष्टभिस्तपेत्

सविता दस (सहस्र) रश्मियों से चलता है, और भग ग्यारह से। सित्र सात से तपता है, तथा त्वष्टा भी आठ (सहस्र) से तपता है।

Verse 40

अर्यमा दशाभिर्याति पर्जन्यो नवभिस्तपेत् / षड्भी रश्मिसहस्रैस्तु विषणुस्तपति मेदिनीम्

अर्यमा दस (सहस्र) रश्मियों से चलता है, पर्जन्य नौ से तपता है। और विषणु छह सहस्र रश्मियों से मेदिनी (पृथ्वी) को तपाता है।

Verse 41

वसंते कपिलः सूर्यो ग्रीष्मेर्ऽकः कनकप्रभः / श्वेतवर्णस्तु वर्षासु पाण्डुः शरदि भास्करः

वसंत में सूर्य कपिल (ताम्रवर्ण) होता है; ग्रीष्म में अर्क स्वर्ण-प्रभा वाला। वर्षा में वह श्वेतवर्ण होता है; और शरद में भास्कर पाण्डुवर्ण होता है।

Verse 42

हेमन्ते ताम्रवर्णस्तु शैशिरे लोहितो रविः / इति वर्णाः समा ख्याताः सूर्यस्यर्तुसमुद्भवाः

हेमन्त ऋतु में सूर्य ताम्रवर्ण होता है और शिशिर में रवि लोहित वर्ण का होता है। इस प्रकार ऋतुओं से उत्पन्न सूर्य के वर्ण प्रसिद्ध कहे गए हैं।

Verse 43

औषधीषु बलं धत्ते स्वधया च पिदृष्वपि / सूर्यो ऽमरेष्वप्यमृतं त्रयं त्रिषु न यच्छति

सूर्य औषधियों में बल धारण कराता है और पितरों में स्वधा के द्वारा तृप्ति देता है। देवताओं में भी अमृत का हेतु वही है; परन्तु वह इन तीनों में से किसी को भी (एक-दूसरे का) त्रय नहीं देता।

Verse 44

एवं रश्मिसहस्रं तु सौरं लोकार्थसाधकम् / भिद्यते ऋतुमासाद्य जलशीतोष्णनिस्रवम्

इस प्रकार लोक-कल्याण साधने वाला सूर्य का सहस्र-रश्मि-समूह ऋतु को प्राप्त होकर विभक्त हो जाता है और जल में शीत तथा उष्ण का प्रवाह उत्पन्न करता है।

Verse 45

इत्येतन्मण्डलं शुक्लं भास्वरं सूर्य संज्ञितम् / नक्षत्रग्रहसोमानां प्रतिष्ठा योनिरेव च

इस प्रकार यह श्वेत, भास्वर मण्डल ‘सूर्य’ नाम से प्रसिद्ध है। यही नक्षत्रों, ग्रहों और सोम (चन्द्र) का आधार तथा योनि भी है।

Verse 46

चन्द्रऋक्षग्रहाः सर्वे विज्ञेयाः सूर्यसंभवाः / नक्षत्राधिपतिः सोमो ग्रह राजो दिवाकरः

चन्द्र, नक्षत्र और समस्त ग्रह—ये सभी सूर्य से उत्पन्न जानने योग्य हैं। नक्षत्रों का अधिपति सोम है और ग्रहों का राजा दिवाकर (सूर्य) है।

Verse 47

शेषाः पञ्च ग्रहा ज्ञेया ईश्वराः कामचारिणः / पठ्यते चाग्निरादित्य उदकं चन्द्रमाः स्मृतः

शेष पाँच ग्रह ईश्वरस्वरूप, इच्छानुसार विचरने वाले जानने चाहिए। पाठ में अग्नि को आदित्य कहा गया है और जल को चन्द्रमा माना गया है।

Verse 48

शेषाणा प्रकृतीः स्मयग्वर्ण्यमाना निबोधत / सुरसेनापतिः स्कन्दः पठ्यते ऽङ्गारको ग्रहः

शेष ग्रहों की प्रकृतियाँ अब भलीभाँति वर्णित सुनो। देवसेना के सेनापति स्कन्द को ही ‘अङ्गारक’ ग्रह कहा गया है।

Verse 49

नारायणं बुधं प्राहुर्वेदज्ञानविदो बुधाः / रुद्रो वैवस्वतः साक्षाद्यमो लोकप्रभुः स्वयम्

वेद-ज्ञान के ज्ञाता मनीषी बुध ग्रह को नारायण कहते हैं। और रुद्र ही वैवस्वत—साक्षात् यम, लोकों के स्वामी—स्वयं हैं।

Verse 50

महाग्रहो द्विजश्रेष्ठो मन्दगामी शनैश्वरः / देवासुरगुरू द्वौ तु भानुमन्तौ महा ग्रहौ

महाग्रह, द्विजश्रेष्ठ, मंदगामी शनैश्वर है। और देवों तथा असुरों के दो गुरु—शुक्र और बृहस्पति—तेजस्वी महाग्रह हैं।

Verse 51

प्रजापतिसुतावेतावुभौ शुक्रबृहस्पती / आदित्यमूलमखिलं त्रैलोक्यं नात्र संशयः

ये दोनों—शुक्र और बृहस्पति—प्रजापति के पुत्र हैं। समस्त त्रैलोक्य का मूल आदित्य ही है; इसमें कोई संशय नहीं।

Verse 52

भवत्यस्माज्जगत्कृत्स्नं सदेवासुरमानुषम् / रुद्रोपेन्द्रेन्द्रचन्द्राणां विप्रेन्द्रास्त्रिदिवौकसाम्

इसी से समस्त जगत्—देव, असुर और मनुष्य सहित—उत्पन्न होता है; रुद्र, उपेन्द्र, इन्द्र, चन्द्र तथा स्वर्गवासियों के श्रेष्ठ ब्राह्मण भी इसी से हैं।

Verse 53

द्युतिर्द्युतिमतां कृत्स्नं यत्तेजः सार्वलौकिकम् / सर्वात्मा सर्वलोकेशो महादेवः प्रजापतिः

जो समस्त तेजस्वियों की पूर्ण ज्योति और सर्वलोकों में व्याप्त तेज है, वही सर्वात्मा, सर्वलोकेश्वर, महादेव और प्रजापति है।

Verse 54

सूर्य एव त्रिलोकस्य सूलं परमदैवतम् / ततः संजायते सर्वं तत्र चैव प्रलीयते

सूर्य ही त्रिलोक का शूल-स्वरूप परम देवता है; उसी से सब कुछ उत्पन्न होता है और उसी में ही लीन हो जाता है।

Verse 55

भावाभावौ हि लोकानामादित्यान्निःमृतौ पुरा / जगज्ज्ञेयो ग्रहो विप्रा दीप्तिमान्सुप्रभो रविः

हे विप्रों! लोकों का भाव और अभाव प्राचीन काल में आदित्य से ही निकला; जगत् का ज्ञेय ग्रह वही दीप्तिमान्, सुप्रभ रवि है।

Verse 56

अत्र गच्छन्ति निधनं जायन्ते च पुनः पुनः / क्षणा मुहूर्त्ता दिवसा निशाः पक्षाश्च कृत्स्नशः

यहीं क्षण, मुहूर्त, दिन, रात और समस्त पक्ष बार-बार जन्म लेते हैं और यहीं बार-बार नाश को प्राप्त होते हैं।

Verse 57

मासाः संवत्सराश्चैव ऋतवो ऽथ युगानि च / तदादित्यादृते ह्येषा कालंसख्या न विद्यते

मास, संवत्सर, ऋतुएँ और युग—ये सब; उस आदित्य के बिना काल की गणना ही नहीं होती।

Verse 58

कालादृते न निगमो न दीक्षा नाह्निकक्रमः / ऋतूनामविभागाच्च पुष्पमूलफलं कुतः

काल के बिना न वेद-विधि, न दीक्षा, न दैनिक कर्म-क्रम; और ऋतुओं के विभाग के बिना पुष्प, मूल, फल कहाँ से हों?

Verse 59

कुतः सस्यविनिष्पत्तिस्तृणौषधिगणो ऽपि वा / अभावो व्यवहाराणां जन्तूनां दिवि चैह च

फसलों की उत्पत्ति कहाँ से हो, या तृण-औषधियों का समूह भी कैसे हो? और प्राणियों के व्यवहार का अभाव हो जाए—स्वर्ग में भी और यहाँ भी।

Verse 60

जगत्प्रतापनमृते भास्करं वारितस्करम् / स एष कालश्चाग्निश्च द्वादशात्मा प्रजापतिः

जगत को तपाने वाले भास्कर के बिना अंधकार-चोर को कौन रोके? वही काल है, वही अग्नि है—बारह रूपों वाला प्रजापति।

Verse 61

तपत्येष द्विजश्रेष्ठास्त्रैलोक्यं सचराचरम् / स एष तेचसां राशिस्तमो घ्रन्सार्वलौकिकम्

हे द्विजश्रेष्ठो! यह त्रैलोक्य को, चर-अचर सहित, तपाता है; यही तेज का पुंज है, जो सर्वलोक के तम का नाश करता है।

Verse 62

उत्तमं मार्गमास्थाय वायोर्भाभिरिदं जगत् / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तापयत्येष सर्वशः

उत्तम मार्ग का आश्रय लेकर वायु की प्रभाओं से यह जगत्—पार्श्व, ऊपर और नीचे—सब ओर से तपाया जाता है।

Verse 63

यथा प्रभाकरो दीपोगृहमध्ये ऽवलंबितः / पार्श्वमूर्ध्वमधश्चैव तमो नाशयते समम्

जैसे प्रकाश देने वाला दीपक घर के बीच लटकाया जाए तो वह पार्श्व, ऊपर और नीचे—समान रूप से—अंधकार का नाश करता है।

Verse 64

तद्वत्सहस्रकिरणो ग्रहराजो जगत्पतिः / सूर्यो गोभिर्जगत्सर्वमादीपयति सर्वतः

उसी प्रकार सहस्र किरणों वाला, ग्रहों का राजा, जगत् का स्वामी सूर्य अपनी किरणों से समस्त जगत् को सर्वत्र प्रकाशित करता है।

Verse 65

रवे रश्मिसहस्रं यत्प्राङ्मया समुदात्दृतम् / तेषां श्रेष्ठाः पुनः सप्त रश्मयो ग्रहयो नयः

रवि की जो सहस्र किरणें पहले कही गईं, उनमें फिर सात किरणें श्रेष्ठ हैं—जो ग्रहों को ले जाने वाली (मार्गदर्शक) हैं।

Verse 66

सुषुम्णो हरिकेशश्च विश्वकर्मा तथैव च / विश्वश्रवाः पुनश्चान्यः संपद्वसुरतः परः

वे (सात श्रेष्ठ किरणें) हैं—सुषुम्ण, हरिकेश, विश्वकर्मा, तथा विश्वश्रवा; और अन्य दो—संपद् तथा वसुरत—इनसे परे (उत्कृष्ट) हैं।

Verse 67

अर्वावसुः पुनश्चान्यः स्वराडन्यः प्रकीर्त्तितः / सुषुम्णः सूर्यरश्मिस्तु क्षीण शशिनमेधयेत्

फिर एक और किरण ‘अर्वावसु’ कही गई है, और दूसरी ‘स्वराट’ भी प्रसिद्ध है। ‘सुषुम्णा’ सूर्य की किरण है, जो क्षीण चन्द्रमा को भी पुष्ट करती है।

Verse 68

तिर्यगूर्ध्वप्रचारो ऽसौ सुषुम्णः परिकीर्त्तितः / हरि केशः पुरस्ताद्य ऋक्षयोनिः स कीत्यते

वह ‘सुषुम्णा’ तिर्यक् और ऊर्ध्व—दोनों दिशाओं में चलने वाली कही गई है। जो पूर्व दिशा में है, वह ‘हरिकेश’ और ‘ऋक्षयोनि’ नाम से कीर्तित है।

Verse 69

दक्षिणे विश्वकर्मा तु रश्मिन्वर्द्धयते वुधम् / विश्वश्रवास्तु यः पश्चच्छुक्रयोनिः स्मृतो बुधैः

दक्षिण दिशा में ‘विश्वकर्मा’ नामक किरण बुध (ग्रह) को बढ़ाती है। और जो पश्चिम में है, वह ‘विश्वश्रवा’—बुधों द्वारा ‘शुक्रयोनि’ कही गई है।

Verse 70

संपद्वसुस्तु यो रश्मिः स योनिर्लोहितस्य तु / षष्ठस्त्वर्व्वावसू रश्मिर्योनिस्तु स बृहस्पतेः

जो किरण ‘संपद्वसु’ है, वही ‘लोहित’ (मंगल) की योनि/उत्पत्तिस्थान है। और छठी ‘अर्वावसु’ किरण बृहस्पति की योनि कही गई है।

Verse 71

शनैश्चरंपुन श्चापि रश्मिराप्यायते स्वराट् / एवं सूर्यप्रभावेण ग्रहनक्षत्रतारकाः

और ‘स्वराट’ नामक किरण से शनैश्चर (शनि) भी पुष्ट होता है। इस प्रकार सूर्य के प्रभाव से ग्रह, नक्षत्र और ताराएँ (तेजस्वी होती हैं)।

Verse 72

वर्त्न्ते दिवि ताः सर्वा विश्वं चैदं पुनर्जगत् / नक्षीयन्ते यतस्तानि तस्मान्नक्षत्रसंज्ञिताः

वे सब आकाश में स्थित हैं और यह समस्त जगत् फिर-फिर चलता रहता है; क्योंकि वे क्षीण नहीं होते, इसलिए ‘नक्षत्र’ कहलाते हैं।

Verse 73

क्षेत्राण्येतानि वै पूर्वमापतन्ति गभस्तिभिः / तेषां क्षेत्राण्यथादत्ते सूर्यो नक्षत्रकारकाः

ये क्षेत्र पहले किरणों सहित प्रकट होते हैं; फिर सूर्य, जो नक्षत्रों का कारक है, उनके क्षेत्रों को यथावत् ग्रहण करता है।

Verse 74

तीर्णानां सुकृतेनेह सुकृतान्ते ग्रहाश्रयात् / तारणात्तारका ह्येताः शुक्लत्वाच्चैव तारकाः

यहाँ पुण्य से पार उतरने वालों को, पुण्य के अंत में ग्रहों का आश्रय मिलता है; तारने के कारण ये ‘तारका’ हैं, और श्वेत-दीप्ति के कारण भी ‘तारका’ कहलाती हैं।

Verse 75

दिव्यानां पार्थिवानां च नैशानां चैव सर्वशः / आदानान्नित्यमादित्यस्तेजसा तपसामपि

दिव्य, पार्थिव और रात्रिकालीन—सब प्रकार के; सूर्य अपने तेज से सदा सबका, यहाँ तक कि तपस्वियों के तप का भी, आदान करता है।

Verse 76

स्वनं स्यन्दनार्थे चु धातुरेषु विभाव्यते / स्वनात्तेजसो ऽपां च तेनासौ सविता मतः

धातुओं में ‘स्वन’ धातु का अर्थ ‘स्यन्दन’ (प्रवाहित करना) भी माना गया है; तेज और जल को प्रवाहित करने के कारण वह ‘सविता’ कहलाता है।

Verse 77

बह्वर्थश्चदिरित्येष ह्लादने धातुरुच्यते / शुक्लत्वे चामृतत्वे च शीतत्वे च विभाव्यते

‘चदि’ नामक यह धातु अनेक अर्थों वाला है और ह्लादन (आनन्द) का बोध कराता है; यह श्वेतता, अमृतत्व और शीतलता में भी प्रकट माना जाता है।

Verse 78

सूर्याचन्द्रमसो र्दिव्ये मण्डले भास्वरे खगे / जलतेचौमये शुक्ले वृत्तकुंभनिभे शुभे

सूर्य और चन्द्रमा के दिव्य, प्रकाशमान मण्डल आकाश में स्थित हैं; वे जल और तेज से युक्त, श्वेत, गोल घड़े के समान और शुभ हैं।

Verse 79

घनतोयात्मकं तत्र मण्डलं शशिनः स्मृतम् / घनतेजोमयं शुक्लं मण्डलं भास्करस्य तु

वहाँ चन्द्रमा का मण्डल घने जल-तत्त्व से युक्त माना गया है; और भास्कर (सूर्य) का श्वेत मण्डल घने तेज-तत्त्व से युक्त है।

Verse 80

विशन्ति सर्वदेवास्तु स्थानान्येतानि सर्वशः / मन्वन्तरेषु सर्वेषु ऋक्षसूर्यग्रहाश्रयाः

सभी देवता सर्वत्र इन-इन स्थानों में प्रवेश करते हैं; और प्रत्येक मन्वन्तर में वे नक्षत्रों, सूर्य तथा ग्रहों के आश्रय से युक्त रहते हैं।

Verse 81

तानि देवगृहाण्येव तदाख्यास्ते भवन्ति च / सौरं सूर्यो विशेत्स्थानं सौम्यं सोमस्तथैव च

वे स्थान वास्तव में देव-गृह हैं और उन्हीं के नाम से प्रसिद्ध होते हैं; सूर्य ‘सौर’ स्थान में प्रवेश करता है और सोम (चन्द्र) उसी प्रकार ‘सौम्य’ स्थान में।

Verse 82

शौक्रं शुक्रो विशेत्स्थानं षोड शार्चिः प्रभास्वरम् / जैवं बृहस्पतिश्चैव लौहितं चैव लोहितः

शुक्र देव शौक्र नामक स्थान में प्रवेश करता है, जो सोलह किरणों से प्रभासित है। बृहस्पति जैव स्थान में और लोहित (मंगल) लौहित स्थान में प्रवेश करता है।

Verse 83

शनैश्चरो र्विशेत्स्थानं देवः शानैस्चरं तथा / बौधं बुधो ऽथ स्वर्भानुः स्वर्भानुस्थानमास्थितः

शनैश्चर (शनि) शनैश्चर नामक स्थान में प्रवेश करता है; देव भी उसी प्रकार शानैश्चर में। फिर बुध बौध स्थान में, और स्वर्भानु अपने स्वर्भानु-स्थान में स्थित होता है।

Verse 84

नक्षत्राणि च सर्वाणि नक्षत्राणि विशन्त्युत / गृहाण्येतानि सर्वाणि ज्योतींषि सुकृतात्म नाम्

सभी नक्षत्र अपने-अपने नक्षत्र-स्थानों में प्रवेश करते हैं। ये सभी ग्रह-स्थान पुण्यात्माओं के लिए ज्योतिर्मय गृह बनते हैं।

Verse 85

कल्पादौ संप्रवृत्तानि निर्मितानि स्वयंभुवा / स्थानान्येतानि तिष्ठन्ति यावदात्रूतसंप्लवम्

कल्प के आरम्भ में ये प्रवृत्त हुए और स्वयंभू (ब्रह्मा) द्वारा निर्मित किए गए। ये स्थान तब तक स्थिर रहते हैं, जब तक प्रलय का महा-संप्लव न आ जाए।

Verse 86

मन्वन्तरेषु सर्वेषु देवस्थानानि तानि वै / अभिमानिनो ऽवतिष्ठन्ते देवस्थानानि वै पुनः

सभी मन्वन्तरों में वे देव-स्थान निश्चय ही रहते हैं। उन देव-स्थानों में उनके अभिमानी (अधिष्ठाता) पुनः-पुनः स्थित होते हैं।

Verse 87

अतीतैस्तु सहातीता भाव्या भाव्यैः सुरैः सह / वर्त्तन्ते वर्त्तमानैश्च स्थानिभिस्तैः सुरैः सह / अस्मिन्मन्वन्तरे चैव ग्रहा वैतानिकाः स्मृताः

जो देवता अतीत के साथ अतीत हो चुके, जो भविष्य के साथ भविष्य में होंगे, और जो वर्तमान के साथ वर्तमान में स्थित हैं—वे स्थायी सुर माने गए हैं। इस मन्वंतर में ग्रह वैतानिक कहे गए हैं।

Verse 88

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वैवस्वते ऽन्तरे / त्विषिनामा धर्मसुतः सोमो देवो वसुः स्मृतः

अदिति के पुत्र विवस्वान ही वैवस्वत मन्वंतर में सूर्य हैं। और धर्म के पुत्र ‘त्विषि’ नामक देव सोम वसु माने गए हैं।

Verse 89

शुक्रो देवस्तु विज्ञेयो भार्गवो ऽसुरयाजकः / बृहत्तेजाः स्मृतो देवो देवाचार्यो ऽगि रस्सुतः

शुक्र देव के रूप में जाने जाते हैं—वे भृगुवंशी और असुरों के याजक हैं। और बृहत्तेजा नामक देव, अंगिरा के पुत्र, देवों के आचार्य माने गए हैं।

Verse 90

बुधो मनोहरश्चैव त्विषिपुत्रस्तु स स्मृतः / शनैश्चरो विरूपस्तु संज्ञापुत्रो विवस्वतः

बुध मनोहर हैं और वे त्विषि के पुत्र माने गए हैं। तथा शनैश्चर ‘विरूप’ कहलाते हैं—वे विवस्वान के संज्ञा-पुत्र हैं।

Verse 91

अग्नेर्विकेश्यां जज्ञे तु युवासौ लोहिताधिपः / नक्षत्राण्यृक्षनामानो दाक्षायण्यस्तु ताः स्मृताः

अग्नि से विकेश्या में ‘युवा’ नामक लोहिताधिप उत्पन्न हुए। और जो नक्षत्र ‘ऋक्ष’ नाम से प्रसिद्ध हैं, वे दाक्षायणी (दक्ष की कन्याएँ) मानी गई हैं।

Verse 92

स्वर्भानुः सिंहिकापुत्रो भूतसंतापनो ऽसुरः / सोमर्क्षग्रहसूर्येषु कीर्त्तिता ह्यभिमानिनः

स्वर्भानु, सिंहिका का पुत्र, प्राणियों को संताप देने वाला असुर है; वह सोम, नक्षत्र, ग्रह और सूर्य के विषय में अभिमानी कहा गया है।

Verse 93

स्थानान्येतानि चोक्तानि स्थानिनश्चाथ देवताः / शुक्लमग्निमयं स्थानं सहस्रांशोर्विवस्वतः

ये स्थान कहे गए और उनमें स्थित देवता भी; सहस्रांशु विवस्वान् (सूर्य) का स्थान श्वेत, अग्निमय है।

Verse 94

सहस्रांशोस्त्विषेः स्थानमम्मयं शुक्लमेव च / आप्यं श्यामं मनोज्ञस्य पञ्चरश्मेर्गृहं स्मृतम्

सहस्रांशु की प्रभा का स्थान भी श्वेत और अम्बुमय है; मनोहर पञ्चरश्मि (चन्द्र) का गृह जलमय और श्याम वर्ण का कहा गया है।

Verse 95

शुक्रस्याप्यम्मयं शुक्लं पद्मं षौडःशरश्मिषु / नवरश्मेस्तु भौमस्य लौहितं स्थानमम्मयम्

शुक्र (शुक्राचार्य/शुक्र ग्रह) का स्थान भी श्वेत, अम्बुमय, पद्म-रूप है—षोडश रश्मियों वाला; और नवरश्मि भौम (मंगल) का स्थान अम्बुमय तथा लाल वर्ण का है।

Verse 96

हरिदाप्यं बृहत्स्थानं द्वादशांशैर्बृहस्पतेः / अषृ रश्मिगृहं प्रोक्तं कृष्णं मन्दस्य चाम्मयम्

द्वादशांशु बृहस्पति का विशाल स्थान हरिताभ और जलमय है; और मन्द (शनि) का गृह आठ रश्मियों वाला, जलमय तथा कृष्ण वर्ण का कहा गया है।

Verse 97

स्वर्भानोस्तामसं स्थानं भूतसंतापनालयम् / विज्ञेयास्तारकाः सर्वा अम्मयास्त्त्वे करश्मयः

स्वर्भानु का वह तमसिक स्थान प्राणियों को संताप देने वाला धाम है; समस्त ताराएँ जानी जाएँ, जिनकी किरणें जलमयी कही गई हैं।

Verse 98

आश्रयाः पुण्यकीर्तीनां सुशुक्लाश्चापि वर्णतः / घनतोयात्मिका ज्ञेयाः कल्पादावेव निर्मिताः

वे पुण्यकीर्ति वालों का आश्रय हैं और वर्ण से अत्यन्त श्वेत हैं; उन्हें घने जल-स्वरूप जानो, जो कल्प के आरम्भ में ही निर्मित हुए।

Verse 99

आदित्यरश्मिसंयोगात्संप्रकाशात्मिकाः स्मृताः / नवयोजनसाहस्रो विष्कंभः सवितुः स्मृतः

आदित्य की किरणों के संयोग से वे प्रकाशस्वरूप माने गए हैं; सविता का व्यास नौ सहस्र योजन कहा गया है।

Verse 100

त्रिगुणास्तस्य विस्तारो मण्डलस्य प्रमाणतः / द्विगुणः सूर्यविस्ताराद्विस्तारः शशिनः स्मृतः

उस मण्डल का विस्तार प्रमाणतः तीन गुना कहा गया है; और सूर्य के विस्तार से दुगुना विस्तार चन्द्रमा का माना गया है।

Verse 101

तुल्यस्तयोस्तु स्वर्भानुर्भूत्वाधस्तात्प्रसर्पति / उद्धृत्य पृथिवीछायां निर्मितो मण्डलाकृतिः

उन दोनों के तुल्य स्वर्भानु होकर नीचे की ओर सरकता है; पृथ्वी की छाया को उठाकर मण्डलाकार रूप निर्मित किया गया है।

Verse 102

स्वर्भानोस्तु बृहत्स्थानं तृतीयं यत्तमोमयम् / आदित्यात्तच्च निष्क्रम्य सोमं गच्छति पर्वसु

स्वर्भानु का विशाल स्थान तीसरा है, जो तमोमय है; वह आदित्य से निकलकर पर्वों के समय सोम (चन्द्र) के पास जाता है।

Verse 103

आदित्यमेति सोमाच्च पुनः सौरेषु पर्वसु / स्वर्भासा नुदते यस्मात्तस्मात्स्वर्भानुरुच्यते

वह सोम से आदित्य के पास जाता है और फिर सौर पर्वों में लौट आता है; क्योंकि वह स्वर्भा (प्रकाश) से हटाया जाता है, इसलिए उसे स्वर्भानु कहा जाता है।

Verse 104

चन्द्रस्य षोडशो भागो भार्गवस्तु विधीयते / विष्कंभान्मण्डलाच्चैव योजनाग्रात्प्रमाणतः

चन्द्र के सोलहवें भाग के प्रमाण से भार्गव (शुक्र) निर्धारित होता है; उसके मण्डल के विष्कम्भ और योजन-मान के अनुसार।

Verse 105

भार्गवात्पादहीनस्तु विज्ञेयो वै बृहस्पतिः / बृहस्पतेः पाद हीनौ भौमसौरावुभौ स्मृतौ

भार्गव से एक पाद कम बृहस्पति जाना जाता है; और बृहस्पति से एक-एक पाद कम भौम (मंगल) और सौर (शनि) दोनों माने गए हैं।

Verse 106

विस्तारान्मण्डलाच्चैव पादहीनस्तयोर्बुधः / तारानक्षत्ररूपाणि वपुष्मन्ति च यानि वै

उन दोनों के विस्तार और मण्डल से एक पाद कम बुध (ग्रह) है; और जो तारा-नक्षत्र रूप हैं, वे भी देहधारी (प्रकाशमान) हैं।

Verse 107

बुधेन समरूपाणि विस्तारान्मण्डलाच्च वै / प्रायशश्चन्द्रयोगीनि विद्यादृक्षाणि तत्त्ववित्

तत्त्वज्ञ को जानना चाहिए कि बुध के समान रूप वाले वे नक्षत्र, अपने विस्तार और मंडल के अनुसार, प्रायः चन्द्र-योग से युक्त माने जाते हैं।

Verse 108

तारानक्षत्ररूपाणि हीनानि तु परस्परात् / शतानि पञ्च चत्वारि त्रीणि द्वे चैव योजने

ताराओं के नक्षत्र-रूप परस्पर एक-दूसरे से कम होते हैं; उनकी दूरी पाँच सौ, चार सौ, तीन सौ और दो सौ योजन (क्रमशः) कही गई है।

Verse 109

पूर्वापरनिकृष्टानि तारकामण्डलानि च / योजनाद्यर्द्धमात्राणि तेभ्यो ह्रस्वं न विद्यते

पूर्व और पश्चिम की ओर स्थित तारक-मंडल परस्पर निकट हैं; उनका अंतर एक योजन के आधे मात्र के बराबर है, और उससे कम नहीं होता।

Verse 110

उपरिष्टात्त्रयस्तेषां ग्रहा ये दूरसर्पिणः / सौरोङ्गिराश्च वक्रश्च ज्ञेया मन्दविचारिणः

उनके ऊपर तीन ग्रह हैं जो दूर तक गमन करने वाले हैं; सौर, आङ्गिरस और वक्र—ये मंद गति से चलने वाले जानने चाहिए।

Verse 111

तेभ्यो ऽध स्तात्तु चत्वारः पुनरेव महाग्रहाः / सूर्यसोमौ बुधश्चैव भार्गवश्चैव शीघ्रगाः

उनसे नीचे फिर चार महाग्रह हैं—सूर्य, सोम (चन्द्र), बुध और भार्गव (शुक्र); ये शीघ्रगामी हैं।

Verse 112

तावत्यस्तारकाकोट्यो यावदृक्षाणि सर्वशः / विधिना नियमाच्चैषामृक्षचर्या व्यवस्थिता

जितने सर्वत्र नक्षत्र (ऋक्ष) हैं, उतनी ही ताराओं की कोटियाँ हैं; विधि और नियम से उनकी नक्षत्र-चर्या व्यवस्थित है।

Verse 113

गतिस्तासु च सूर्यस्य नीचौच्चे त्वयनक्रमात् / उत्तरायणमार्गस्थो यदा पर्वसु चन्द्रमाः

उन नक्षत्रों में सूर्य की गति अयन-क्रम से नीच-ऊँच होती रहती है; और जब पर्व-कालों में चन्द्रमा उत्तरायण-मार्ग में स्थित होता है।

Verse 114

उच्चत्वाद्दृश्यते शीघ्रं नीतिव्यक्तैर्गभस्तिभिः / तदा दक्षिणमार्गस्यो नीयां विथीमुपाश्रितः

ऊँचाई के कारण वह अपने स्पष्ट किरणों से शीघ्र दिखाई देता है; तब वह दक्षिण-मार्ग की नीची वीथि का आश्रय लेता है।

Verse 115

भूमि लेखावृतः सूर्यः पूर्णामावास्ययोः सदा / न दृश्यते यथाकालं शीघ्रमस्तमुपैति च

पूर्णिमा और अमावस्या के समय सूर्य सदा पृथ्वी-रेखा से आच्छादित रहता है; वह यथाकाल दिखाई नहीं देता और शीघ्र अस्त हो जाता है।

Verse 116

तस्मादुत्तरमार्गस्थो ह्यमावस्यां निशाकरः / दृश्यते दक्षिणे मार्गे नियमाद्दृश्यते न च

इसलिए अमावस्या में उत्तर-मार्ग में स्थित निशाकर (चन्द्र) दिखाई देता है; पर नियम से दक्षिण-मार्ग में वह दिखाई नहीं देता।

Verse 117

ज्योतिषां गतियोगेन सूर्याचन्द्रमसावृतः / समानकालास्तमयौ विषुवत्सु समोदयौ

ज्योतियों की गति-युति से सूर्य और चन्द्रमा आवृत रहते हैं; विषुव के दिनों में उनका अस्त और उदय समान समय पर होता है।

Verse 118

उत्तरासु च वीथीषु व्यन्तरास्तमनोदयौ / पूर्णामवास्ययोर्ज्ञोयौ ज्योतिश्चक्रानुवर्तिनौ

उत्तर की वीथियों में उनके अस्त-उदय में अंतर होता है; पूर्णिमा और अमावस्या में यह भेद जानना चाहिए, क्योंकि वे ज्योतिश्चक्र के अनुसार चलते हैं।

Verse 119

दक्षिणायनमार्गस्थो यदा चरति रश्मिवान् / तदा सर्वग्रहाणां च सूर्यो ऽधस्तात्प्रसर्पति

जब किरणों से युक्त सूर्य दक्षिणायन के मार्ग में चलता है, तब वह समस्त ग्रहों के नीचे की ओर सरकता हुआ प्रतीत होता है।

Verse 120

विस्तीर्ण मण्डलं कृत्वा तस्योर्द्ध्व चरते शशी / नक्षत्रमण्डलं कृत्स्नं सोमादूर्द्ध्व प्रसर्पति

विस्तृत मण्डल बनाकर चन्द्रमा उसके ऊपर चलता है; समस्त नक्षत्र-मण्डल चन्द्र से भी ऊपर की ओर प्रसारित है।

Verse 121

नक्षत्रेभ्यो बुधश्चोर्द्ध्र बुधादूर्द्ध्वं तु भार्गवः / वक्रस्तु भार्गवादूर्द्ध्व वक्रादूर्द्ध्वं बृहस्पतिः

नक्षत्रों से ऊपर बुध है, बुध से ऊपर भार्गव (शुक्र) है; भार्गव से ऊपर वक्र (मंगल) है, और वक्र से ऊपर बृहस्पति है।

Verse 122

तस्माच्छनैश्चरश्चोर्द्ध्वं तस्मात्सप्तर्षिमण्डलम् / ऋषीणां चापि सप्तानां ध्रुव ऊर्द्ध्वं व्यवस्थितः

उससे ऊपर शनैश्चर है, और उससे भी ऊपर सप्तर्षि-मण्डल स्थित है; उन सात ऋषियों के भी ऊपर ध्रुव तारा प्रतिष्ठित है।

Verse 123

द्विगुणेषु सहस्रेषु योजनानां शतेषु च / ताराग्रहान्तराणि स्युरुपरिष्टाद्यथाक्रमम्

योजनाओं के सैकड़ों और सहस्रों के दुगुने-परिमाण में, ऊपर की ओर क्रमशः ताराओं और ग्रहों के बीच की दूरियाँ होती हैं।

Verse 124

ग्रहाश्च चन्द्रसूर्यौं च दिवि दिव्येन तेज सा / नित्यमृक्षेषु युज्यन्ते गच्छन्तो नियताः क्रमात्

ग्रह, चन्द्र और सूर्य दिव्य तेज से आकाश में सदा नक्षत्रों से संयुक्त होते हैं और नियत क्रम से चलते रहते हैं।

Verse 125

ग्रहनक्षत्रसूर्यास्तु नीचोच्चमृजवस्तथा / समागमे च भेदे च पश्यन्ति युगपत्प्रजाः

ग्रह, नक्षत्र और सूर्य—ये नीच-ऊँच और ऋजु-गति भी रखते हैं; उनके संयोग और वियोग को प्रजा एक साथ देखती है।

Verse 126

परस्परस्थिता ह्येते युज्यन्ते च परस्परम् / असंकरेण विज्ञेयस्तेषां योगस्तु वै बुधैः

ये सब परस्पर स्थित हैं और परस्पर ही संयुक्त होते हैं; उनका यह योग बिना मिश्रण के है—ऐसा विद्वानों को जानना चाहिए।

Verse 127

इत्येवं सन्निवेशो वै वृथिव्या ज्यौतिषस्य च / द्विपानामुदधीनां च पर्वतानां त्थैव च

इस प्रकार पृथ्वी, ज्योतिष-मण्डल, द्वीपों, समुद्रों और पर्वतों की व्यवस्था का वर्णन किया गया।

Verse 128

वर्षाणां च नदीनां च ये च तेषु वसंति वै / एतेष्वेव ग्रहाः सर्वे नक्षत्रेषु समुत्थिताः

वर्षों, नदियों और उनमें निवास करने वालों के संदर्भ में—इन्हीं नक्षत्रों में सभी ग्रह उत्पन्न हुए हैं।

Verse 129

विवस्वानदितेः पुत्रः सूर्यो वै चाक्षुषेंऽतरे / विशाखासु समुत्पन्नो ग्रहाणां प्रथमो ग्रहः

अदिति के पुत्र विवस्वान्—सूर्य—चाक्षुष मन्वन्तर में विशाखा नक्षत्र में उत्पन्न हुए; वे ग्रहों में प्रथम हैं।

Verse 130

त्विषिमान् धर्मपुत्रस्तु सोमो देवो वसोस्सुतः / शीतरश्मिः समुत्पन्नः कृत्तिकासु निशाकरः

तेजस्वी धर्मपुत्र, वसु के पुत्र देव सोम—शीतरश्मि निशाकर—कृत्तिका नक्षत्र में उत्पन्न हुए।

Verse 131

षोडशार्चिर्भृगोः पुत्रः शुक्रः सूर्यादनन्तरम् / ताराग्रहाणां प्रवरस्तिष्यऋक्षे समुत्थितः

भृगु के पुत्र, सोलह किरणों वाले शुक्र, सूर्य के बाद उत्पन्न हुए; वे ताराग्रहों में श्रेष्ठ हैं और तिष्य नक्षत्र में प्रकट हुए।

Verse 132

ग्रहश्चाङ्गिरसः पुत्रो द्वादशार्चिर्बृहस्पतिः / फाल्गुनीषु समुत्पन्नः पूर्वासु च जगद्गुरुः

अंगिरा के पुत्र, बारह किरणों वाले ग्रह बृहस्पति, पूर्वा फाल्गुनी नक्षत्रों में उत्पन्न हुए—वे जगद्गुरु हैं।

Verse 133

नवार्चिर्लोहिताङ्गश्च प्रजापतिसुतो ग्रहः / आषाढास्विह पूर्वासु समुत्पन्न इति श्रुतिः

नौ किरणों वाले, लाल अंगों से युक्त, प्रजापति के पुत्र ग्रह (मंगल) पूर्वाषाढ़ा नक्षत्रों में उत्पन्न हुए—ऐसा श्रुति कहती है।

Verse 134

रेवतीष्वेव सप्तार्चिस्तथा सौरिः शनैश्चरः / सौम्यो बुधो धनिष्ठासु पञ्चार्चिरुदितो ग्रहः

रेवती नक्षत्रों में सात किरणों वाले सौरि शनैश्चर (शनि) उत्पन्न हुए; और धनिष्ठा में सौम्य बुध पाँच किरणों वाले ग्रह के रूप में उदित हुए।

Verse 135

तमोमयो मृत्युसुतः प्रजाक्षयकरः शिखी / आर्श्लेषासु समुत्पन्नः सर्वहारी महाग्रहः

तमोमय, मृत्यु का पुत्र, प्रजा का क्षय करने वाला शिखी—आश्लेषा नक्षत्रों में उत्पन्न वह सर्वहारी महाग्रह है।

Verse 136

तथा स्वनामधेयेषु दाक्षायण्यः समुछ्रिताः / तमोवीर्यमयो राहुः प्रकृत्या कृष्णमण्डलः

इसी प्रकार अपने-अपने नाम वाले दाक्षायणी नक्षत्रों में वे प्रतिष्ठित हैं; और तमोवीर्य से युक्त राहु स्वभावतः कृष्णमण्डल है।

Verse 137

भरणीषु समुत्पन्नो ग्रहश्चन्द्रार्कमर्द्दनः / एते तारा ग्रहाश्चापि बोद्धव्या भार्गवादयः

भरणी नक्षत्र में उत्पन्न ‘चन्द्रार्कमर्दन’ नामक ग्रह है। ये तारा-ग्रह भी, भार्गव आदि, जानने योग्य हैं।

Verse 138

जन्मनक्षत्रपीडासु यान्ति वैगुण्यतां यतः / स्पृश्यन्ते तेन दोषेण ततस्तद्ग्रहभक्तितः

जन्म-नक्षत्र की पीड़ाओं में वे दोषयुक्त हो जाते हैं। उसी दोष से वे स्पर्शित होते हैं; इसलिए उस-उस ग्रह की भक्ति करनी चाहिए।

Verse 139

सर्वग्रहाणामेतेषामादिरादित्य उच्यते / ताराग्रहाणां शुक्रस्तु केतूनामपि धूमवान्

इन सब ग्रहों का आदि ‘आदित्य’ कहा गया है। तारा-ग्रहों में शुक्र, और केतुओं में धूमवान् (धूमकेतु) प्रमुख है।

Verse 140

ध्रुवः कीलो ग्रहाणां तु विभक्तानां चतुर्द्दिशम् / नक्षत्राणां श्रविष्ठा स्यादयनानां तथोत्तरम्

चारों दिशाओं में विभक्त ग्रहों के लिए ध्रुव कील (धुरी) के समान है। नक्षत्रों में श्रविष्ठा, और अयनों में उत्तरायण प्रमुख है।

Verse 141

वर्षाणां चापि पञ्चानामाद्यः संवत्सरः स्मृतः / ऋतूनां शिशिरश्चापि मासानां माघ एव च

पाँच प्रकार के वर्षों में ‘संवत्सर’ को आदि माना गया है। ऋतुओं में शिशिर, और महीनों में माघ ही प्रमुख है।

Verse 142

पक्षाणां शुक्लपक्षश्च तिथीनां प्रतिपत्तथा / अहोरात्रविभागानामहश्चापि प्रकीर्तितम्

पक्षों में शुक्लपक्ष, तिथियों में प्रतिपदा, और अहोरात्र के विभागों में ‘अहः’ (दिन) भी प्रसिद्ध कहा गया है।

Verse 143

मुहूर्त्तानां तथैवादिर्मुहूर्त्तो रुद्रदैवतः / क्षणश्चापि निमेषादिः कालः कालविदां वराः

मुहूर्तों में आदि मुहूर्त रुद्र-देवता का है; और क्षण भी निमेष आदि से आरम्भ होता है—हे काल के ज्ञाता श्रेष्ठो, यही काल है।

Verse 144

श्रवणान्तं धनिष्ठादि युगं स्यात्पञ्चवार्षिकम् / भानोर्गतिविशेषेण चक्रवत्परिवर्त्तते

धनिष्ठा से आरम्भ होकर श्रवण तक का युग पाँच वर्षों का कहा गया है; सूर्य की गति-विशेष के अनुसार वह चक्र की भाँति घूमता रहता है।

Verse 145

दिवाकरः स्मृतस्तस्मात्कालस्तद्विद्भिरीश्वरः / चतुर्विधानां भूतानां प्रवर्त्तकनिवर्त्तकः

इसलिए दिवाकर (सूर्य) को ही काल कहा गया है, और जानकारों ने उसे ईश्वर माना है; वह चार प्रकार के भूतों का प्रवर्तक और निवर्तक है।

Verse 146

तस्यापि भगवान्रुद्रः साक्षाद्देवः प्रवर्त्तकः / इत्येष ज्योतिषामेव संनिवेशोर्ऽथनिश्चयात्

उसके भी प्रवर्तक साक्षात् भगवान् रुद्र ही देव हैं; अर्थ-निश्चय के अनुसार यही ज्योतिषों का विन्यास (व्यवस्था) है।

Verse 147

लोकसंव्यवहारार्थ मीश्वरेण विनिर्मितः / उत्तराश्रवणेनासौ संक्षिप्तश्च ध्रुवे तथा

लोक-व्यवहार के प्रयोजन से वह परमेश्वर द्वारा रचा गया; और उत्तराश्रवण के द्वारा वह ध्रुव में भी संक्षेपित किया गया।

Verse 148

सर्वतस्तेषु विस्तीर्णो वृत्ताकार इव स्थितः / बुद्धिबूर्वं भागवता कल्पदौ संप्रवर्त्तितः

वह सब ओर उनमें विस्तृत होकर मानो वृत्ताकार स्थित है; और भगवत् द्वारा कल्प के आरम्भ में बुद्धिपूर्वक प्रवर्तित किया गया।

Verse 149

साश्रयः सो ऽभिमानी च सर्वस्य ज्योतिषात्मकः / वैश्वरूपप्रधानस्य परिणामो ऽयमद्भुतः

वह आधारयुक्त और अभिमानी है, तथा समस्त का ज्योतिर्मय स्वरूप है; यह वैश्वरूप-प्रधान का अद्भुत परिणाम है।

Verse 150

नैतच्छक्यं प्रसंख्यातुं याथातथ्येन केनचित् / गतागतं मनुष्येण ज्योतिषां सांसचक्षुषा

इसे यथार्थ रूप से कोई भी गिन नहीं सकता; मनुष्य अपनी सांसारिक दृष्टि से ज्योतियों के गमन-आगमन को नहीं नाप सकता।

Verse 151

आगमादनुमा नाच्च प्रत्यक्षदुपपत्तितः / परिक्ष्य निपुणं बुद्ध्या श्रद्धातव्यं विपश्चिता

आगम, अनुमान और प्रत्यक्ष की युक्ति से—बुद्धि द्वारा सूक्ष्म परीक्षा करके—विपश्चित को श्रद्धा धारण करनी चाहिए।

Verse 152

चक्षुः शास्त्रं जलं लेख्यं गणितं बुद्धिवित्तमाः / पञ्चैते हेतवो विप्रा ज्योतिर्गणविवेचने

नेत्र, शास्त्र, जल, लेखन और गणित—ये पाँच कारण, हे विप्रों, ज्योतिष-गणना के विवेचन में माने गए हैं।

Frequently Asked Questions

They are requesting a structured account of celestial ‘abodes/houses’ and the correct classification of luminaries—i.e., how astral order is organized and named within the Purāṇic cosmological scheme.

The chapter outlines a triadic model: (1) solar/divine fire associated with the Sun’s heat, (2) atmospheric/lightning fire (vaidyuta), and (3) terrestrial/physical fire connected with earth and fuel, alongside related internal fire (jāṭhara).

It presents creation as functional differentiation: light and heat are not incidental but foundational regulators that make the cosmos intelligible and habitable, enabling later discussions of time-cycles, astral motion, and worldly order.